[488rb]
Hee begynt
de leende gregorii
vp de̅ mer
1
[1]
ID was eyn edel man ind
1
[1]
Id was eyn edel man ind
was ey̅ greue zo aquitanie̅
was eyn greue zo Aquitanie,
de in vyl doichde̅ lange zyt
de in vyl doichden lange zyt
leiffde.Mer do hey ſterue̅ ſol-
leiffde. Mer do hey steruen sol-
5de.Do dede hei by ſich kome̅
5de, do dede hei by sich komen
alle ſyne ryttere ind knechte
alle syne ryttere ind knechte,
de in ſyme lande geſeſſen wa-
de in syme lande gesessen wa-
ren.Inde beual dat lant ſyme
ren, inde beual dat lant syme
lieue̅ ſone ind ſynre lieuer
lieuen sone ind synre lieuer
10dochter de da ware̅ ſchoy̅ wys
10dochter, de da waren schoyn, wys
inde dogede̅ rych na der werelt
inde dogeden rych na der werelt
ſtait.Inde hey beual in dat ſi
stait. Inde hey beual in, dat si
in doigede̅ bleue̅ bys vp ir en-
in doigeden bleuen bys vp ir en-
de ind behielte̅ ere̅ gude̅ na-
de ind behielten eren guden na-
15men ind ir goit werckAlſo
15men ind ir goit werck, also
hei ouch hatte alle ſyne dage
hei ouch hatte alle syne dage
[488va]
geleift.Inde he beual in dat ſy
geleift. Inde he beual in, dat sy
ſich lieff hette̅ inde hoeten ſich
sich lieff hetten inde hoeten sich
vur doitſunde̅.Do der greue
vur doitsunden. Do der greue
20doit was als gotz wille was
20doit was, als gotz wille was,
Do was grois lyden va̅ dem
do was grois lyden van dem
ſone ind van der doichter als
sone ind van der doichter, als
it wail billiche̅ was.
[2]
De ſelue
it wail billichen was.
[2]
De selue
ſon ind dochter hadde̅ ſych ſeir
son ind dochter hadden sych seir
25lieff ind broederlichen leyfden
25lieff ind broederlichen leyfden
eyne lange zyt.Ind hadde̅ in
eyne lange zyt ind hadden in
eynre ſlaiffkamere̅ ir ſunder-
eynre slaiffkameren ir sunder-
liche bedde ſtaen vp dat eirre
liche bedde staen vp, dat eirre
eyn den andere̅ moichte hore̅
eyn den anderen moichte horen
30ind ſachte̅ van eirs vaders
30ind sachten van eirs vaders
lande.
[3]
Der broder de wart v’-
lande.
[3]
Der broder de wart ver-
wo̅nen van bekorynge̅ ind
wonnen van bekoryngen ind
gienck vp ſynre ſuſter bedde
gienck vp synre suster bedde,
da ſy lach ind ſleiff ind mach-
da sy lach ind sleiff, ind mach-
35de ſy mit kynde in eirme
35de sy mit kynde in eirme
ſlaiffe da ſy neit an in hadde
slaiffe, da sy neit an in hadde
gedacht.Ind do ſy intwache̅-
gedacht. Ind do sy intwachen-
de wart ind bedroift was
ind in zwyuel was off ſy roif-
ind in zwyuel was, off sy roif-
40fen woulde ind melden eren
40fen woulde ind melden eren
broder.Do bat ſy der broder
broder, do bat sy der broder
omb gotz wille̅. dar vur ouch
omb gotz willen dar vur, ouch
dreuwede hey irAlſo dat ſy
dreuwede hey ir, also dat sy
mit groiſme bedroiffenyſſe
mit groisme bedroiffenysse
45ſtylle ſweich ſchamde ſich ind
45stylle sweich, schamde sich ind
was alſo ſeir bedroift.
[5]
Do
was also seir bedroift.
[5]
Do
gienck der broder ind offen-
gienck der broder ind offen-
bairde dat eyme guden ſy-
bairde dat eyme guden sy-
me getruwe̅ vrunde die in
me getruwen vrunde, die in
50ſyme lande geſeſſen was
50syme lande gesessen was,
ind bat in dat hey eme her
ind bat in, dat hey eme her
tzo rait geue̅ woldeDo reit
tzo rait geuen wolde. Do reit
eme der gude vrunt dat he
eme der gude vrunt, dat he
alle ſyne rytter ind knechte
alle syne rytter ind knechte
55tzo ſamen dede komen ind
55tzo samen dede komen ind
ſeichte in hey hedde ſich tzo
seichte in hey hedde sich tzo
[488vb]
iheruſalem geloift tzo wandele̅
Iherusalem geloift tzo wandelen,
Inde dat hey ſin ſuſter des lantz
inde dat hey sin suster des lantz
münber maichde.Ind ſprach
münber maichde, ind sprach,
60dat he eme ſyn ſuſter beuele
60dat he eme syn suster beuele.
Dat geſchach
[6]
alda gienck de ge-
Dat geschach.
[6]
Alda gienck de ge-
truwe vrunt.Ind nam de greif-
truwe vrunt ind nam de greif-
ynne̅ op ſyn burch ind beual
ynnen op syn burch ind beual
ſy ſyme wyue ind dede ir kunt
sy syme wyue ind dede ir kunt
65alle de ſache̅ we it da geuare̅
65alle de sachen, we it da geuaren
was.De gude vrauwe dede der
was. De gude vrauwe dede der
greifynne̅ alle den troiſt den
greifynnen alle den troist, den
ſy ir konde gedoen.
[7]
Do dat kint
sy ir konde gedoen.
[7]
Do dat kint
geboren wart da in wiſte nye
geboren wart, da in wiste nye-
70mans aff dan de vrauwe des
70mans aff dan de vrauwe, des
rytters wyff.Ind da in was
rytters wyff. Ind da in was
nyeman by dan de vrauwe.
Do bat de greifynne̅ dat man
Do bat de greifynnen, dat man
ere̅ willen dede mit deme kinde
eren willen dede mit deme kinde.
75Inde des in woulde man neit
75Inde des in woulde man neit
doyn.Do ſprach de greifynne
doyn. Do sprach de greifynne,
ſy in wolde nu̅mer eſſens in
sy in wolde nummer essens in
byſſe̅ manin dede eren willen do
byssen, man in dede eren willen. Do
heyſch ſy dat kint legen in eyn
heysch sy dat kint legen in eyn
80wege. ind wynde̅ it in ere̅ rock
80wege ind wynden it in eren rock,
de was geſchaitzauelt.Ind heiſch
de was geschaitzauelt. Ind heisch
legen in de wege vnder des kyntz
legen in de wege vnder des kyntz
huft vier marck guldes ind zo
huft vier marck guldes ind zo
den uoiſſen zeyn marck ſyluers
den uoissen zeyn marck syluers
85Ind dede die wege ouertrecken
85ind dede die wege ouertrecken
Mit ſuuerliche̅ doichere̅.Ouch
mit suuerlichen doicheren. Ouch
ſo dede ſy legen vnder des kintz
so dede sy legen vnder des kintz
houft eyn mürmelen taiffel
houft eyn mürmelen taiffel,
da ſy alle dinck ind alle ſachen
da sy alle dinck ind alle sachen
90in ſchreiff mit irs ſelues hant
90in schreiff mit irs selues hant,
we it da geuaren was ſy ſchreiff
we it da geuaren was. Sy schreiff
ouch in de taiffel ſo weme dat
ouch in de taiffel, so weme dat
kint worde dat he eme genedich
kint worde, dat he eme genedich
were.Ind dat hey dat kint voide
were, ind dat hey dat kint voide
95van dem gelde ind dede it zo ſcho
95van dem gelde ind dede it zo scho-
len gayn vp dat it dar na as it
len gayn, vp dat it dar na, as it
[489ra]
eyn man woirde leſe de taiffel
eyn man woirde, lese de taiffel,
vp dat it wyſte we it were ind
vp dat it wyste, we it were ind
we it geboren were ouch lacht
we it geboren were. Ouch lacht
100ſy ſaltz by dat kynt zo eyme
100sy saltz by dat kynt zo eyme
zeiche̅ dat it neit gedouft in
zeichen, dat it neit gedouft in
were.Dar na ſo ſatte de greiff-
were. Dar na so satte de greiff-
y̅nen dat kint in eyne wege.
ynnen dat kint in eyne wege
Inde dede it dragen in dat mer
inde dede it dragen in dat mer
105in eyn ſchyff ſonder roeder ind
105in eyn schyff sonder roeder ind
ſturman. Inde dede it aff ſtoiſſe̅
sturman inde dede it aff stoissen
van dem oeuer des mers
[8]
all
van dem oeuer des mers.
[8]
All
dat kyndelbedde durch ſo was
dat kyndelbedde durch so was
de greifynne̅ tzo mail ſeir be-
de greifynnen tzo mail seir be-
110droift vp de ſelue zyt vemam
110droift. Vp de selue zyt vemam
de greyffy̅nen dat ir broder
de greyffynnen, dat ir broder
ouer mer geſtoruen were.Do
ouer mer gestoruen were. Do
ma̅ de̅ begeynck in̅ lyflichen
man den begeynck ind lyflichen
heym braichte. ind dat begenc-
heym braichte ind dat begenc-
115kenyſſe was gedaen.Do way̅-
115kenysse was gedaen, do wayn-
de mallich dat ſy bedroift we-
de mallich, dat sy bedroift we-
re omb eirs broder wille̅.Euer
re omb eirs broder willen. Euer
it was noch vyl me omb des
it was noch vyl me omb des
kyndes willen.Do vnderwant
kyndes willen. Do vnderwant
120ſy ſich alle des lantz.Ind want
120sy sich alle des lantz, ind want
ſy alſo vyl ſchoyn was va̅ an-
sy also vyl schoyn was van an-
geſichte van lyue ind va̅ doich-
gesichte, van lyue ind van doich-
den.So wart ſy ſeir gebeden
den, so wart sy seir gebeden
van eyme wail gebore̅ hertzo-
van eyme wail geboren hertzo-
125gen ind van greue̅. die ſy gern
125gen ind van greuen, die sy gern
tzo wyue genome̅ hedden. wa̅t
tzo wyue genomen hedden, want
dat gantze lant hielt ſy vur
dat gantze lant hielt sy vur
eyn reyn jonffrauwe ind ne
eyn reyn jonffrauwe, ind ne-
man en wiſte van eirre ſache̅
man en wiste van eirre sachen
130tzo ſagen.Mer ſy woulde gode
130tzo sagen. Mer sy woulde gode
alleyn dienen.Ind in woulde
alleyn dienen ind in woulde
geyne̅ man hauen.
[9]
Daromb
geynen man hauen.
[9]
Daromb
eyn grois meichtich hertzoch
eyn grois meichtich hertzoch
va̅ ouer mer ir lant all ver-
van ouer mer ir lant all ver-
135brant.Inde verderfde inde be-
135brant inde verderfde inde be-
roufde dar omb ſy in zo ma̅ne
roufde, dar omb sy in zo manne
[489rb]
neit neme̅ in wolde.Inde dys
neit nemen in wolde. Inde dys
kreich ind vrlich bleiff alſo lan
kreich ind vrlich bleiff also lan-
ge ſtaen bys dat dyt kint von-
ge staen, bys dat dyt kint von-
140de̅ wart.Inde dar na rytter
140den wart inde dar na rytter
wart.
[10]
Mer do dit kint wart
wart.
[10]
Mer do dit kint wart
affgeſtoiſſen van dem oeuer des
affgestoissen van dem oeuer des
mers.De wynt dreiff dat ſch-
mers, de wynt dreiff dat sch-
yff ouer dat mer mit der wa-
yff ouer dat mer mit der wa-
145gen bys an dat ander oeuer
145gen bys an dat ander oeuer
des mers.Dat ſchyff wart ge-
des mers. Dat schyff wart ge-
uangen van eyme vyſcher ey̅s
uangen van eyme vyscher eyns
cloiſters dat da lach op deme
cloisters, dat da lach op deme
mer.Der abt van dem cloiſter
mer. Der abt van dem cloister,
150als got woulde quam an dat
150als got woulde, quam an dat
oeuer. dar der vyſcher dat ſchyff
oeuer, dar der vyscher dat schyff
tzo lande brachte mit dem kin-
tzo lande brachte mit dem kin-
de.Do ſchre dat kynt ſere ind
de. Do schre dat kynt sere ind
kreiſch.Do vraigde der abt
kreisch. Do vraigde der abt,
155wat dat were.Do ſprach der
155wat dat were. Do sprach der
vyſcher hey hette dat ſchyff mit
vyscher, hey hette dat schyff mit
der wegen vonde̅ ſonder roeder
der wegen vonden sonder roeder
ind ſturman in dem mer. Do
ind sturman in dem mer. Do
beſaegen ſy wat in der wege̅
besaegen sy, wat in der wegen
160were. do vonde̅ ſy eyn ſchoyne
160were. Do vonden sy eyn schoyne
kint lygge̅ in der wegen.Inde
kint lyggen in der wegen, inde
dat kint lachde den abt an. doe
dat kint lachde den abt an. Doe
hoeue̅ ſy it vp ind vonde̅ dat
hoeuen sy it vp ind vonden dat
goult ind dat ſyluer inde dat
goult ind dat syluer inde dat
165ander dat da by was. do der
165ander, dat da by was. Do der
abt de taiffel gelas ſo we da ge-
abt de taiffel gelas, so we da ge-
uaren was.Do wart he ſchry-
uaren was, do wart he schry-
ende ind gaff dem armen viſch-
ende ind gaff dem armen visch-
er de tzey̅ marck ſyluers.Inde
er de tzeyn marck syluers inde
170ſprach tzo dem nym du dat kint
170sprach tzo dem : « Nym du dat kint
zo dir ind ſage dyme dy̅ ſteiff
zo dir, ind sage dymewyue, dyn steiff-
doichter in vremde̅ lande haue
doichter in vremdem lande haue
it dir geſant mit deme ſyluer
it dir gesant mit deme syluer ! »
Do dede it der abt kirſten.Ind
Do dede it der abt kirsten ind
175nante itGregoryus Alſo heiſch
175nante it Gregoryus. Also heisch
ouch der vyſcher de dat kint
ouch der vyscher, de dat kint
[489va]
vant.Do hielt der abt gult in̅
vant. Do hielt der abt gult ind
de mürmelen taiffel.Ind bat
de mürmelen taiffel ind bat
den vyſcher dat hey dat kint
den vyscher, dat hey dat kint
180wail verwarde ind als de zyt
180wail verwarde, ind als de zyt
des alders queme dat hey it
des alders queme, dat hey it
dan zo der ſcholen ſette. hey
dan zo der scholen sette, hey
ſolde ſunderlingen ſyn geyſt-
solde sunderlingen syn geyst-
liche vader ſyn.
[11]
Dit geſchach
liche vader syn.
[11]
Dit geschach
185allit. Inde dat kint wart balde
185allit, inde dat kint wart balde
dar na ſo lutzeliche̅ ind ſo byr-
dar na so lutzelichen ind so byr-
ue ind alſo leifflich dat it der
ue ind also leifflich, dat it der
abt tzo der ſcholen dede gaen
abt tzo der scholen dede gaen
vp des goeden ſenteGregor9
vp des goeden sente Gregorius
190dach want dat kynt heyſch
190dach, want dat kynt heysch
gregor9 ind hey ſtalte ſich
Gregorius, ind hey stalte sich
alſo wyſlich ind byrflich. dar
also wyslich ind byrflich. Dar
na op eyne zyt do woulde
des vyſchers wyff o̅mer wiſ-
des vyschers wyff ommer wis-
195ſen wes dat kint were inde
195sen, wes dat kint were, inde
we ſin vader ind moder were̅
we sin vader ind moder weren.
It wart alſo lanckEe der vy-
It wart also lanck, ee der vy-
ſcher ſyme wyue ſeichte we it
scher syme wyue seichte, we it
were.Inde tzo dem leſten do
were. Inde tzo dem lesten, do
200dat wyff neit aff in leis. do
200dat wyff neit aff in leis, do
ſachte der vyſcher we it dae
sachte der vyscher. we it dae
geuare̅ was.Inde ſo we hey
geuaren was, inde so we hey
in dem mer vonden wart in̅
in dem mer vonden wart, ind
balde dar na do ſachte it dat
balde dar na do sachte it dat
205wyff eirs ſelues ſone de ouch
205wyff eirs selues sone, de ouch
as alt was aſſgregor9.
[12]
Dar na
as alt was ass Gregorius.
[12]
Dar na
do de zwey kinder tzo ſamen
do de zwey kinder tzo samen
plagen zo ſpelen vp eyn zyt
plagen zo spelen, vp eyn zyt
verweis des vyſcher ſon gre-
verweis des vyscher son Gre-
210gor9 he in weir neit ſyne
210gorius, he in weir neit syne
neue.Mer hey were eyn vonde-
neue, mer hey were eyn vonde-
lynck ind in dem mer vonde̅
lynck ind in dem mer vonden.
[13]
Do gregor9 dat ducke leit
[13]
Do Gregorius dat ducke leit
ind hoirte it dycke ind it goit-
ind hoirte it dycke ind it goit-
215lichen leit.Ind des vyſchers ſo̅
215lichen leit ind des vyschers son
neit aff en leis.Do claide yt
neit aff en leis, do claide yt
[489vb]
Gregor9 dem abt. want hey
Gregorius dem abt, want hey
was zo mail ſyn vader inde
was zo mail syn vader inde
alle ſyn troiſt.Do ſprach der
alle syn troist. Do sprach der
220abt da in were neit an it we
220abt, da in were neit an, it we-
re̅ kynder wort hey ſolde is
ren kynder wort, hey solde is
eme eyn goit rychter ſyn des
eme eyn goit rychter syn, des
vyſchers ſon moiſte eme beſ-
vyschers son moiste eme bes-
ſerynge doyn dat he zo vrede̅
serynge doyn, dat he zo vreden
225were. ſo wat eme der abt ſach-
225were. So wat eme der abt sach-
te dat in bate allit neit.Do ſp-
te, dat in bate allit neit. Do sp-
rachgregor9 ich in hayn nu̅
rach Gregorius : « Ich in hayn num-
mer raſte naicht noch dach
mer raste naicht noch dach,
Ich en ſole alle ertrich durch
ich en sole alle ertrich durch
230wandele̅ bys ich vynden we
230wandelen, bys ich vynden, we
ich ſy off wan ich ſy.Do ſprach
ich sy, off wan ich sy ! » Do sprach
der abt blyff hie by mir ich
der abt : « Blyff hie by mir, ich
wil dich eyne̅ abt mache̅ na
wil dich eynen abt machen na
mir.Do ſprachgregor9 leiff
mir ! » Do sprach Gregorius : « Leiff
235heir des in weir ich neit wer-
235heir, des in weir ich neit wer-
dich tzo ſyn.Mer ich wil eyn
dich tzo syn. Mer ich wil eyn
rydder werden off ir mir hel-
rydder werden, off ir mir hel-
pen wilt do ſprach der abet
pen wilt. » Do sprach der abet :
de rydderſchaff is ſorchlichen
« De rydderschaff is sorchlichen
240der ſelen du bys wail geleirt
240der selen. Du bys wail geleirt,
du machs wail eyn wert
moench werde̅Ind dar na
balde eyn abt.Do ſprach gre
balde eyn abt. » Do sprach Gre-
gor9 zo dem abt lieff heir ir
gorius zo dem abt : « Lieff heir, ir
245rait mir alſo wail mer ich
245rait mir also wail, mer ich
in doyn is neit ich in kan
in doyn is neit. Ich in kan
noch in mach deſen ſien noch
noch in mach desen sien noch
horen in geynre wys de mir
horen in geynre wys, de mir
dyt leit an deit.Daromb
250wyl ich vnbekant ſyn.Got
250wyl ich vnbekant syn. Got
moiſſe uch lonen der günſt
moisse uch lonen der günst,
de ir mir bewyſt hait do dede
de ir mir bewyst hait ! » Do dede
eme der abt mache̅Eynen
wapen rock van dem geſcha-
wapen rock van dem gescha-
255zauelden rock da hey zo eirſt
255zauelden rock, da hey zo eirst
in gewyndelt was.Inde der
in gewyndelt was. Inde der
[490ra]
abt gaff eme alle gereitſchaff
abt gaff eme alle gereitschaff,
de tzo der rytterſchaff gehoirt in̅
de tzo der rytterschaff gehoirt, ind
gaff eme de mermele̅ taiffel
gaff eme de mermelen taiffel,
260de ſyn moder hadde geſchreue̅
260de syn moder hadde geschreuen.
Ind do he de las ind bekante
Ind do he de las ind bekante,
ind in duchte dat hey alſo ge-
ind in duchte, dat hey also ge-
boren was.Do wart he alſo
boren was, do wart he also
ſeir ſuchtende ind weynende
seir suchtende ind weynende.
265Do gaff eme der abt dat golt
265Do gaff eme der abt dat golt,
dat hey in der wege̅ vonden
dat hey in der wegen vonden
hadde ind dat ſyn was.Ind ſach-
hadde, ind dat syn was, ind sach-
te eme ouch ſo we hey dem
te eme ouch, so we hey dem
vyſcher de zien marck ſyluers
vyscher de zien marck syluers
270gegeue̅ hedde. dat he in da mit
270gegeuen hedde, dat he in da mit
vp gezogen hedde.Do geſaynde
vp gezogen hedde. Do gesaynde
hei den abt ind de da waren
hei den abt ind de da waren
Ind reit alleyn ſyns weges
ind reit alleyn syns weges
[14]
Ind quam in eyn ſchyff inde
[14]
ind quam in eyn schyff inde
275voir ouer mer da he zo mail
275voir ouer mer, da he zo mail
vnbekant was.Ind dat ſelue
vnbekant was. Ind dat selue
lant was ſynre moder vp ey-
lant was synre moder. Vp ey-
nen auent quam hey in eyn
nen auent quam hey in eyn
herberge. da he des nachtes
herberge, da he des nachtes
280herbergde. ind hey hoiff an
280herbergde, ind hey hoiff an
ind wart den wirt vraigende
ind wart den wirt vraigende
mit vyl worden. ſo wes dat
mit vyl worden, so wes dat
lant were ind de heirliche ſtat
lant were ind de heirliche stat,
ind wat hierſchaff ſy tzo geh-
ind wat hierschaff sy tzo geh-
285oirte.Do antwerde eme der
285oirte. Do antwerde eme der
wirt ſeir goitlichen ind ſprach
wirt seir goitlichen ind sprach :
Wir hayn alhie eyn alſo eir-
« Wir hayn alhie eyn also eir-
ber vrauwe. de is eyne greify̅-
ber vrauwe, de is eyne greifyn-
nen. ſy in wolde nye man ge-
nen. Sy in wolde nye man ge-
290nemen. dar omb deit ir eyn
290nemen, dar omb deit ir eyn
hertzoge vyl krutz ind leydes
hertzoge vyl krutz ind leydes
an.De ſelue is ir vyl tzo meich-
an. De selue is ir vyl tzo meich-
tig ind ſy behoifde wail vyl gu-
tig, ind sy behoifde wail vyl gu-
der vrunt ind hulpen. do ſpr̈ch
der vrunt ind hulpen. » Do sprach
295heyouch och moicht ich de vrau-
295hey : « Ochgot, moicht ich de vrau-
we ſien. ſy was ſyn moder des
we sien ! » Sy was syn moder, des
[490rb]
in wiſte hey neit.Do ſprach der
in wiste hey neit. Do sprach der
wirt morn ſo ſal ſy her weder
wirt : « Morn so sal sy her weder
komen tzo der kirchen ſo moicht
komen tzo der kirchen, so moicht
300ir ſy ſien lychte ſyr moichte uch
300ir sy sien. Lychte sy moichte uch
neme̅ tzo eyme dienre off ir
nemen tzo eyme dienre, off ir
woldet. dyt geſchach allit as der
woldet. » Dyt geschach allit, as der
wirt geſprochen hadde.
[15]
Do de
wirt gesprochen hadde.
[15]
Do de
greiffy̅nen tzo der kirche̅ gienck
greiffynnen tzo der kirchen gienck,
305hey boit ſynen dienſt harde
305hey boit synen dienst harde
houeliche̅.Ind ſy intfienck in zo
houelichen, ind sy intfienck in zo
eyrme dienſte ind hey was vſ-
eyrme dienste, ind hey was vs-
ermaiſſen wail geſtaltInd va̅
ermaissen wail gestalt ind van
goitlichen worden ind va̅ wer-
goitlichen worden ind van wer-
310ken.Des andere̅ dages dar na
310ken. Des anderen dages dar na
do quam ir viant vur dat ſloſ
do quam ir viant vur dat slos
mit vyl perde̅ ind vyl volckes
mit vyl perden ind vyl volckes,
Inde der hertzoge der ir viant
inde der hertzoge, der ir viant
was.De omb rante ſyn volck
was, de omb rante syn volck
315ind hielte ſy by eyn anderen
315ind hielte sy by eyn anderen
Ind meynte vp de zyt zo wyn
ind meynte vp de zyt zo wyn-
ne̅.Do datgregor9 ſach do wart
nen. Do dat Gregorius sach, do wart
hey moidich als eyn lewe.Ind
hey moidich als eyn lewe ind
rante tzo der portzen vſſ. inde
rante tzo der portzen vss inde
320ſach eyne̅ de ſeir wail gewape̅t
320sach eynen, de seir wail gewapent
was ind da omb reit.Do ran
was ind da omb reit. Do ran-
teGregory9 tzo dem want hey
te Gregoryus tzo dem, want hey
hoirte ſagen dat dat were der
hoirte sagen, dat dat were der
hertzoge der vrauwen viant
hertzoge, der vrauwen viant,
325Ind rante tzo eme ind ſtach in
325ind rante tzo eme ind stach in
mit ſynre geleyen zo der erde̅
mit synre geleyen zo der erden
ind vienck in vp der ſtat inde
ind vienck in vp der stat inde
brachte in mit eme in ir ſlos
brachte in mit eme in ir slos,
Inde de portze wart zo geſloſſe̅
inde de portze wart zo geslossen,
330ee ſyn helpe tzo queme̅.Ind do
330ee syn helpe tzo quemen. Ind do
ſy neit in konde̅ geſchaffe̅ vur
sy neit in konden geschaffen vur
deme ſloſſe.Ind ir heir was ge-
deme slosse, ind ir heir was ge-
uange̅. ind ſy ware̅ alle bedroe-
uangen, ind sy waren alle bedroe-
uet.Do moiſten ſy danne ſchei-
uet, do moisten sy danne schei-
335den.
[16]
do reyff alle dat volck dat
335den.
[16]
Do reyff alle dat volck, dat
in dem ſloſſe was ind sprache̅
in dem slosse was, ind sprachen :
[490va]
lieff vrauwe dit is vr man in̅
« Lieff vrauwe, dit is vr man ind
anders nyemans.Dit ſal vnſe
anders nyemans. Dit sal vnse
here ſyn de vrauwe in wolde
here syn ! » De vrauwe in wolde
340is neit doyn it was ir allit we-
340is neit doyn, it was ir allit we-
der ir hertze.Do dat volck neit
der ir hertze. Do dat volck neit
aff en leis. want ſy baden ind
aff en leis, want sy baden ind
vliede̅ ind ſprache̅.Dat lant
vlieden ind sprachen, dat lant
moiſte anders verderue̅ inde
moiste anders verderuen inde
345vergay̅.Ind do it lanck wart
345vergayn, ind do it lanck wart,
do gaff ſy eren wille̅ dar tzo
do gaff sy eren willen dar tzo
ind irConſent.Ind leiteGre-
ind ir consent ind leite Gre-
gor9 tzo der kirche̅. ind ſi wart
gorius tzo der kirchen, ind si wart
ſyn wyff ind he ir elige man
syn wyff ind he ir elige man.
350Dar na ſtoynt dat lant in
350Dar na stoynt dat lant in
groiſſen vrede̅. Ind hey plach
groissen vreden. Ind hey plach
ducke ſyne mermelen tafel
ducke syne mermelen tafel
tzo ouerleſen de hey hadde vp
tzo ouerlesen, de hey hadde vp
eynre heymelicher ſtat in der
eynre heymelicher stat in der
355ſlaifkamere̅.Ind ſo wa̅ne hey
355slaifkameren, ind so wanne hey
ſy geleſen hadde. ſo wart hey
sy gelesen hadde, so wart hey
alſo ſere ſchryende ind ſuchten-
also sere schryende ind suchten-
de.
[17]
Des wart eyne kameneir-
de.
[17]
Des wart eyne kameneir-
ſche gewar ind do it dycke ge-
sche gewar, ind do it dycke ge-
360ſcheit was do ſachte ſy it eirre
360scheit was, do sachte sy it eirre
vrauwe̅ der greifynne̅. Do ſy
vrauwen der greifynnen. Do sy
it ir geſachte.Do dede ſy alle
it ir gesachte, do dede sy alle
eir ionfferen vs der kamere̅
eir ionfferen vs der kameren
gayn. ind ſy ſlois de kamer
gayn, ind sy slois de kamer
365waile zo ind beſoichte alle de
365waile zo ind besoichte alle de
wynckel ind dae ind wyſte
wynckel, ind dae ind wyste
nyeman aff ſo wat ſy ſoichte
nyeman aff, so wat sy soichte.
tzo loſte ſo ſach de vrauwe in
Tzo loste so sach de vrauwe in
der müren eyn loch da die
der müren eyn loch, da die
370taiffel ynne lach ind ſy treckde
370taiffel ynne lach, ind sy treckde
de taiffel her vs ind las ſy.Do
de taiffel her vs ind las sy. Do
wart ſy tzo hantz bleich inde
wart sy tzo hantz bleich inde
ihemerlich geſtalt ind veil ne-
ihemerlich gestalt ind veil ne-
der off ſy doit were.De kame-
der, off sy doit were. De kame-
375neirſche reiff tzo hantz waiffe̅
375neirsche reiff tzo hantz waiffen,
alſo dat mallich tzo lieff ind
also dat mallich tzo lieff, ind
[490vb]
clapperde̅ vur der doere̅. da in
clapperden vur der doeren, da in
konde nyeman in kome̅ ind
konde nyeman in komen, ind
ſy braichen de doir op mit
sy braichen de doir op mit
380gewalt ind vonde̅ de vrauwe
380gewalt ind vonden de vrauwe
halff doit lygge̅. doch do ſy etz-
halff doit lyggen. Doch do sy etz-
wat zo ir ſeluer quam.Do
wat zo ir seluer quam, do
ſprach ſy och laiſt mir tzo
sprach sy : « Och, laist mir tzo
hantz myne̅ heren hole̅ off
hantz mynen heren holen, off
385ich byn eyn dode vrauwe.
[18]
Do
385ich byn eyn dode vrauwe ! »
[18]
Do
reit eyn knecht ind ſuchte de̅
reit eyn knecht ind suchte den
here̅ ind vant in ryde̅ yage̅
heren ind vant in ryden yagen
in dem walde.Ind hey ſprach
in dem walde. Ind hey sprach :
och here kompt tzo hantz
« Och here, kompt tzo hantz
390heym.Mynre vrauwen is
390heym ! Mynre vrauwen is
alſo we worde̅.Do yaede der
also we worden. » Do yaede der
here tzo hantz heym. ind leis
here tzo hantz heym ind leis
alle yagen varen.Ind vant
alle yagen varen ind vant
de vrauwe kome lefen van
395groiſſem bedroiffenyſſe. ind
395groissem bedroiffenysse. Ind
he nam ſy in ſynen arm
ind vragede ſy we yr geſcheit
ind vragede sy, we yr gescheit
were.Do dede die vrauwe vſſ
were. Do dede die vrauwe vss
gayn alle die by ir waren.Do
gayn alle, die by ir waren. Do
400ſprach der here we ir were
400sprach der here, we ir were
geſcheit off waromb dat ſy
gescheit, off waromb dat sy
ſo bedroifft were.Do antwer-
so bedroifft were. Do antwer-
de de vrauwe. ind vraigde in
de de vrauwe ind vraigde in :
leiff heir ſait mir waromb
« Leiff heir, sait mir, waromb
405pleit ir alle dage bedroift tzo
405pleit ir alle dage bedroift tzo
ſyn aſſ ir vp de ſtat geit in de-
syn, ass ir vp de stat geit in de-
ſer kameren. ind in wat
boichs pleit ir tzo leſen.Inde
boichs pleit ir tzo lesen, inde
waromb ſo wert ir alſo ſchry-
waromb so wert ir also schry-
410ende ind weynende als ir dat
410ende ind weynende, als ir dat
boich hait geleſen.Do ſprach
boich hait gelesen ? » Do sprach
Gregoryus leyff vrauwe it
Gregoryus : « Leyff vrauwe, it
is droich dae ir mit omb geit
is droich, dae ir mit omb geit,
da in is neit an.Do ſprach de
da in is neit an ! » Do sprach de
415vrauwe och dat it got geue
415vrauwe : « Och, dat it got geue,
dat it droch were.Do leis ſy
dat it droch wer ! » Do leis sy
[491ra]
in de taiffel ſien. ind vraigde
in de taiffel sien ind vraigde
in ſo wan ſy eme queme off
in, so wan sy eme queme, off
wer ſy eme gegeuen hette.It
wer sy eme gegeuen hette. It
420wart lanck ee hey is giede.
420wart lanck, ee hey is giede.
Tzo dem leſten ſprachGrego-
Tzo dem lesten sprach Grego-
rius.Hey were dat kint dat
rius, hey were dat kint, dat
in der taiffelen geſchreue̅ ſtoy̅t
in der taiffelen geschreuen stoynt.
Do ſprach de vrauwe ſo byn
Do sprach de vrauwe : « So byn
425ich de moder des ſeluen kyntz
425ich de moder des seluen kyntz,
want ich de taiffel mit my̅re
want ich de taiffel mit mynre
hant ſchreiff.Ind dat golt ind
hant schreiff ind dat golt ind
dat ſyluer in de weege dede le-
dat syluer in de weege dede le-
gen ind dyn vader was my̅
gen, ind dyn vader was myn
430broder. nu byſtu myn man
430broder. Nu bystu myn man
ind myn kint. dat doch got
ind myn kint, dat doch got
erbarmen mois.Nu gyff rait
erbarmen mois ! Nu gyff rait,
we wir de ſunden beſſere̅ mo-
we wir de sunden besseren mo-
gen.Do ſprachGregoryus
gen ! » Do sprach Gregoryus :
435nu weis doch got wail.Dat
435« Nu weis doch got wail, dat
wir dyt hayn gedaen ayn
alle vnſe wille ind wyſſen.
alle vnse wille ind wyssen.
Darom ſo moige̅ wir noch
hoffe̅ an de genade gotz dat on-
hoffen an de genade gotz, dat on-
440ſer noch rait werden ſal ind
440ser noch rait werden sal, ind
nu lieue moder want ir ey̅
nu, lieue moder, want ir eyn
vrauwe̅ ku̅ne ſyt.Ind ich ey̅
vrauwen kunne syt, ind ich eyn
mans ku̅ne. ſo voiget it ſych
mans kunne, so voiget it sych
bas dat ir da heyme blyuet
bas, dat ir da heyme blyuet
445inde doit goitz wat ir moiget
445inde doit goitz, wat ir moiget
gedoyn ich wyl vs dem lande
gedoyn. Ich wyl vs dem lande
varen in eyn vremde lant
ind wil beſſere̅ ind boiſſen
ind wil besseren ind boissen
vnſer beider ſunde̅ off ich kan
vnser beider sunden, off ich kan,
450Ind neit ſlaiffen naicht noch
450ind neit slaiffen naicht noch
dach bys alſo lange bys dat
dach bys also lange, bys dat
mich got gewyſet eyn ſtat da
mich got gewyset eyn stat, da
ich vnſer beyder ſunde̅ gearne
ich vnser beyder sunden gearne. »
[19]
In der nacht dar na ſtreich
[19]
In der nacht dar na streich
455he blois houftz ind baruois
455he blois houftz ind baruois
[491rb]
Ind en nam neit mit eme. da̅
ind en nam neit mit eme dan
de mermele̅ taifel ind vp den
de mermelen taifel, ind vp den
dirde̅ dach quam he an dat oe-
dirden dach quam he an dat oe-
uer des mers ind bat herber-
uer des mers ind bat herber-
460ge in eyns vyſchers huys.Do
460ge in eyns vyschers huys. Do
ſprach der vyſcher he in were
sprach der vyscher, he in were
gey̅ geilre he were eyn tuyſſch’
geyn geilre, he were eyn tuysscher,
ind he in woulde in neit her-
ind he in woulde in neit her-
berge̅. ind hey verweis eme
bergen, ind hey verweis eme,
465hey were tzo vet alſo tzo gay̅
465hey were tzo vet, also tzo gayn
achter lande.Des vyſchers
achter lande. Des vyschers
wyff do doch bat dat he in leis
wyff do doch bat, dat he in leis
lygge̅ in eyme cogge̅ de da ſtoy̅t
lyggen in eyme coggen, de da stoynt
by ſyme huſe da he ſyne netze
by syme huse, da he syne netze
470in plach zo drugge̅. want da
470in plach zo druggen, want da
en was nyrge̅ ander huys by
en was nyrgen ander huys by,
want it was in deme kalden
want it was in deme kalden
wynter.Dar na wart der vy-
wynter. Dar na wart der vy-
ſcher tzo rade dat hey eme reiff
scher tzo rade, dat hey eme reiff
475ind wolde eme broit ind wyn
475ind wolde eme broit ind wyn
geue̅ zo eſſe̅ ind tzo dryncke̅
geuen zo essen ind tzo dryncken.
Gregori9 ſprach he were eyn
Gregorius sprach, he were eyn
ſunder he ſolde kome gerſten
sunder, he solde kome gersten
broitb ind waſſer dryncken
broit ind wasser dryncken.
480des in wolde der vyſcher neit
480Des in wolde der vyscher neit
gelouue̅ ind ſpotte ſynre.Doch
gelouuen ind spotte synre. Doch
de vrauwe gaff gregori9 dat
de vrauwe gaff Gregorius dat
gerſte̅ broit ind waſſer.Do
gersten broit ind wasser. Do
vraigde der vyſcher ſent grego-
vraigde der vyscher sent Grego-
485ri9 warom he alſo geynge ind
485rius, warom he also geynge, ind
wat he ſoichte he were doch
wat he soichte, he were doch
eyn ſtarck man he moichte
eyn starck man, he moichte
wail ſyn broit wy̅nen.Do ſp-
wail syn broit wynnen. Do sp-
rach gregori9 he in ſoichte an-
rach Gregorius, he in soichte an-
490ders neit dan eyn ſtat de alley̅
490ders neit dan eyn stat, de alleyn
gelege̅ were da he ſyne ſunden
gelegen were, da he syne sunden
boiſſen moichte.Do ſprach
boissen moichte. Do sprach
der vyſcher weder tzo eme hie
der vyscher weder tzo eme : « Hie
by in dem mer da ſteit ey̅ berch
by in dem mer da steit eyn berch
[491va]
495alleyn.In wilche̅ berch dattu
495alleyn, in wilchen berch dattu
wordes geſloſſen nu̅mer. M.
wordes geslossen, nummer mensche
in vonde dich da.Mer ſlaiff
in vonde dich da. Mer slaiff
nu bys mornIch ſal dich dar
nu bys morn. Ich sal dich dar
voere̅ in eyme ſchyfgin.Gre-
voeren in eyme schyfgin. » Gre-
500gori9 was der mere̅ vro ind
500gorius was der meren vro ind
ſleiff vp dem yſe dat van de̅
sleiff vp dem yse, dat van den
netze̅ aff was gedroffe̅.
[20]
Des
netzen aff was gedroffen.
[20]
Des
morgens vro reyff der vyſch-
morgens vro reyff der vysch-
er gregori9 off he mit tzo de̅
er Gregorius, off he mit tzo dem
505berge wolde dat he dan balde
505berge wolde, dat he dan balde
queme.Do ſtoynt gregorius
queme. Do stoynt Gregorius
op ind vergas ſynre taiffele̅
op ind vergas synre taiffelen,
de he onder ſyn houft gelacht
de he onder syn houft gelacht
hadde vnder dat yſſ.Do voirde
hadde vnder dat yss. Do voirde
510der vyſcher eyn yſſeren veſſer
510der vyscher eyn ysseren vesser
mit eyme groiſſen cloiſter
mit eyme groissen cloister
mit eme.Do ſlois he in mit
mit eme. Do slois he in mit
dem cluſter ſo vaſte as hey
dem cluster so vaste, as hey
konde ind warp den ſluſſel
konde, ind warp den slussel
515mytz in dat mer.Inde ſprach
515mytz in dat mer inde sprach :
nu ſytz hie ſo lange as du
« Nu sytz hie so lange, as du
kans. got ſal dir lycht helpen
kans ! Got sal dir lycht helpen ! »
ind he ſpotte ſynre in̅ ſprach
Ind he spotte synre ind sprach :
lichte der ſluſſel ſal vonde̅ wer-
« Lichte der slussel sal vonden wer-
520den dat duchte den vyſcher
520den ! » Dat duchte den vyscher
vnmogelich ſyn.Do bleiff ſent
vnmogelich syn. Do bleiff sent
gregorius ſytze̅ in der groiſſer
Gregorius sytzen in der groisser
gedult wail xviij iair dat
gedult wail xviij iair, dat
he nye ſpyſe in as noch in
he nye spyse in as noch in
525dranck.Dan eyn wenich ra-
525dranck dan eyn wenich ra-
gen waſſers dat by eme plach
gen wassers, dat by eme plach
tzo vallen vp eynen hoelen
tzo vallen vp eynen hoelen
ſteyn.Da leit hey in dem ſoe-
steyn. Da leit hey in dem soe-
mer groiſſe hitzde ind in de̅
mer groisse hitzde ind in dem
530wynter groiſſe kelde. M’
530wynter groisse kelde. Mer
got beheilt in yn alle ſyme
got beheilt in yn alle syme
lyden.Ind in dem lande was
lyden. Ind in dem lande was
grois bedroiffeniſſe ind it
grois bedroiffenisse ind it
[491vb]
verwonderde alle ſyn lant
verwonderde alle syn lant,
535wa he were bleue̅.Ind was
535wa he were bleuen ind was
geweiſt alſo leiflich in ſyme
geweist also leiflich in syme
lande.
[21]
Doe die xviij iair omb
lande.
[21]
Doe die xviij iair omb
ware̅ do ſtarff eyn pais tzo
waren, do starff eyn pais tzo
rome.Ind de cardenale geyn-
Rome, ind de cardenale geyn-
540gen alle tzo der koir dat ſy
540gen alle tzo der koir, dat sy
eyne̅ andere̅ pais koiren
eynen anderen pais koiren.
Da wart eyn grois geluyt
ind eyn groiſſe ſty̅me gehoirt
ind eyn groisse stymme gehoirt
van alle dem volcke va̅ rome
van alle dem volcke van Rome :
545Vr pais is in dem mer vp
545« Vr pais is in dem mer vp
eyme berge gebonden mit
eynre ketten.Do woirden
eynre ketten. » Do woirden
ſy alle verueirt ind ſanten
sy alle verueirt ind santen
vs boden ouer all omb tzo
vs boden ouer all, omb tzo
550verneme̅ van den dyngen
550vernemen van den dyngen,
de ſy gehoirt hadden.Do gaff
de sy gehoirt hadden. Do gaff
got dat zwene boden eyns
got, dat zwene boden eyns
auentz quamen in eyns vy-
auentz quamen in eyns vy-
ſchers huys.Ind baden da
555omb herberge ind hedden
555omb herberge ind hedden
ouch gerne vyſch gegolden
ouch gerne vysch gegolden.
[22]
Dat dede der vyſcher gerne
[22]
Dat dede der vyscher gerne
ind braichte eyne̅ groiſſen
ind braichte eynen groissen
vyſch de behagde in alſo wail
vysch, de behagde in also wail,
560ind baden den vyſcher dat
560ind baden den vyscher, dat
hey in bereite. do der vyſcher
hey in bereite. Do der vyscher
den vyſch op dede. do vant
den vysch op dede, do vant
der vyſcher den ſluſſel. da
der vyscher den slussel, da
gregorius mit was geſloſſe̅
Gregorius mit was geslossen.
565Do wart der vyſcher alſo ſe-
565Do wart der vyscher also se-
re verueirt ind mit lueder
re verueirt ind mit lueder
ſty̅men reiff och wat hayn
stymmen reiff : « Och, wat hayn
ich gedaen och ich valſcher
ich gedaen ? Och ich valscher
morder. do vraigden in die
morder ! » Do vraigden in die
570boden ſo wat he da mit mey̅-
570boden, so wat he da mit meyn-
de. do ſaichte he in allit dat
de. Do saichte he in allit dat,
ſo we it da mit geuare̅ was
so we it da mit geuaren was
[492ra]
vur xviij iaren vanGregor-
vur xviij iaren van Gregor-
ius wegen.Do woirden deſe
ius wegen. Do woirden dese
575zwene boden alſo ſere vervr-
575zwene boden also sere vervr-
ouwet ind baden den vyſcher
ouwet ind baden den vyscher,
dat hey ſy woulde laiſſe̅ ſien
dat hey sy woulde laissen sien
den man.Do ſprach der vyſch
den man. Do sprach der vysch-
er och leyder hey is lange
er : « Och, leyder hey is lange
580doit.Do baden ſy doch de̅ vyſch-
580doit ! » Do baden sy doch den vysch-
er dat he ſy woulde voire̅ an
er, dat he sy woulde voiren an
den berch.
[23]
ind dat dede hey. ind
den berch.
[23]
Ind dat dede hey. Ind
do ſy quamen an den berch
do sy quamen an den berch,
do vonde̅ ſy in leuendich ind
do vonden sy in leuendich ind
585geſuntMit eyme ſchone̅ lich-
585gesunt mit eyme schonen lich-
te.Do ſpraichen die boden dir
te. Do spraichen die boden : « Dir
gebuyt all rome ind de carde-
gebuyt all Rome ind de carde-
nale dat du komes dar ind
nale, dat du komes dar ind
ſys ir pais. want dat wylt
sys ir pais, want dat wylt
590got alſo van dir hauen.Do
590got also van dir hauen. » Do
ſprach he ich en kan neit ko-
sprach he : « Ich en kan neit ko-
men ich byn gebonden mit
men, ich byn gebonden mit
ſunde̅ ind myt yſere̅.Do ſprai-
sunden ind myt yseren. » Do sprai-
chen ſy dat hey neit anxſt
chen sy, dat hey neit anxst
595en hette vur de ſunden.Want
595en hette vur de sunden, want
got hedde eme geroiffe̅.Gre-
got hedde eme geroiffen. Gre-
goryus ſprach ich in komen
goryus sprach : « Ich in komen
neit tzo romen.Ich en ſien
neit tzo Romen, ich en sien
de̅ ſluſſel van dem ſloſſe dae
den slussel van dem slosse, dae
600ich mit gebonde̅ ind geſloſſen
600ich mit gebonden ind geslossen
byn.Do wiſte in dey vyſcher
byn. » Do wiste in dey vyscher
den ſluſſel.Do gaff hey ſyne̅
den slussel. Do gaff hey synen
wille̅ dar tzo. ind ſy ſluſſe̅ in
willen dar tzo, ind sy slussen in
vſſ der veſſeren.Do ſprach
vss der vesseren. Do sprach
605gregori9 ſo wat got wilt dat
605Gregorius : « So wat got wilt, dat
geſchey.Do voirden ſy in yn
geschey ! » Do voirden sy in yn
des vyſchers huys ind daden
des vyschers huys ind daden
eme alle dat gemach dat ſy
eme alle dat gemach, dat sy
konden.Do bat ſenteGrego-
konden. Do bat sente Grego-
610ry9 dat ſy ſoichten ſyn taifel
610ryus, dat sy soichten syn taifel,
de hey hedde laiſſe̅ lyggen vn-
de hey hedde laissen lyggen vn-
[492rb]
der ſyme houfde.Do ſprach
der syme houfde. Do sprach
der vyſcher dat huys is alre
der vyscher : « Dat huys is alre
veruallen.Ind it is allit vuyl
veruallen, ind it is allit vuyl,
615dat da was doch willen wir
615dat da was, doch willen wir
is gern beſien.Do ſoichte̅ ſy
is gern besien. » Do soichten sy
ind vonden de taifel ind woi-
ind vonden de taifel ind woi-
ſchen ſy ind brachten ſy eme
schen sy ind brachten sy eme.
Do hey ſy ſach do vreude hey
Do hey sy sach, do vreude hey
620ſich ind ſprachNu in voirten
620sich ind sprach : « Nu in voirten
ich geyn dinck der wille gotz
ich geyn dinck, der wille gotz
moiſſe geſcheyn
[24]
Alſo quam
moisse gescheyn ! »
[24]
Also quam
hey tzo rome. ind wart pais
hey tzo Rome ind wart pais
gekoren ind leifde in groiſſer
gekoren ind leifde in groisser
625heillicheit.Inde de heilge kirche
625heillicheit, inde de heilge kirche
regierde hey do.
[25]
Ind dar na
regierde hey do
[25]
ind dar na
ſyn moder obſoluyerde.Inde
syn moder obsoluyerde inde
alſus hemel ind erde mit ſy-
alsus hemel ind erde mit sy-
me heilgen leuen zeirde.Dat
me heilgen leuen zeirde. Dat
630in liefde wyff noch man.Her
630in liefde wyff noch man her
na dat he in dat ewige leuen
na, dat he in dat ewige leuen
quam. [Ep]Des helpe vns al ſa-
quam. [Ep] Des helpe vns al sa-
men der ewige vaderAmen
men der ewige vader ! Amen.