[261rb]
Uan ſu̅teGregorio
Uan sunte Gregorio
Saint Grégoire sur le rocher
vp deme ſteene
[xylographie coloriées en rouge, mauve, marron et jaune clair]
1
[1]
IN Aquitania in dem walſche̅
1
[1]
In Aquitania in dem walschen
1
[1]
En Aquitaine, en France,
la̅den/ was een ryke eddel ma̅
landen was een ryke eddel man.
il était un riche gentilhomme.
de hadde myt ſiner vrowen
De hadde myt siner vrowen
Avec sa femme, il avait
twe kyndere/ enen ſone vnde
twe kyndere, enen sone vnde
deux enfants, un fils et
5ene dochter/ de weren ga̅tz ſchone ·Do
5ene dochter. De weren gantz schone. Do
5une fille. Ils étaient très beaux.
ſterf ſine vrouwe ·Do de kindere by · x ia
sterf sine vrouwe. Do de kindere by x ia-
Sa femme mourut et quand ses enfants eurent dix ans,
ren weren/ do wart ere vader ok cranck
ren weren, do wart ere vader ok cranck
leur père tomba également malade,
vn̅ wuſte wol dat he ſteruen muſte/ vn⸗
vnde wuste wol, dat he steruen muste, vn-
se rendit bien compte qu’il devait mourir et
de ſande na den beſten in deme lande/ de̅
de sande na den besten in deme lande, den
fit venir les meilleurs seigneurs de son pays à qui
10he beſt betruwede ·Do de to em queme̅
10he best betruwede. Do de to em quemen,
10il faisait confiance. À leur arrivée,
do ſach he ſine kindere iamerliken an vn̅
do sach he sine kindere iamerliken an vnde
il regarda tristement ses enfants et
ſprak ·Schal ik nu van iw ſcheyden/Ik
sprak : « Schal ik nu van iw scheyden, ik
dit : « Faut-il que je vous quitte maintenant ?
wolde nu erſt vroude van iw hebben ge
wolde nu erst vroude van iw hebben ge-
J’allais justement entamer une vie joyeuse en votre compagnie. »
hat/ vnde beuoel do de kindere de̅ heren
hat. » Vnde beuoel do de kindere den heren.
Il recommanda ses enfants aux seigneurs.
15Do he ſach dat de kindere wenden vnde
15Do he sach, dat de kindere wenden vnde
15En voyant les larmes et la tristesse
drouich weren · do ſprak he to dem ſone
drouich weren, do sprak he to dem sone :
de ses enfants, il dit à son fils :
woru̅me wenſtu/ du krygheſt doch een
« Worumme wenstu ? Du kryghest doch een
« Pourquoi pleures-tu ? Une grande partie de ce pays
gud deel landes/ ik beſorge nu dine ſuſ
gud deel landes. Ik besorge nu dine sus-
te reviendra. Je m’inquiète seulement pour ta sœur.
ter/ daru̅me wes dyner ſuſter truwe vn̅
ter. Darumme wes dyner suster truwe, vnde
Sois donc fidèle à ta sœur,
20hebbe ſe lef · vn̅ hebbe god lef bauen alle̅
20hebbe se lef, vnde hebbe god lef bauen allen
20aime-la et aime par-dessus Dieu.
dingen/ de moet iw beyde bewaren · vn̅
dingen. De moet iw beyde bewaren, vnde
Qu’il prenne bien soin de vous deux !
laet dy myne ſele beualen ſin · dar mede
laet dy myne sele beualen sin. » Dar mede
Je te recommande mon âme. » En prononçant ces paroles,
verſcheyde he ·
[2]
Do na̅ de iunge here ſyne
verscheyde he.
[2]
Do nam de iunge here syne
il expira.
[2]
Le jeune seigneur prit alors
ſuſter/ vn̅ verſtunt ſe in rechten truwen
suster vnde verstunt se in rechten truwen,
sa sœur en charge, s’occupa d’elle avec une fidélité appropriée
25vnd wat ſe van em begeerde/ van cledere̅
25vnd wat se van em begeerde van clederen
25et lui offrit tout ce qu’elle désirait,
of van anderen dingen/ dat gaf he er vn̅
of van anderen dingen, dat gaf he er, vnde
fussent-ce des habits ou autre chose.
woenden to ſamende in rechten truwen
woenden to samende in rechten truwen
Ils passaient tout leur temps ensemble s’aimant
vnde leeue ·
[3]
Do hatede de boeſe gheeſt de
vnde leeue.
[3]
Do hatede de boese gheest de
avec une fidélité appropriée.
[3]
L’esprit malin prit
reynen leeue de ſe hadden vnde mochte
reynen leeue, de se hadden, vnde mochte
cet amour pur en haine et ne
[261va]
30der nicht lyden/ vnde reth deme heren to
30der nicht lyden vnde reth deme heren to
30l’accepta pas. Il inspira au seigneur
ſiner ſuſter boze leeue/ vnde ſiner ſuſter
siner suster boze leeue, vnde siner suster
un malicieux amour pour sa sœur et la beauté
ſchonheyt vorreet em · vn̅ de vyant ma
schonheyt vorreet em, vnde de vyant ma-
de sa sœur le trahit. L’ennemi l’amena
kede/ dat he by ſiner ſuſter ſleep · vnde ſe
kede, dat he by siner suster sleep, vnde se
à coucher avec sa sœur et elle conçut
waert enes kyndes ſwanger ·
[4]
Do ſe dat
waert enes kyndes swanger.
[4]
Do se dat
un enfant.
[4]
Quand elle s’en rendit compte,
35vernaz ·Do wart ſe ſeer bedrouet/ vnde
35vernam, do wart se seer bedrouet vnde
35elle fut très affligée et prit un air
ſtellede ſik iamerliken ·Do de iungelink
stellede sik iamerliken. Do de iungelink
triste. En voyant le chagrin
ſiner ſuſter drofniſſe ſach ·Do ſprack he
siner suster drofnisse sach, do sprack he :
de sa sœur, il demanda :
Leue ſuſter/ ſegge my woru̅me du alſo
« Leue suster, segge my, worumme du also
« Chère sœur, dis-moi la raison de ta tristesse,
drouich biſt/ ſchadet dy wes ·Do ſuchte
drouich bist. Schadet dy wes ? » Do suchte-
as-tu un chagrin ? » Elle soupira
40de ſe van herten ſeer vnde ſprak · verwar
40de se van herten seer vnde sprak : « Verwar,
40du fond de son cœur et répondit : « En vérité,
ick byn doet an ſele vnde an lyue/O we
ick byn doet an sele vnde an lyue. O we
j’ai perdu toute vie dans mon âme et dans mon cœur ! Malheur
my arme wyff/ wor to byn ick ghebaren
my arme wyff ! Wor to byn ick ghebaren ?
à moi, pauvre femme ! Pourquoi suis-je née ?
Ik hebbe dorch dinen willen gades hul
Ik hebbe dorch dinen willen gades hul-
À cause de toi, j’ai perdu la faveur de Dieu
de verloren vnde ok der mynſchen/ vnde
de verloren vnde ok der mynschen vnde
et aussi celle de mes semblables
45moet ewich geſchendet weſen/ wente ik
45moet ewich geschendet wesen, wente ik
45et devrai éternellement subir le déshonneur, car je
drage een kint van dy ·Do wart he ſeer
drage een kint van dy. » Do wart he seer
porte un enfant de toi. » Ces propos
bedrouet/ vnde em was leyder v̅me ſy⸗
bedrouet, vnde em was leyder vmme sy-
l’affligèrent profondément. Il était plus peiné
ne ſuſter dan v̅me ſik ſuluen/ vnde wen
ne suster dan vmme sik suluen, vnde wen-
pour sa sœur que pour lui-même et pleura
de yamerliken ·Do ſach ſe em an vn̅ ſede
de yamerliken. Do sach se em an vnde sede :
amèrement. Elle le regarda et dit :
50Broder hebbe dy wol/ vn̅ troſte dy ga⸗
50« Broder, hebbe dy wol, vnde troste dy ga-
50« Frère, ressaisis-toi, que la bonté divine
des guede ·Do ſprack de iungelinck · Ik
des guede ! » Do sprack de iungelinck : « Ik
te réconforte ! » Le jeune seigneur dit : « Je
wil vns wol raden/ wy willen id eneme
wil vns wol raden. Wy willen id eneme
vais nous donner un bon conseil. Nous allons le dire
wyſen here̅ ſeggen/ dem betruwede min
wysen heren seggen. Dem betruwede min
à un seigneur avisé. Mon père lui faisait
vader ga̅tz wol/ vn̅ beuoel vns em in ſy
vader gantz wol vnde beuoel vns em in sy-
pleinement confiance et nous recommanda à lui
55nem doet bedde/ de wanet in mynen lan
55nem doet bedde. De wanet in mynen lan-
55sur son lit de mort. Il réside dans mes pays et est
de vnde is ga̅tz truwe/ vnde wat vns de
de vnde is gantz truwe, vnde wat vns de
parfaitement loyal. Il faut que nous
radet dat wille wy don/ ſo kame wy mit
radet, dat wille wy don, so kame wy mit
suivions son conseil. Ainsi, nous nous en sortirons
eren dar van ·Do waert ſe ga̅tz vro vn̅
eren dar van. » Do waert se gantz vro, vnde
sans nous déshonorer. » Elle retrouva la joie,
behagede eer wol/
[5]
vnde ſanden na dem
behagede eer wol.
[5]
Vnde sanden na dem
et ce conseil lui plut beaucoup.
[5]
Ensuite, ils firent venir
60heren ·Do he quaz/ do entfffengen ſe ene
60heren. Do he quam, do entfffengen se ene
60ce seigneur. À son arrivée, ils le reçurent
gutlyken/ vn̅ brochten em in ene kame⸗
gutlyken vnde brochten em in ene kame-
avec bienveillance et le conduisirent dans une chambre
re/ vnde de iunge here ſprak to em/Ik
re, vnde de iunge here sprak to em : « Ik
où le jeune seigneur lui dit : « Je te fais
betruwe nemande beth dan dy/ dat lat
betruwe nemande beth dan dy. Dat lat
plus confiance qu’à quiconque. Fais-nous profiter
vns geneten/ vn̅ raet uns dat beſte/ we̅
vns geneten, vnde raet uns dat beste, wen-
de cette confiance en nous donnant ton meilleur conseil,
65te wy wyllen dy een grot lydent clagen
65te wy wyllen dy een grot lydent clagen.
65car nous allons te révéler une immense souffrance.
dar lycht alle vnſe eere an ·Do ſprak he
Dar lycht alle vnse eere an. » Do sprak he :
Tout notre honneur en dépend. » Il répondit :
Segget my wat iuw ſchadet ·Do ſeede
« Segget my, wat iuw schadet. » Do seede
« Dites-moi ce qui vous chagrine. » Le jeune seigneur
em de iungelinck/ dat ſyn ſuſter van em
em de iungelinck, dat syn suster van em
lui expliqua que sa sœur
enes kindes ſwanger geworden were/
enes kindes swanger geworden were,
était enceinte de lui
70vn̅ bath dat he en hulpe dat ſe hemelike̅
70vnde bath, dat he en hulpe, dat se hemeliken
70et lui demanda de l’aider pour qu’ils s’en sortent
dar van queme̅ vn̅ nicht to ſchande̅ wor
dar van quemen vnde nicht to schanden wor-
secrètement sans se déshonorer.
den ·Do ſeede de wyſe man ·Ik rade iuw
den. Do seede de wyse man : « Ik rade iuw,
Le sage répondit : « Je vous conseille
dat gy de heren verbade̅ laten/ vnde seg
dat gy de heren verbaden laten vnde seg-
de convoquer vos seigneurs et de leur dire
gen dat gy willen to dem hilgen graue
gen, dat gy willen to dem hilgen graue
que vous souhaitez vous rendre au Saint-Sépulcre
75vnde iuwe ſunde wyllen beteren/ vnde
75vnde iuwe sunde wyllen beteren, vnde
75pour expier vos péchés.
byddet ſe dat ſe iuwer ſuſter vorweſen/
byddet se, dat se iuwer suster vorwesen,
Demandez-leur de protéger votre sœur
vnde ſegget dat ſe dat lant moet bewa
vnde segget, dat se dat lant moet bewa-
et dites-leur qu’elle devra gouverner le pays.
ren · ſo doen ſe dat/ vnde gy beeteren al
ren, so doen se dat, vnde gy beeteren al-
Dans ce cas, ils obéiront et vous expierez ainsi
[261vb]
ſo iuwe ſunde/ vn̅ ſterue gy dan vnder
so iuwe sunde, vnde sterue gy dan vnder-
vos péchés. Pour le cas où vous mourriez en chemin,
80weghen/ ſo is dat noet dat de heren der
80weghen, so is dat noet, dat de heren der
80il est indispensable que les seigneurs
vruwen hebben geſworen/ ſo wyl yck ſe
vruwen hebben gesworen. So wyl yck se
aient prêté serment à votre dame. Entretemps,
de wyle to my nemen/ vnde wyl eer hey
de wyle to my nemen vnde wyl eer hey-
je la prendrai avec moi et l’aiderai
meliken van dem kinde helpen ·Dar na
meliken van dem kinde helpen. » Dar na
secrètement à accoucher de l’enfant. » Ensuite,
quemen de heren vnde ſworen der vru
quemen de heren vnde sworen der vru-
les seigneurs se présentèrent et prêtèrent serment à la dame,
85wen wes ſe begeerden/ vnde he ſcheyde
85wen, wes se begeerden, vnde he scheyde
85conformément à leur souhait. Puis, le frère prit congé
ſick van eer myt grotem lidende des her
sick van eer myt grotem lidende des her-
de sa sœur avec une immense peine au cœur
ten/ vnde voer ouer meer ·
[6]
Do naz ſe de
ten vnde voer ouer meer.
[6]
Do nam se de
et prit la mer.
[6]
Le sage conduisit
wyſe man myt ſik to hus/ vnde verſtu̅t
wyse man myt sik to hus vnde verstunt
alors la sœur chez lui et s’occupa
ſe myt groten truwen/ vnde he hadde ey
se myt groten truwen, vnde he hadde ey-
d’elle avec une bonne loyauté. Il avait une
90ne gothlyke vrame vrouwe de halp|eer
90ne gothlyke vrame vrouwe. De halp eer
90divine et pieuse épouse. Elle aida la dame
de ſchande verheelen ·
[7]
Do nu de tijt qua̅
de schande verheelen.
[7]
Do nu de tijt quam,
à dissimuler son déshonneur.
[7]
Quand elle arriva à son terme,
do teelde ſe een leflyk ſchoene kynt dat
do teelde se een leflyk, schoene kynt. Dat
elle accoucha d’un enfant adorablement beau.
was een ſone ·Do wuſten ſe nicht wo ſe
was een sone. Do wusten se nicht, wo se
C’était un fils. Ils ignoraient comment
dat ſcholden verheelen/ vnde beeden ga
dat scholden verheelen vnde beeden ga-
le cacher et prièrent Dieu
95de dat he en apenbaerde wor ſe beſt ane
95de, dat he en apenbaerde, wor se best ane
95pour qu’il leur révèle ce qu’il y avait de mieux à faire.
deden ·Do quaz en dat in den ſyn/ dat ſe
deden. Do quam en dat in den syn, dat se
Ils eurent alors l’idée de
id vppe dat water ſcholden leggen ·Do
id vppe dat water scholden leggen. Do
le déposer sur l’eau. Le sage
krech|de wyſe ma̅ enn vateken/ dat was
krech de wyse man enn vateken, dat was
alla chercher un petit tonneau. Il était
vaſt vnde guth/ dar leden ſe dat kint in
vast vnde guth. Dar leden se dat kint in
robuste et adapté. Ils y placèrent l’enfant
100vnde leeden vnder em vnde ouer em ſy⸗
100vnde leeden vnder em vnde ouer em sy-
100et mirent sous lui et sur lui des draps de soie,
den want/ vnde dar to · xx marck goldes
den want, vnde dar to xx marck goldes.
de même que vingt marcs d’or.
dar mede ſcholde me dat kynt vp theen
Dar mede scholde me dat kynt vp theen.
Avec cet argent, on devait l’élever.
vnde leede dar ok to ene elpenbeene ta
Vnde leede dar ok to ene elpenbeene ta-
Ils lui adjoignirent aussi une tablette d’ivoire
ffele/ de was wol geczyret myt golde vn
ffele, de was wol geczyret myt golde vn-
joliment ornée d’or et
105de eddelen ſteenen · dar ſtunt in gheſchre
105de eddelen steenen. Dar stunt in gheschre-
105de pierres précieuses. Elle portait une inscription
uen/ dat dat kint edel were van geſlech
uen, dat dat kint edel were van geslech-
disant que l’enfant était d’ascendance noble,
te/ vnde were gebaren van ſuſter vnde
te vnde were gebaren van suster vnde
né d’une sœur et d’un frère,
broder vn̅ were nicht gedoft · vnde men
broder vnde were nicht gedoft, vnde men
mais non baptisé, et qu’il fallait
ſcholde em de hylgen ſchrifft laten leeren
scholde em de hylgen schrifft laten leeren,
lui apprendre la Sainte Écriture
110vnd̓ wen yd vp wuſſe/ ſo ſcholde me em
110vnde wen yd vp wusse, so scholde me em
110et quand il grandirait lui donner
de taffele geuen/ dat yd vor ſines vader
de taffele geuen, dat yd vor sines vader
la tablette pour qu’il prie
ſunde beede/ vnde bewaerde dat vateke̅
sunde beede. Vnde bewaerde dat vateken
pour les péchés de son père. Ils bardèrent soigneusement
gantz wol/ dat em noch wynt off regen
gantz wol, dat em noch wynt off regen
le petit tonneau pour que ni le vent ni la pluie
mochte ſchade̅/ vn̅ lede̅ dat in der nacht
mochte schaden, vnde leden dat in der nacht
ne puissent lui porter atteinte et le déposèrent
115vp dat water/ vn̅ vnſe here bewarde yd
115vp dat water, vnde vnse here bewarde yd.
115sur l’eau la nuit. Notre Seigneur le prit sous sa protection.
[8]
Dar na quemen eer quade tijdynge dat
[8]
Dar na quemen eer quade tijdynge, dat
[8]
La dame apprit alors la mauvaise nouvelle
ere brod̓ doet were/ dat was eer van her
ere broder doet were. Dat was eer van her-
que son frère était mort. Cela lui fendit le cœur.
ten leth/ vn̅ ſchriede vn̅ weende ſere/ vn̅
ten leth, vnde schriede vnde weende sere vnde
Elle poussa des cris, pleura abondamment,
beclaghede ene gantz|yamerlyken/ myt
beclaghede ene gantz yamerlyken myt
exprima une immense pitié pour lui et éprouva
120gantz grothen ruwen vnd droffnyssen
120gantz grothen ruwen vnd droffnyssen.
120un grand regret et une infinie tristesse.
Do de broder doet was/ do verkrech ſe
Do de broder doet was, do verkrech se
À la mort de son frère, elle eut la charge
lande vnd lude allene to regerende · do
lande vnd lude allene to regerende. Do
de gouverner le pays et ses habitants. Puis,
waert eere rykedom kundych ouer alle
waert eere rykedom kundych ouer alle
la notoriété de sa richesse se répandit partout
ere lande de ſe van ereme brodere had⸗
ere lande, de se van ereme brodere had-
dans les pays qu’elle avait reçus de son frère.
125de ·Do dat apenbaer waert ·Do weren
125de. Do dat apenbaer waert, do weren
125Quand cela fut connu, de nombreux
daer veele heren de na der vrouwen le⸗
daer veele heren, de na der vrouwen le-
seigneurs lui firent savoir
ten weruen/ dat ſe eer gantz gerne had
ten weruen, dat se eer gantz gerne had-
qu’ils aimeraient bien l’épouser,
[262ra]
den gehat/ wente ſe was ſchone vnd ri
den gehat, wente se was schone vnd ri-
car elle était belle et riche.
ke ·Den weygerde ſe alle/ vnde ſeede ſe
ke. Den weygerde se alle vnde seede, se
Elle les repoussa tous en disant
130wolde gade denen/ vnde deende em dach
130wolde gade denen, vnde deende em dach
130qu’elle voulait servir Dieu seul. Elle le servit jour
vn̅ nacht/ myt almiſſen to geuende/ myt
vnde nacht myt almissen to geuende, myt
et nuit en offrant des aumônes,
bedende mit vaſtende/ mit wake̅de/ vn̅
bedende, mit vastende, mit wakende vnde
par des prières, par des jeûnes et par des veillées,
leth ere lyff nycht rouwen/ vnde hadde
leth ere lyff nycht rouwen vnde hadde
n’accorda aucun répit à son corps et éprouva
ware ruwe vor ere ſunde ·
[9]
⸿ Nu was dar
ware ruwe vor ere sunde.
[9]
Nu was dar
un sincère remords pour son péché.
[9]
Un seigneur
135na by beſeeten een here de was eddel vn
135na by beseeten een here, de was eddel vn-
135résidait tout près. Il était noble et
de ryke/ de hadde ſe gerne gehath/ men
de ryke. De hadde se gerne gehath, men
riche. Il aurait aimé l’épouser, mais
ſe wolde ene nycht ·Do wart he tornych
se wolde ene nycht. Do wart he tornych
elle le repoussa. Cela l’enragea.
vnde greep ſe an myt vnrechte vn̅ drou
vnde greep se an myt vnrechte vnde drou-
Il l’attaqua injustement et la menaça
wede eer/ vnde wolde ſe ſo verkryghen
wede eer vnde wolde se so verkryghen
pensant l’avoir ainsi.
140vnde verwoeſte er ere lande/ vnde wan
140vnde verwoeste er ere lande vnde wan
140Il dévasta son pays, conquit
er aff de beſten ſlote/ vnde dreef dat alſo
er aff de besten slote vnde dreef dat also
ses meilleurs châteaux et continua ces manœuvres
lange beth ſe nycht meer en hadde/ dan
lange, beth se nycht meer en hadde dan
jusqu’à la repousser dans sa capitale,
ene houetſtad · de beſchermede eer goth
ene houetstad. De beschermede eer goth
son dernier retranchement. Dans sa bienveillance,
dorch ſine guede ·
[10]
⸿Nu wylle wy va̅
dorch sine guede.
[10]
Nu wylle wy van
Dieu la lui protégea.
[10]
À présent, nous allons raconter ce
145deme leuen kynde ſeggen/ dat ſe ghade
145deme leuen kynde seggen, dat se ghade
145qu’il advint au gracieux enfant qu’elle avait
beualen hadden ·Dat kint bewaerde vn
beualen hadden. Dat kint bewaerde vn-
confié à Dieu. Notre seigneur Jésus-Christ protégea
ſe here iheſus criſtꝯ/ als he ionaz bewaer
se here Ihesus Cristus, als he Ionam bewaer-
l’enfant comme il protégea1 Jonas de de in dem viſſche lach dre dage/ we̅te
de, de in dem vissche lach dre dage, wente
qui passa trois jours dans le poisson, car
dat kint wart van der gnade gades wol
dat kint wart van der gnade gades wol
l’enfant fut ramené par la grâce divine
150geſunt to lande gebrocht in twen nach⸗
150gesunt to lande gebrocht in twen nach-
150à terre à une abbaye sain et sauf
ten vn̅ in eneme dage in een cloſter · dar
ten vnde in eneme dage in een closter. Dar
en deux nuits et un jour. Là-bas
inne was een hillich abbet/ de heth ſyne
inne was een hillich abbet, de heth syne
résidait un vénérable abbé. Il avait ordonné
vyſſchere veer dage vyſſchen ·Do waert
vysschere veer dage vysschen. Do waert
à ses pêcheurs de partir à la pêche avant l’aube.
de wint ſo grot/ dat ſe noch clenen noch
de wint so grot, dat se noch clenen noch
Il se leva alors une tempête si violente qu’ils ne pouvaient
155groten viſch konden vangen ·Do kerde̅
155groten visch konden vangen. Do kerden
155attraper aucun poisson, ni gros ni petit. Ils firent
ſe wedder to hus/ vnde ſegen do dat ve
se wedder to hus vnde segen do dat ve-
demi-tour et aperçurent alors le petit tonneau voguer
teken dar heer vletende ·Do v̓wunderde̅
teken dar heer vletende. Do verwunderden
vers eux. Ils s’en étonnèrent
ſe ſik ſeer/ wo dat dar gekamen were/
se sik seer, wo dat dar gekamen were,
grandement en se demandant d’où il pouvait bien provenir,
vn̅ voren dar to/ vnde nemen dat vete
vnde voren dar to vnde nemen dat vete-
se dirigèrent vers lui, le prirent à bord du bateau,
160ken to ſik vn̅ leeden ere cledere dar ouer
160ken to sik vnde leeden ere cledere dar ouer
160le recouvrirent de leur vêtement
vnde voren to lande ·Do gynck de abbet
vnde voren to lande. Do gynck de abbet
et regagnèrent la côte. À ce moment-là, l’abbé
spatzeren by de̅ zee/ do queme̅ de viſſche
spatzeren by dem zee. Do quemen de vissche-
se promenait au bord de la2mer. Les pêcheurs revenaient re wedder vnde duchte em to vro weſe̅
re wedder, vnde duchte em to vro wesen,
et il avait l’impression que c’était trop tôt.
vnd vragede wo yd en were ghegaen ·
vnd vragede, wo yd en were ghegaen.
Il leur demanda comment avait été la pêche.
165Do ſpreken ſe/ de wynt heft vns ſeer ge
165Do spreken se : « De wynt heft vns seer ge-
165Ils répondirent : « La tempête
hyndert · de abbet ſprak/ lauet gade/ dat
hyndert. » De abbet sprak : « Lauet gade, dat
nous en a empêchés. » L’abbé s’écria : « Dieu soit loué que
gy hyr ſynt gekamen/ vnde naz de clede
gy hyr synt gekamen. » Vnde nam de clede-
vous soyez de retour ici. » Il retira le vêtement
re van dem veteken/ vn̅ vragede wat is
re van dem veteken vnde vragede : « Wat is
du petit tonneau et demanda : « Qu’y a-t-il
dar ynne/ vn̅ wor hebbe gy dat genome̅
dar ynne, vnde wor hebbe gy dat genomen ? »
à l’intérieur et où l’avez-vous pris ? »
170Do wolden ſe em dat nicht ſeggen ·Do
170Do wolden se em dat nicht seggen. Do
170Alors qu’ils refusaient de le lui dire,
weende dat kint als yd goth wolde ·De
weende dat kint, als yd goth wolde. De
le beau nourrisson se mit à pleurer selon la volonté de Dieu.
abbet ſprak/ dar is een kint inne/ ik wyl
abbet sprak : « Dar is een kint inne ! Ik wyl
L’abbé dit alors : « Il y a un enfant à l’intérieur, j’exige
weten wor gy dat hebben gekregen vn̅
weten, wor gy dat hebben gekregen vnde
de savoir où vous l’avez pris et
gevunde̅ ·Do ſeeden ſe/Uppe deme ſee
gevunden. » Do seeden se : « Uppe deme see. »
trouvé. » Ils répondirent : « En mer. »
175Do dede he dat vp/ vnd̓ vant dat ſchon
175Do dede he dat vp vnde vant dat schon-
175Il l’ouvrit et découvrit à l’intérieur le plus bel
ſte kint dar ynne dat he ye ſach/ vn̅ lach
ste kint dar ynne, dat he ye sach. Vnde lach-
enfant qu’il avait jamais vu et il sourit
[262rb]
ede dem abbete to ·Do laſſz de abbet in
ede dem abbete to. Do lassz de abbet in
à l’abbé. L’abbé lut alors la tablette et apprit
der tafelen wo yd gebaren was/ dat en
der tafelen, wo yd gebaren was. Dat en
comment l’enfant était né.
ſeede he den anderen nycht/ vnde lauede
seede he den anderen nycht vnde lauede
Il ne le révéla pas aux autres et loua
180got dar voer dat he dat kynt gevunden
180got dar voer, dat he dat kynt gevunden
180Dieu de lui avoir permis de trouver l’enfant.
hadde/ vnde de twe viſſchere muſten em
hadde, vnde de twe visschere musten em
Il ordonna aux deux pêcheurs de lui
lauen dat ſe dat nemande ſeggen wolde̅
lauen, dat se dat nemande seggen wolden.
promettre de n’en parler à personne.
vnde de ene viſſcher was arm vnde wo⸗
Vnde de ene visscher was arm vnde wo-
Le premier pêcheur était pauvre, habitait
nede by dem cloſtere vnde hadde veele
nede by dem clostere vnde hadde veele
près de l’abbaye et avait de nombreux
185kyndere ·De ander was rijke/ vnde won
185kyndere. De ander was rijke vnde won-
185enfants. L’autre était riche, habitait
de veer van dem cloſtere/ vn̅ hadde men
de veer van dem clostere vnde hadde men
loin de l’abbaye et avait seulement
ene dochter ·Do ſprak de abbet to deme
ene dochter. Do sprak de abbet to deme
une fille. L’abbé dit au pauvre
armen viſſchere ·Nym dyt kint to dy/ vn
armen visschere : « Nym dyt kint to dy, vn-
pêcheur : « Adopte l’enfant.
de we dy vraget wes dat id ſi/ ſo ſegge
de we dy vraget, wes dat id si, so segge,
Si quelqu’un te demande à qui il est, réponds
190yd ſy dynes broders dochter kynt/ vnde
190yd sy dynes broders dochter kynt, vnde
190que c’est le fils de la fille de ton frère.
to der veſper tijt kum in dat cloſter/ vn⸗
to der vesper tijt kum in dat closter, vn-
Aux vêpres, viens à l’abbaye
de bidde my dat ik dat ſuluen dope/ vn
de bidde my, dat ik dat suluen dope. » Vn-
et demande-moi de baptiser l’enfant moi-même. »
de gaf em twe mark goldes/ vn̅ de ſyden
de gaf em twe mark goldes vnde de syden
Il donna deux marcs d’or et3les draps de soie doeke dem armen viſſchere/ dat he daer
doeke dem armen visschere, dat he daer
au pauvre pêcheur pour qu’il élève
195mede dat kint vp toge/ vnde gaf dem ri
195mede dat kint vp toge, vnde gaf dem ri-
195l’enfant avec cet argent, donna un marc
ken ene mark/ dat he dat hulpe verhelen
ken ene mark, dat he dat hulpe verhelen,
au riche pêcheur pour qu’il participe au secret
vnde he beheelt dat andere guth ·De viſ
vnde he beheelt dat andere guth. De vis-
et garda le reste. Le pêcheur
ſcher dede als he em hete/ vnde droch dat
scher dede, als he em hete, vnde droch dat
exécuta son ordre, amena
kint to veſper tijt in dat cloſter · vnde ſe
kint to vesper tijt in dat closter vnde se-
aux vêpres l’enfant à l’abbaye et dit
200de to deme abbete · Here dat kint ſendet
200de to deme abbete : « Here, dat kint sendet
200à l’abbé : « Maître, la fille de mon frère
iw mynes broder dochter/ vnde byddet
iw mynes broder dochter vnde byddet
vous envoie cet enfant et vous demande
iw vruntliken dat gy dat ſuluen dopen
iw vruntliken, dat gy dat suluen dopen. »
respectueusement de le baptiser vous-même. »
Do de brodere dat ſchone kynt ſeghen
Do de brodere dat schone kynt seghen,
En voyant le bel enfant,
Do verwu̅derden ſe ſick der ſchonheyt/
do verwunderden se sick der schonheyt,
les moines s’étonnèrent de sa beauté.
205vnde de abbet ſprak/Wente he des clo
205vnde de abbet sprak : « Wente he des clo-
205L’abbé dit : « Puisqu’il est un serviteur
ſters dener is/ ſo wylle wy em des nicht
sters dener is, so wylle wy em des nicht
de l’abbaye, nous n’allons pas le lui
weygeren/ vnde heth dat kint to der do
weygeren. » Vnde heth dat kint to der do-
refuser. » Il ordonna qu’on porte l’enfant
pe dragen/ vnde hoff dat ſuluen vth der
pe dragen vnde hoff dat suluen vth der
au baptême, le souleva des fonts
dope/ vnde heth dat na emGregoriꝯ vn
dope vnde heth dat na em Gregorius vn-
baptismaux, l’appela Grégoire de son propre nom
210de ſprack/ wente ick des kindes gheſtly
210de sprack : « Wente ick des kindes ghestly-
210et dit : « Puisque je suis le père spirituel
ke vader bin/ ſo wil ik dat gerne hebben
ke vader bin, so wil ik dat gerne hebben,
de l’enfant, je le garderai très volontiers.
vnde beware dat wol/ vnde the dat ren
vnde beware dat wol, vnde the dat ren-
Protège-le bien et élève-le convenablement.
lyken vp/ dat wyl ik dy wol lonen/ vnde
lyken vp. Dat wyl ik dy wol lonen. » Vnde
Je t’en récompenserai amplement. »
alle daghe beſach er dat kynt/ ſo lef had
alle daghe besach er dat kynt, so lef had-
Il venait voir l’enfant tous les jours,
215de he dat ·
[11]
Do nu de viſſcher dat kint vj
215de he dat.
[11]
Do nu de visscher dat kint vj
215tellement il l’aimait.
[11]
Quand le pêcheur eut élevé
iar vp ghetaghen hadde/ do nam dat de
iar vp ghetaghen hadde, do nam dat de
l’enfant pendant six ans, l’abbé le prit
abbet to ſik in dat cloſter/ vnde leth em
abbet to sik in dat closter vnde leth em
avec lui dans l’abbaye et ordonna
de hyllighen ſchryft leeren/ vnde allent
de hyllighen schryft leeren vnde allent,
qu’on lui enseigne la Sainte Écriture et tout ce
wat to truwen vnde eren hoerde ·Do ler
wat to truwen vnde eren hoerde. Do ler-
qui relève de la loyauté et de l’honneur. Il apprit
220de yd gantz wol/ vnde dede gherne wat
220de yd gantz wol vnde dede gherne, wat
220très bien et fit sans rechigner tout
em em ſyn meyſter hethe/ vnde leerde al
em syn meyster hethe, vnde leerde al-
ce que son maître lui ordonna. Par sa capacité d’apprentissage,
len kynderen voer · ſo dat de meyſter al
len kynderen voer, so dat de meyster al-
il dépassa tous les enfants de sorte que son maître
dus ſeede ·Ick ſach ny ſo ſynnigen kint
dus seede : « Ick sach ny so synnigen kint,
s’écria : « Je n’ai jamais vu un enfant aussi intelligent.
Wente yd is van iaeren noch een kynd
wente yd is van iaeren noch een kynd,
Il est certes encore un enfant par l’âge,
225men van wyſheit is id een man ·Do dy
225men van wysheit is id een man. » Doyd
225mais un homme par l’esprit. » À l’âge
[262va]
nu · xj iar olt was/ do was id ſo wol ghe
nu xj iar olt was, do was id so wol ghe-
de onze ans, Grégoire était tellement instruit
leert dat dar neen beter gramaticꝯ was
leert, dat dar neen beter gramaticus was
que personne ne maîtrisait mieux les sciences
danGregorius ·Daer na ouer dre iaer
dan Gregorius. Daer na ouer dre iaer
que lui. Trois ans plus tard,
wart id in der gotheyt gantz ſeer v̓luch
wart id in der gotheyt gantz seer verluch-
il fut totalement illuminé par la divinité
230tet/ vnde in der gotliken kunſt ga̅tz wol
230tet vnde in der gotliken kunst gantz wol
230et était complètement instruit4dans la théologie. geleert ·⸿Nu bath des vyſſchers vrou⸗
geleert. Nu bath des vysschers vrou-
[12]
Sur ces entrefaites, la femme du pêcheur
we eren man woer he dat ghelt ghekre
we eren man, woer he dat ghelt ghekre-
demanda à son mari d’où provenait
gen hadde/ vnde lauete em dat ſe yd ne
gen hadde, vnde lauete em, dat se yd ne-
son argent et lui promit de ne le
mande wolde ſeggen ·Do ſede he er dat
mande wolde seggen. Do sede he er, dat
révéler à personne. Il lui expliqua alors
235ydGregorius was geweſen/ vn̅ wo me
235yd Gregorius was gewesen, vnde wo me
235qu’il l’avait eu5grâce à Grégoire et qu’on em vp dem wate̓ hadde gevunden ·
[12]
Do
em vp dem water hadde gevunden.
[12]
Do
l’avait trouvé sur l’eau. La femme
verſchwech yd de vruwe/ beth gregorius
verschwech yd de vruwe, beth Gregorius
garda le silence jusqu’à ce que Grégoire
xv iaer olt was ·Do ſpelede he vp eyne
xv iaer olt was. Do spelede he vp eyne
ait quinze ans. Un jour alors qu’il jouait
tijt myt des viſſchers kynde vn̅ dede em
tijt myt des visschers kynde vnde dede em
avec un enfant du pêcheur, il lui fit mal.
240wee ·Do leep dat kind wenende to ſyner
240wee. Do leep dat kind wenende to syner
240L’enfant accourut à sa mère en pleurant
moder vnde claghede eer dat gregorius
moder vnde claghede eer, dat Gregorius
et se plaignit auprès d’elle que Grégoire
em hadde geſlagen ·Do ſede de vrouwe
em hadde geslagen. Do sede de vrouwe
l’avait frappé. La femme s’écria alors
in enem tornigen mode ·Hebbe ick dat
in enem tornigen mode : « Hebbe ick dat
sous le coup de la colère : « Ai-je
an em verdeenet dat he myn kynt ſchal
an em verdeenet, dat he myn kynt schal
mérité qu’il frappe mon enfant ?
245ſlan · men hefft em vp enem ſee gevunde̅
245slan ? Men hefft em vp enem see gevunden,
245On l’a trouvé sur une mer
vnde weet nemant wor he her gekamen
vnde weet nemant, wor he her gekamen
et personne ne sait d’où il vient ! »
is ·Do was gregorius myt deme kynde
is. » Do was Gregorius myt deme kynde
Grégoire qui avait suivi l’enfant
to hus gegaen/ vn̅ horde woer he her ge
to hus gegaen vnde horde woer he her ge-
chez lui apprit d’où il venait,
kamen was/ vnde waert gantz drouych
kamen was, vnde waert gantz drouych
fut plongé dans une profonde tristesse
250vnde dachte/ is yd ock alſo of nycht/
[13]
vn
250vnde dachte : « Is yd ock also of nycht ? »
[13]
Vn-
250et se dit : « Est-ce vrai ou faux ? »
[13]
Il
de quam to deme cloſtere/ vnde ſede dat
de quam to deme clostere vnde sede dat
alla à l’abbaye, rapporta
deme abbete/ wat ſine a̅me geſecht had
deme abbete, wat sine amme gesecht had-
à l’abbé ce que sa nourrice avait dit,
de/ vnde bath em vlitichliken dat he em
de, vnde bath em vlitichliken, dat he em
lui demanda instamment de lui dire
ſede off yd ock waer were/ vnde ſprack/
sede, off yd ock waer were, vnde sprack :
si c’était vrai et dit :
255Is yd alſo/ ſo wyl ick my myt angheſte
255« Is yd also, so wyl ick my myt angheste
255« S’il en est ainsi, je me débrouillerai de mon mieux
vn̅ mit armode̅ begaen wo ik mach als een
vnde mit armoden begaen, wo ik mach als een
comme un enfant trouvé pour affronter les angoisses et les misères,
vundelinck/ wente ſe ſecht dat ik een ge
vundelinck, wente se secht, dat ik een ge-
car elle prétend que je suis
vunden kynt bin · der worde wyl ick nu̅⸗
vunden kynt bin. Der worde wyl ick num-
un enfant trouvé. Je refuse d’entendre cela
mermeer horen · ik vynde wol een ander
mermeer horen. Ik vynde wol een ander
une fois de plus. Je trouverai bien un autre
260lant/ dar nemant weet wenne ick geka⸗
260lant, dar nemant weet, wenne ick geka-
260pays où personne ne sait d’où je viens.
men byn ·Ick wyl my myt myner kunſt
men byn. Ick wyl my myt myner kunst
Avec ma science, je m’en sortirai.
wol geneeren · heft ſe dat huden geſpra
wol geneeren. Heft se dat huden gespra-
Si elle l’a dit aujourd’hui
ken dat yd een heft gehort/ morghen ſo
ken, dat yd een heft gehort, morghen so
et a été entendue par une personne, elle le répètera
ſecht ſe yd dre of veer horen/ dar
secht seyd,dat yd dre of veer horen. Dar-
demain et sera entendue par trois ou quatre personnes.
265v̅me wyl ik der ſchande nycht lyden ·De
265vmme wyl ik der schande nycht lyden. » De
265C’est pourquoi je refuse de subir ce déshonneur. »
abbet wart des drouich vnde ſprak ·Ik
abbet wart des drouich vnde sprak : « Ik
Ces propos affligèrent l’abbé qui dit :
wil dy raden als mynem kynde · got heft
wil dy raden als mynem kynde. Got heft
« Je te conseillerai comme mon propre enfant. Dieu t’a
dy vele vernufft gegheuen/ dat du dyn
dy vele vernufft gegheuen, dat du dyn
doté de beaucoup de raison pour que tu puisses orienter
leue̅t to eren machſt ſchicken ·Du ſchalt
leuent to eren machst schicken. Du schalt
ta vie vers l’honneur. Sous le coup de la colère,
270neen dinck in torne doen/ dat dy na be⸗
270neen dinck in torne doen, dat dy na be-
270tu ne devras rien entreprendre que tu regretteras
ruwen mochte ·Du heſt myt den gheſtli
ruwen mochte. Du hest myt den ghestli-
plus tard. Tu as vécu avec
ken gewoent vnde geleert van en/ dar⸗
ken gewoent vnde geleert van en. Dar-
des clercs qui t’ont instruit.
v̅me blyf by ſe · ick hape du werſt in der
vmme blyf by se. Ick hape, du werst in der
Reste donc avec eux. J’espère que tu deviendras
ſchrift enn wijſz man/ vnde dy werde̅ de
schrift enn wijsz man, vnde dy werden de
un érudit de l’écriture et que tu gagneras
[262vb]
275lude meenliken holt ·Ick wyl dy van mi
275lude meenliken holt. Ick wyl dy van mi-
275la faveur de tout le monde. Je voudrais convaincre
nen broderen verwerue̅/ dat ſe dy na mi
nen broderen verweruen, dat se dy na mi
les moines de faire de toi
abbet make̅/ wat mach dy dan enes bo
abbet maken. Wat mach dy dan enes bo-
leur abbé après moi. L’aboiement d’une méchante femme,
ſen wyues claffent ſchaden/ ick wil eer
sen wyues claffent schaden ? Ick wil eer
en quoi pourra-t-il alors te nuire ? Je lui interdirai
dat wol verbeeden/ dat ſe dat nicht mer
dat wol verbeeden, dat se dat nicht mer
de le répéter. »
280ſchal ſpreken ·Gregorius ſprak ·Here
280schal spreken. » Gregorius sprak : « Here,
280Grégoire répondit : « Maître,
ick hebbe my in god getroſtet/ vnde mi
ick hebbe my in god getrostet, vnde mi
je me suis confié à Dieu et j’ai l’impression
dunket ik hebbe my dat beſte gheraden
dunket, ik hebbe my dat beste gheraden.
d’avoir fait6le meilleur choix. Myne dumheyt is ſo groet/ dat ick iuw
Myne dumheyt is so groet, dat ick iuw
Ma sottise est telle que je ne pourrai
nycht volghen mach · ick weet wol/ dat
nycht volghen mach. Ick weet wol, dat
pas vous suivre. Je me rends bien compte
285ick des viſſchers ſone nicht en byn · ik bin
285ick des visschers sone nicht en byn. Ik bin
285que je ne suis pas le fils du pêcheur. Je suis
van deme ſlechte wol dat ick een ridder
van deme slechte wol, dat ick een ridder
bien de noble ascendance de sorte que je pourrai
mach weerden/ vnde hebbe langhe den
mach weerden, vnde hebbe langhe den
devenir un chevalier. Cela fait longtemps
wyllen ghehath/ hadde ick dat guth vn
wyllen ghehath, hadde ick dat guth vn-
que j’aurais voulu devenir chevalier
de van gheboerte/ ick wolde rydder wer
dede gheboerte, ick wolde rydder wer-
si seulement j’en avais eu les biens et
290den ·Do ſprack de abbet ·Sone de reede
290den. » Do sprack de abbet : « Sone, de reede
290la naissance. » L’abbé répondit : « Fils, ces propos
ſynt nycht guth/ wente we ſik to der pa
synt nycht guth, wente we sik to der pa-
sont mauvais, car celui qui s’oriente d’abord
peſchop ſtelt/ vnde ſick dar na to der rid
peschop stelt vnde sick dar na to der rid-
vers le clergé, puis vers la chevalerie
derſchop keert/ de verboert ſele vnde lyf
derschop keert, de verboert sele vnde lyf.
perdra corps et âme.
ick hebbe dy to enem preſter vterkaren
Ick hebbe dy to enem prester vterkaren.
Je t’ai choisi pour que tu deviennes un prêtre.
295deyſtu dat ſo weerde ick vro ·Gregoriꝯ
295Deystu dat, so weerde ick vro. » Gregorius
295Si tu fais cela, je serai heureux. » Grégoire
ſeede ·Here ick byn noch een iunck man
seede : « Here, ick byn noch een iunck man.
répondit : « Maître, je suis encore un jeune homme.
ick wyl noch wol rydderſchop leeren/ ik
Ick wyl noch wol rydderschop leeren. Ik
J’apprendrai bien encore la chevalerie.
ſegge iuw verwaer ·Sint dat ik wuſte
segge iuw verwaer, sint dat ik wuste
Sincèrement, je vous dis que depuis que je sais
guth vnde quat/ ſo were ick gherne een
guth vnde quat, so were ick gherne een
distinguer le bien et le mal, j’aurais aimé
300rydder gheweſen/ men wes ick van boe⸗
300rydder ghewesen, men wes ick van boe-
300devenir chevalier, sans regretter le savoir
ken kan dat ruwet my nycht/ yck wuſte
ken kan, dat ruwet my nycht. Yck wuste
que j’ai acquis grâce aux livres. J’aimerais bien
noch gherne meer/ ick wolte gerne mer
noch gherne meer. Ick wolte gerne mer
en acquérir davantage. J’aimerais savoir plus.
weten/ wen yck een boek in myne hand
weten. Wen yck een boek in myne hand
Quand je prenais un livre dans ma main,
nam/ ſo dachte yck vp enen ſchylt/ vnde
nam, so dachte yck vp enen schylt, vnde
je pensais toujours à un bouclier
305to der gryffele was my/ off ick een ſpeer
305to der gryffele was my, off ick een speer
305et j’avais l’impression que mon stylet
hadde ghehath vnde my duchte dat my
hadde ghehath, vnde my duchte, dat my
était une lance et que7je ne me serais nummer beth en weere/ dan wen ick vp
nummer beth en weere, dan wen ick vp
jamais senti mieux à l’aise
enem peerde ſeete/ vnde den ſchilt in my
enem peerde seete vnde den schilt in my-
que si j’avais enfourché un cheval, tenu un bouclier
nem hals voerde/ vnde dat ſpeer vnder
nem hals voerde vnde dat speer vnder
contre mon cou et brandi une lance
310mynen arm · helpet my leue here tho der
310mynen arm. Helpet my, leue here, tho der
310dans mon bras. Aidez-moi, cher maître, à acquérir
ridderſchop/ ſo hebbe gy my wol gedan
ridderschop, so hebbe gy my wol gedan. »
la chevalerie, vous m’aurez ainsi rendu un grand service. »
De abbet ſeede ·Sone du heſt my veele
De abbet seede : « Sone, du hest my veele
L’abbé répondit : « Fils, tu m’as beaucoup
gheſecht dat wundert my/ wo yd dy in
ghesecht. Dat wundert my, wo yd dy in
parlé. Je m’étonne que tout cela
den ſyn ghekamen is/ ick verneme wol
den syn ghekamen is. Ick verneme wol,
te soit venu à l’esprit. J’entends bien
315Du byſt van dyneme ſynne vnde natu⸗
315du byst van dyneme synne vnde natu-
315que tu n’as ni l’envie ni la disposition naturelle
ren nycht tho deme cloſtere gheneeghet
ren nycht tho deme clostere gheneeghet.
pour mener une vie monastique.
ick wyl dynen ſyn nicht keeren ·De alle
Ick wyl dynen syn nicht keeren. De alle-
Je ne voudrais pas te faire changer d’avis. Que le Dieu
mechtyghe got gheue dat id dy wol ga
mechtyghe got gheue, dat id dy wol ga
tout-puissant te permette de réussir
in der rydderſchop/ vnde de abbet leeth
in der rydderschop. » Vnde de abbet leeth
dans la chevalerie ! » Avec les précieux draps de soie
320em cledere ſnyden van den koſtelen ſyde̅
320em cledere snyden van den kostelen syden
320qu’il avait trouvés auprès de l’enfant dans le petit tonneau
ſtucken de he by em vant in dem vate⸗
stucken, de he by em vant in dem vate-
et dont celui-ci avait été enveloppé, il ordonna
ken daer dat kynt inne lach/ als em vn̅
ken, daer dat kynt inne lach, als em vnde
qu’on lui couse une tenue qui lui aille convenablement
ene̅ riddere wol betemede ·Do he nu rid
enem riddere wol betemede. Do he nu rid-
en tant que chevalier. Quand il eut enfilé cette tenue de chevalier,
[263ra]
der wart/ do hadde em de abbet van der
der wart, do hadde em de abbet van der
l’abbé ne lui avait encore rien dit
325tafelen noch nicht geſecht vnd̓ van dem
325tafelen noch nicht gesecht vnde van dem
325ni de la tablette ni de l’or.
golde/ vnd̓ dachte/ wen he nicht enhefft
golde, vnde dachte : « Wen he nicht enhefft
Il se dit : « S’il ne possède rien
to der ridderſchop ſo blifft he hyr vnde
to der ridderschop, so blifft he hyr vnde
propre à la chevalerie, il restera ici et
volget mynen raet · vnde verſochte ene
volget mynen raet. » Vnde versochte ene
suivra mon conseil. » Il fit encore
noch eens vnde ſprak ·Leue ſone blijff
noch eens vnde sprak : « Leue sone, blijff
une tentative et dit : « Cher fils, reste
330hyr by my · du heſt enesRidders namen
330hyr by my. Du hest enes ridders namen,
330ici auprès de moi ! Tu te nommes chevalier,
du werſt beſcheemet · wente du heſt dar
du werst bescheemet, wente du hest dar
mais auras honte de ne rien posséder pour cette vie,
noch frunde noch gudes genoch to ·Do
noch frunde noch gudes genoch to. » Do
ni8la naissance ni les biens. » ſprak gregorius ·Ikwyl mit dogeden
sprak Gregorius : « Ik wyl mit dogeden
Grégoire répliqua : « J’emploierai mon talent
van heren vnde vruwen v̓weruen dat ſe
van heren vnde vruwen verweruen, dat se
auprès des seigneurs et des dames pour qu’ils
335my gutlik vnd̓ holt ſcholen weſen/ wes
335my gutlik vnde holt scholen wesen. Wes
335me saluent avec bienveillance et m’accordent leur faveur.
bedarue ik meer ?Ick hebbe duſſe peerde
bedarue ik meer ? Ick hebbe dusse peerde
Que me faut-il de plus ?
vnd̓ enen knecht vnde byn wol geharn
vnde enen knecht vnde byn wol geharn-
J’ai ce cheval, un écuyer et une bonne armure. »
ſchet · vnd̓ nam orloff van de̅ abbete vnd̓
schet. » Vnde nam orloff van dem abbete vnde
Il prit congé de l’abbé et
ſprack ·Ick wyl nicht lenger bliuen ·Do
sprack : « Ick wyl nicht lenger bliuen. » Do
dit : « Je ne resterai pas plus longtemps. »
340ſprak de abbet · Sone ik mercke wol dat
340sprak de abbet : « Sone, ik mercke wol, dat
340L’abbé répondit : « Fils, je me rends bien compte
id dy ernſt is/ daru̅me ga mit my ik wil
id dy ernst is. Darumme ga mit my. Ik wil
que tu es sérieux. Viens donc avec moi.
dy ſeen late̅ wes ik dines dinges hebbe
dy seen laten, wes ik dines dinges hebbe. »
Je te montrerai des objets qui t’appartiennent. »
Do gaff he em de tafele/ do las he dat he
Do gaff he em de tafele. Do las he, dat he
Il lui donna alors la tablette. Il y lut qu’il était
van ſuſtere vnd̓ broder gebaren weere ·
van sustere vnde broder gebaren weere.
né d’un frère et d’une sœur.
345Do verſchrak he gantz ſere vnd̓ wenede
345Do verschrak he gantz sere vnde wenede
345Il fut saisi d’effroi, pleura
v̅me de ſu̅de/ vnd̓ las dat me ene mit den
vmme de sunde vnde las, dat me ene mit den
à cause du péché et lut qu’on devait l’élever
xx mark goldes ſcholde uptheen ·Do ſede
xx mark goldes scholde uptheen. Do sede
avec les vingt marcs d’or. Ensuite, l’abbé
de abbet ·Sone du heſt nu wol v̓namen
de abbet : « Sone, du hest nu wol vernamen,
dit : « Fils, tu as bien appris
wo id mit dynen dingen is ·Ick hebbe de̅
wo id mit dynen dingen is. Ick hebbe dem
quelle est ta situation. J’ai donné trois marcs
350viſchere dre mark ghegeuen de dy hefft
350vischere dre mark ghegeuen, de dy hefft
350au pécheur qui t’a t’élevé
upghetagen/ vnde mit den anderen xvij
upghetagen, vnde mit den anderen xvij
et j’ai acquis cent cinquante marcs
marken hebbe ik anderhalffhu̅dert mark
marken hebbe ik anderhalffhundert mark
avec les dix-sept autres marcs. »
gewu̅nen ·Do ſprak gregorius ·Got ſy
gewunnen. » Do sprak Gregorius : « Got sy
Grégoire répondit : « Que Dieu vous
iuwe ewige loen vor alle de truwe de gy
iuwe ewige loen vor alle de truwe, de gy
accorde une récompense éternelle pour toute la loyauté que vous
355by my bewyſet hebben ·Do ſeegende em
355by my bewyset hebben ! » Do seegende em
355avez manifestée à mon égard ! » L’abbé le bénit.
de abbet/ vnd̓ ſe wenede̅ beyde vn̅ ſchey⸗
de abbet, vnde se weneden beyde vnde schey-
Ils pleurèrent tous deux et se séparèrent
den ſick mit droffniſſe vnde yamer ·
[14]
Do
den sick mit droffnisse vnde yamer.
[14]
Do
avec chagrin et tristesse.
[14]
Grégoire monta
ſath he in een ſchip vnde naz mit ſik alle
sath he in een schip vnde nam mit sik alle
à bord d’un navire, emporta tous ses
ſyn gud/ vnd̓ beuol ſik vnſem heren mit
syn gud vnde beuol sik vnsem heren mit
biens, se recommanda à notre Seigneur
360grot̓ andacht/ vnde bad dat he ene to ſyne̅
360groter andacht vnde bad, dat he ene to synen
360avec beaucoup de recueillement et le pria de le
vrunde̅ vogede/ dat he mit em were/Do
vrunden vogede, dat he mit em were. Do
conduire vers sa9famille et de ne pas l’abandonner. voer her ſo lange up de̅ watere vn̅ quam
voer her so lange up dem watere vnde quam
Il fit une longue traversée maritime et parvint
in ſyner mod̓ lant/ dat was ſere v̓brant/
in syner moder lant. Dat was sere verbrant,
dans le pays de sa mère. Celui-ci était très dévasté,
als vor geſecht is · vnde dar was nicht
als vor gesecht is, vnde dar was nicht
comme décrit précédemment. Il n’y restait
365gebleuen dan ene houetſtat ·Do leth he
365gebleuen dan ene houetstat. Do leth he
365que la capitale. Il ordonna qu’on le
ſik to der ſtat voren · vnd̓ de borgere ſee
sik to der stat voren, vnde de borgere see-
conduise à cette cité. Les citadins lui expliquèrent
den em wo de ſtat grote vientſchop had
den em, wo de stat grote vientschop had-
que leur ville subissait une immense hostilité.
de ·Do ſede he ·Dat is my wol bequeme
de. Do sede he : « Dat is my wol bequeme,
Il répondit : « Cela me convient très bien,
wente ik wyl geerne ſtriden ·
[15]
Do qua̅ he
wente ik wyl geerne striden. »
[15]
Do quam he
car j’ai envie de me battre. »
[15]
Il prit alors
370to der h̓berge mit ſyner moder vn̅ ſprak ·
370to der herberge mit syner moder vnde sprak :
370un logis chez sa mère et dit :
Ik wyl iw geerne denen/ is dat gy dat
« Ik wyl iw geerne denen, is dat gy dat
« Je suis prêt à vous servir si vous le
begheren · vnde he was matich mit der te
begheren. » Vnde he was matich mit der te-
désirez. » Il payait ses frais
[263rb]
ringe · vnde wor he quaz dar was he een
ringe, vnde wor he quam, dar was he een
convenablement et était honorablement reçu
weerdich gaſt ·Do he ſach dat de vruwe
weerdich gast. Do he sach, dat de vruwe
partout où il venait. En constatant que la souveraine
375neenen man hadde/ vnd̓ ſo ſchone was/
375neenen man hadde vnde so schone was,
375était sans mari et d’une grande beauté,
do deende he eer deſte leuer · vn̅ me ſeede
do deende he eer deste leuer, vnde me seede
il la servit avec encore plus de plaisir. On rapporta aussi
der vruwen ok vele van ſynre doget vn̅
der vruwen ok vele van synre doget vnde
à la dame à quel point il était courtois et fin d’esprit.
wyſheit ·Daru̅me ſach ſe ene ok geerne ·
wysheit. Darumme sach se ene ok geerne
Pour cette raison, elle aimait bien le voir
vnde ſach ene leefflyker an dan yenigen
vnde sach ene leefflyker an dan yenigen
et l’observait plus diligemment qu’aucun
380man · vn̅ ſach an ſyne cleedinge vn̅ ſprak
380man vnde sach an syne cleedinge vnde sprak
380autre homme. En regardant sa tenue, elle se dit
in ſik ſuluen ·Is dat nicht van de̅ ſyden
in sik suluen : « Is dat nicht van dem syden
en son for intérieur : « N’est-ce pas le drap de soie
wande dat ik mit myne̅ kinde in dat vee⸗
wande, dat ik mit mynem kinde in dat vee-
que j’ai mis dans le petit tonneau à côté
tiken leede · / edder verware dat hefft ene
tiken leede ? Edder verware, dat hefft ene
de mon enfant ? Ou la même main,
hant gewrocht · vnd̓ Gregorius behage
hant gewrocht. » Vnde Gregorius behage-
l’a-t-elle vraiment tissé ? » Grégoire lui plaisait
385de eer wol/ vnde ſe em ok · vnd̓ ouede ſik
385de eer wol, vnde se em ok. Vnde ouede sik
385beaucoup et elle lui plaisait également. Pour lui plaire,
deſtebeth v̅me eren wyllen in tucht vnde
destebeth vmme eren wyllen in tucht vnde
il s’appliqua à être courtois et
dogede ·Unde wen de borgere yegen de
dogede. Unde wen de borgere yegen de
vertueux. Quand les citadins affrontaient
vyende quemen ſo ſtryde he ſo manliken
vyende quemen, so stryde he so manliken,
leurs ennemis, il se battait si vaillamment
dat me ene vor den anderen alle lauede ·
dat me ene vor den anderen alle lauede.
qu’on l’applaudissait plus que quiconque.
390Daru̅me wart he ſeere wol in de̅ lande be
390Darumme wart he seere wol in dem lande be-
390Pour cette raison, sa célébrité se répandit
kant vnde laueden ene ſeere · wente ſyne
kant, vnde laueden ene seere, wente syne
dans le pays. On le glorifiait beaucoup, car
begeerte ſtunt alletijt na de̅ ſpeere vnde
begeerte stunt alletijt na dem speere vnde
il brûlait toujours d’envie de manier sa lance et son
ſweerde/ vnd̓ hadde de rechte kunſt van
sweerde, vnde hadde de rechte kunst van
épée et maîtrisait parfaitement
der ridd̓ſchop ·In der tijt hadde de h̓to⸗
der ridderschop. In der tijt hadde de herto-
la chevalerie. À ce moment-là, le10duc 395ge der ſtat vient dat lant ſeere v̓woeſtet
395ge, der stat vient, dat lant seere verwoestet
395qui était hostile à la cité avait beaucoup dévasté
vnde v̓brent/ vnd̓ nemant konde em wed
vnde verbrent, vnde nemant konde em wed-
et incendié le pays et personne ne parvenait à lui
derſtaen ·Do dachteGregorius iu ſik ·
derstaen. Do dachte Gregorius in sik :
résister. Grégoire se dit :
Ik wyl den hertogen vangen/ ik hebbe
« Ik wyl den hertogen vangen. Ik hebbe
« Je veux capturer ce duc. J’en ai parfaitement
de ſterke vn̅ ok de moet wol · ik wyl myn
de sterke vnde ok de moet wol. Ik wyl myn
la force et le courage. Je suis prêt à risquer
400guth up em waghen/ hadde ik de macht
400guth up em waghen. Hadde ik de macht,
400mes biens contre lui. Si j’arrivais
dat ik ene ouerwunne/ des hadde ik alle
dat ik ene ouerwunne, des hadde ik alle
à le vaincre, cela me vaudrait pour toujours
tijt eere · vnd̓ ſeede hemeliken de̅ ouerſte̅
tijt eere. » Vnde seede hemeliken dem ouersten
la gloire. » Il fit secrètement connaître son intention
heren ſyne meeninge · vnde toch des mor
heren syne meeninge vnde toch des mor-
au commandant suprême, gagna le matin
gens to velde vnde bath dat me up em
gens to velde vnde bath, dat me up em
le champ de bataille et demanda qu’on
405warde wen he queme dat me ene wedder
405warde, wen he queme, dat me ene wedder
405l’attende et qu’à son retour on le fasse
in lethe ·Dat laueden ſe em ·Do reeth he
in lethe. Dat laueden se em. Do reeth he
rentrer. Ils le lui promirent. Il traversa alors
hemeliken ouer dat velt vor des h̓togen
hemeliken ouer dat velt vor des hertogen
furtivement le champ jusqu’au pavillon du duc.
thelt ·Do ene de h̓toge ſach do wapende
thelt. Do ene de hertoge sach, do wapende
En le voyant, le duc s’arma
he ſik vnde reeth em entyeghen ·Do ene
he sik vnde reeth em entyeghen. Do ene
et partit à sa rencontre. En le voyant,
410Gregorius ſach do entweek he em vor
410Gregorius sach, do entweek he em vor
410Grégoire recula jusque devant la
dat doer vnde wolde ſynre dar verbeide̅
dat doer vnde wolde synre dar verbeiden,
porte et prévoyait de l’attendre là
offt he ene dar allene mochte bekamen ·
offt he ene dar allene mochte bekamen.
pour l’affronter seul à cet endroit.
Do quam he to em/ vnd̓ ſe ſlogen beyde
Do quam he to em, vnde se slogen beyde
Le duc vint le trouver et ils s’attaquèrent
mit den ſwerden to ſamende · vnde got
mit den swerden to samende, vnde got
l’un l’autre avec leurs épées. Dieu
415halp ſunteGregorio dat he den h̓toghen
415halp sunte Gregorio, dat he den hertoghen
415aida saint Grégoire à capturer le duc
venk/ vnd̓ brochte ene mit ghewalt vor
venk vnde brochte ene mit ghewalt vor
et à le mener de force devant
des borges doer ·Do ylede̅ des h̓togen
des borges doer. Do yleden des hertogen
la porte du château. Ses chevaliers se précipitèrent
riddere em na · vnd̓ de borgere leten ſu̅te
riddere em na, vnde de borgere leten sunte
à sa rescousse. Les citadins firent alors entrer saint
Gregoriu̅ mit ſynen vangenen in/ vnde
Gregorium mit synen vangenen in vnde
Grégoire avec son prisonnier et refermèrent
420ſloghen dat doer tho · vnde dar wart een
420sloghen dat doer tho, vnde dar wart een
420la porte. On livra là une grande
mechtich ſtrijt ·Do brochteGregorius
mechtich strijt. Do brochte Gregorius
bataille. Ensuite, Grégoire amena le duc
[263va]
den hertogen vor de vruwe · Do ſwor he
den hertogen vor de vruwe. Do swor he
devant la dame. Celui-ci jura
eer vnd̓ den borgeren/ dat he en nu̅mer⸗
eer vnde den borgeren, dat he en nummer-
à elle et aux citadins de ne plus jamais
meer leyth wolde doen ·Dat helt he ock ·
meer leyth wolde doen. Dat helt he ock.
les agresser et tint parole.
425Alſo verloſede gregorius ſyner moder
425Also verlosede Gregorius syner moder
425Ainsi, Grégoire délivra le pays de sa mère
lant/ vnd̓ begink grote eere ·
[16]
Dar na ſee⸗
lant vnde begink grote eere.
[16]
Dar na see-
et se couvrit de gloire.
[16]
Après,
den de borgere dat lant were vnbewart
den de borgere, dat lant were vnbewart
les citadins estimèrent que leur pays n’était pas protégé
mit eener vruwen/ ſe ſcholde eenen man
mit eener vruwen, se scholde eenen man
par une femme. Elle devait prendre un mari.
nemen ·Dat lauede ſe en ·Do worden ſe
nemen. Dat lauede se en. Do worden se
Elle le leur promit. Ils s’en réjouirent beaucoup
430gantz vro vnd̓ ſpreken dat ſe neme wen
430gantz vro vnde spreken, dat se neme, wen
430et lui permirent de choisir elle-même
ſe wolde ·Do nam ſe eren ſone gregoriu̅
se wolde. Do nam se eren sone Gregorium
son époux. Elle prit alors son fils Grégoire
vnd̓ ſprak ·He hefft my myn lant beſcher
vnde sprak : « He hefft my myn lant bescher-
et dit : « Il m’a protégé mon pays,
met/ daru̅me wyl ik ene hebbe̅ ·Do had
met, darumme wyl ik ene hebben. » Do had-
c’est pourquoi je veux l’épouser. » Puis, il l’aima
de he ſe mit gantzen truwen leeff/ vnd̓ be
de he se mit gantzen truwen leeff vnde be-
avec un dévouement absolu et mit toute son application
435ſchermede ſyn lant mit gantzeme vlyte/
435schermede syn lant mit gantzeme vlyte
435à défendre son pays
vnd̓ hadde de tafele hemeliken in ſynre
vnde hadde de tafele hemeliken in synre
tout en gardant discrètement sa tablette
kamere/ vnd̓ las de alle daghe vnde bat
kamere vnde las de alle daghe vnde bat
dans sa chambre. Il la lisait tous les jours, priant
got dat he ſynem vadere vnd̓ moder ere
got, dat he synem vadere vnde moder ere
Dieu pour qu’il pardonne à son père et à sa mère
ſunde vergeue ·
[17]
Nu hadde he ene maget
sunde vergeue.
[17]
Nu hadde he ene maget.
leurs péchés.
[17]
Il avait une servante.
440de merkede dat he yo alletijt vrolik was
440De merkede, dat he yo alletijt vrolik was,
440Elle remarqua qu’il était toujours de bonne humeur
wen he in de kamere gink/ vnde was be
wen he in de kamere gink, vnde was be-
en entrant dans la chambre et toujours triste
drouet wen he dar vth quam ·Des ver⸗
drouet, wen he dar vth quam. Des ver-
quand il en ressortait. Cela
wunderde ſe ſik ſere/ vnde meende ſe wol
wunderde se sik sere vnde meende, se wol-
l’intriguait beaucoup. Elle décida
de dat vernemen wor van dat id were ·
de dat vernemen, wor van dat id were,
de découvrir la raison de ce comportement,
445vnde verbarch ſik upp eene tijt in de ka⸗
445vnde verbarch sik upp eene tijt in de ka-
445se cacha un jour dans la chambre
mere vnde ſach dat he de tafele las/ vnd̓
mere vnde sach, dat he de tafele las, vnde
et découvrit qu’il lisait la tablette et
wor he ſe hen leede ·Do ſe dar vth quam
wor he se hen leede. Do se dar vth quam,
où il la reposait. Quand il fut ressorti,
do gink ſe to erer vruwen/ vnd̓ ſeede eer
do gink se to erer vruwen vnde seede eer,
elle alla trouver sa dame et lui dit
wo he trurich vth der kamere quaz/ vnde
wo he trurich vth der kamere quam, vnde
qu’il était triste en sortant de la chambre.
450ſeede dat he ene tafele las vnde ſere we⸗
450seede, dat he ene tafele las vnde sere we-
450Elle expliqua qu’il lisait une tablette et pleurait beaucoup
nede vnde wyſede eer die tafele ·Do be⸗
nede, vnde wysede eer die tafele. Do be-
et lui montra où il avait reposé la tablette.
kande ſe de tafele vn̅ ſach dat ſe ſyn mo⸗
kande se de tafele vnde sach, dat se syn mo-
La dame la reconnut et découvrit
der was ·Do verſchrak ſe gantz ſere dat
der was. Do verschrak se gantz sere, dat
qu’elle était sa mère. Elle fut tout effrayée
ſe in ſo grote ſunde geuallen was/ vnde
se in so grote sunde geuallen was, vnde
d’être tombée dans un tel péché et
455dachte/ ik mach nu̅mermeer vro werde̅ ·
455dachte : « Ik mach nummermeer vro werden,
455se dit : « Je ne pourrai plus jamais retrouver la joie,
wente ik byn to der hellen gebaren/ vnd̓
wente ik byn to der hellen gebaren. » Vnde
car je suis née pour l’enfer ! »
clagede gade ere grote pyne vnd̓ lident
clagede gade ere grote pyne vnde lident.
Dans une plainte, elle confia à Dieu sa grande peine et souffrance.
[18]
Do ſande ſe na em ·Do he to eer quaz do
[18]
Do sande se na em. Do he to eer quam, do
[18]
Ensuite, elle fit venir son mari. Quand il se présenta devant elle,
wenede ſe bitterliken ſeere ·Do ſeede he
wenede se bitterliken seere. Do seede he :
elle pleurait amèrement. Il dit :
460Uruwe wat ſchadet iw ?Do ſeede ſe mit
460« Uruwe, wat schadet iw ? » Do seede se mit
460« Madame, qu’est-ce qui vous chagrine ? » Elle répondit
ſuchten ·Ik byn vul lidendes/ gade van
suchten : « Ik byn vul lidendes. Gade van
en sanglotant : « Je déborde de chagrin. Que Dieu entende
dem he̅mele ſy dat geclaget ·Here ſeggz
dem hemmele sy dat geclaget. Here, segget
ma plainte du haut du cieux ! Seigneur, dites-moi vite
my wenne gy gebaren ſynt/ vnde ſprak ·
my, wenne gy gebaren synt. » Vnde sprak :
de quelle famille vous êtes issu ! » Elle ajouta :
Synt gy de van deme de tafele geſchreue̅
« Synt gy de, van deme de tafele geschreuen
« Êtes-vous celui qui est décrit par cette tablette ? »
465is/ vnd̓ wyſede em de tafele/ ſo hebbe wy
465is, » vnde wysede em de tafele, « so hebbe wy
465Et elle lui montra la tablette. « Dans ce cas,
beyde lijff vnde ſeele verlaren/ So byn ik
beyde lijff vnde seele verlaren, so byn ik
nous avons tous deux perdu corps et âme. Dans ce cas, je suis
iuwe moder · iuwe wyff/ vnde iuwe mod
iuwe moder, iuwe wyff vnde iuwe mod-
votre mère, votre épouse et votre11tante. » der ·Do verſchrak he gantz ſere vn̅ ſprak
der. » Do verschrak he gantz sere vnde sprak :
Il eut très peur et dit :
Here got allemechtige vader van hem⸗
« Here, got allemechtige vader van hem-
« Seigneur Dieu, Père tout-puissant du royaume céleste,
470melrike/ du heſt my anders entwidet dan
470melrike, du hest my anders entwidet, dan
470tu m’as accordé autre chose que
[263vb]
ik meende ·Ik bat dy dat du my to my⸗
ik meende. Ik bat dy, dat du my to my-
ce que j’espérais. Je t’ai demandé de me conduire
nen vrunden brochtest Sunder nicht dat
nen vrunden brochtest, sunder nicht, dat
à mes parents, non pas que
myn moder myn wyff ſcholde weerden ·
myn moder myn wyff scholde weerden.
ma mère devienne mon épouse.
Ik hebbe myne vrunde alſo geſeen/ dat
Ik hebbe myne vrunde also geseen, dat
J’ai découvert mes parents de sorte que
475ik nu̅mermeer vro mach weerden · vnde
475ik nummermeer vro mach weerden. » Vnde
475je ne pourrai plus jamais retrouver la joie. »
weeren beyde in lidende an lijff vnd̓ ſele
weeren beyde in lidende an lijff vnde sele.
Ils souffraient tous deux corps et âme.
Do ſprak de vruwe ·Leue here vnd̓ ſone
Do sprak de vruwe : « Leue here vnde sone,
La dame dit alors : « Cher maître et fils,
mochte gy my nicht troſten dat ik myne
mochte gy my nicht trosten, dat ik myne
ne connaissez-vous pas un moyen de me consoler
ſunde moghe boeten vnde beeteren/ ik
sunde moghe boeten vnde beeteren ? Ik
pour que j’expie et amende mes péchés ? Je
480vruchte ik moet in de helle ·Do ſprak he
480vruchte, ik moet in de helle. » Do sprak he :
480crains d’être condamnée à l’enfer. » Il répondit :
Gy ſcholt nicht vertwyuelen · wente ick
« Gy scholt nicht vertwyuelen, wente ick
« Ne désespérez pas, car j’ai lu
hebbe geleſen dat got ware ruwe vnde
hebbe gelesen, dat got ware ruwe vnde
que Dieu accepte le repentir et
boete vor alle de ſunde nympt · wen ſe de̅
boete vor alle de sunde nympt. Wen se dem
la pénitence pour tout péché. Quand une personne
mynſchen van h̓ten leyt ſynt/ ſo vergyfft
mynschen van herten leyt synt, so vergyfft
s’en repent du fond du cœur, Dieu le lui pardonne
485he ſe em dorch ſyne grote barmehertich
485he se em dorch syne grote barmehertich-
485dans son immense miséricorde.
heyt ·Du ſchalt in dyneme lande blyuen
heyt. Du schalt in dyneme lande blyuen
Tu devras rester dans ton pays,
vnde ſchalt dy affbreeken in eethen vnde
vnde schalt dy affbreeken in eethen vnde
cesser de te nourrir et
in drinken vnde in vroude/ vnde gemak
in drinken vnde in vroude vnde gemak
de boire et fuir la joie et le confort.
vleen/ vnde gyff den arme̅ dyn gud v̅me
vleen, vnde gyff den armen dyn gud vmme
Donne tes biens aux pauvres pour
490gades wyllen/ vnde bouwe cloeſtere in
490gades wyllen, vnde bouwe cloestere in
490l’amour de Dieu et construis des abbayes en
gades eere · dar meede verdriffſt du ga⸗
gades eere. Dar meede verdriffst du ga-
son honneur. Ainsi, tu apaiseras la colère de
des torne ·Ik wyl ok myne ſunde beete⸗
des torne. Ik wyl ok myne sunde beete-
Dieu. Moi aussi, j’expierai mes péchés.
ren · vnde leue mod̓ dit ſcholt myne leſte
ren, vnde, leue moder, dit scholt myne leste
Chère mère, celles-ci auront été mes dernières paroles
worde mit dy weſen/ vnd̓ du enſueſt my
worde mit dy wesen, vnde du ensuest my
avec toi, tu ne me reverras
495nu̅mermeer ·
[19]
Dar meede ſcheyde he van
495nummermeer. »
[19]
Dar meede scheyde he van
495plus jamais. »
[19]
Par ces propos, il prit congé d’elle,
eer vnde gink vth deme lande/ vnde bad
eer vnde gink vth deme lande vnde bad
quitta le pays, pria Dieu
got dat he em ene woſtenye to voghede
got, dat he em ene wostenye to voghede,
pour qu’il lui accorde un lieu désert
dar he ſyne ſunde mochte beeteren/ vnd̓
dar he syne sunde mochte beeteren. Vnde
où il pourrait expier ses péchés,
gink enen ſmalen wech by enem zee vnd̓
gink enen smalen wech by enem zee vnde
emprunta un étroit chemin au bord d’une mer,
500quam to enem viſchere/ vnde bat dat he
500quam to enem vischere vnde bat, dat he
500arriva chez un pêcheur et lui demanda
ene herberghede v̅me gades wyllen ·Do
ene herberghede vmme gades wyllen. Do
le logis pour l’amour de Dieu.
ſach he dat he een ſtark man was/ vnde
sach he, dat he een stark man was, vnde
En voyant qu’il était un homme robuste, il
verſprak ene vnde ſeede ·Du drogener/
versprak ene vnde seede : « Du drogener,
se moqua de lui et dit : « Imposteur !
wen ik vnde myne vruwe ſlepen ſo nee⸗
wen ik vnde myne vruwe slepen, so nee-
Quand ma femme et moi nous dormirons,
505meſt du vns vnſe lijff vnd̓ gud · ga vort
505mest du vns vnse lijff vnde gud. Ga vort
505tu nous raviras notre vie et nos biens. Va-t’en ! »
an ·Do ſprak he to em gutliken vnd̓ ſede
an ! » Do sprak he to em gutliken vnde sede
Il répondit respectueusement, lui dit
em guden nacht/ vnde lachede vnde leed
em « guden nacht » vnde lachede vnde leed
adieu en souriant et supporta
dat geerne vmme gades wyllen vmme
dat geerne vmme gades wyllen vmme
tout cela pour l’amour de Dieu et pour
ſyne ſunde ·Nu was id gantz ſpade/ dar
syne sunde. Nu was id gantz spade. Dar-
ses péchés. Il était alors très tard.
510vmme hadde des viſchers vruwe grote
510vmme hadde des vischers vruwe grote
510C’est pourquoi la femme du pêcheur
barmeh̓ticheyt ouer em vn̅ ſprack to ere̅
barmeherticheyt ouer em vnde sprack to erem
s’apitoya beaucoup sur lui et dit à son
manne ·Ik loue id ſy een gud mynſche ·
manne : « Ik loue, id sy een gud mynsche.
mari : « Je crois que c’est quelqu’un de bien.
Dyn huus ſteyt verne van den lude̅/ dar
Dyn huus steyt verne van den luden. Dar-
Ta maison est située loin des gens. Par conséquent,
vmme wen dy got gheſte to ſendet/ den
vmme wen dy got gheste to sendet, den
quand Dieu t’envoie un visiteur,
515ſchalt du guthliken doen vmme ſynen
515schalt du guthliken doen vmme synen
515tu devras l’accueillir avec hospitalité pour l’amour
wyllen · darumme verorloue my dat ick
wyllen. Darumme verorloue my, dat ick
de Dieu. Permets-moi donc de
ene wedder rope vnde herb̓ge ·Dat dede
ene wedder rope vnde herberge. » Dat dede
le rappeler et de lui offrir un logis. » Il le lui
he ·Do reep ſe ene wedder/ vnd̓ heth ene
he. Do reep se ene wedder vnde heth ene
permit. Elle le rappela et lui dit de
mit ſik ethen · vnde wolde em de vnwer/
mit sik ethen vnde wolde em de vnwer-
dîner avec elle et de leur excuser l’indigne
[264ra]
520dicheyt verghelde de ſe em hadden ghe⸗
520dicheyt verghelden, de se em hadden ghe-
520accueil qu’ils lui avaient réservé.
da̅/Do vragede em de viſcher wat ma̅s
dan. Do vragede em de vischer, wat mans
Le pêcheur lui demanda quel genre
he were/Do ſede he ik byn eyn groet ſu̅
he were. Do sede he : « Ik byn eyn groet sun-
d’homme il était. Il répondit : « Je suis un grand pécheur
der/ vn̅ ſoeke eyne ſtede in der woſtenye
der vnde soeke eyne stede in der wostenye,
et recherche un lieu désert
dar ik myne ſunde beteren mochte beth
dar ik myne sunde beteren mochte beth
où je pourrai expier mes péchés
525in mynen doet · wuſte gy eyne ſteede by
525in mynen doet. Wuste gy eyne steede by
525jusqu’à ma mort. Si vous connaissez un lieu
eyner woſtenye edder eyn holl in eneme
eyner wostenye edder eyn holl in eneme
désert ou une grotte dans un
ſtene dat wyſet my v̅me gades wyllen ·
stene, dat wyset my vmme gades wyllen. »
rocher, montrez-le-moi pour l’amour de Dieu. »
Do ſprack de vyſcherBegereſtu dat ſo
Do sprack de vyscher : « Begerestu dat, so
Le pêcheur répondit : « Si c’est ce que tu veux,
wes vro/ we̅te hyr ys eyn ſteen de mach
wes vro, wente hyr ys eyn steen, de mach
réjouis-toi, car il y a par ici un rocher. Il pourra
530dy woll werden/ mochte wy dy dar vp
530dy woll werden. Mochte wy dy dar vp
530te convenir. Si nous arrivons à t’y conduire,
brynge̅ ſo behulpeſtu wol/ nu du dy
bryngen, so behulpestu wol, nu du dy-
tu seras bien servi puisque tu veux
ne ſunde wult beteren ick hebbe langhe
ne sunde wult beteren. Ick hebbe langhe
expier tes péchés. Cela fait longtemps
eyn yſeren gehad dat wyl ik dy gheuen
eyn yseren gehad, dat wyl ik dy gheuen,
que j’ai des entraves. Je te les offre
dat du dyne bene dar mede an de̅ ſteen
dat du dyne bene dar mede an den steen
pour que tu enchaînes tes jambes au rocher
535ſluteſt/ efft id dy beruwede dat du dyne
535slutest, efft id dy beruwede, dat du dyne
535avec elles pour le cas où tu regretterais ton choix
ſunde mochtest beteren ·Do was he tho
sunde mochtest beteren. » Do was he tho-
d’expier tes péchés. » Il s’en réjouit
male vro vn̅ dankede em gantz andech
male vro vnde dankede em gantz andech-
et le remercia avec beaucoup de recueillement.
tichliken ·
[20]
Des morgens ſprak de viſch
tichliken.
[20]
Des morgens sprak de visch-
[20]
Le lendemain matin, le pêcheur dit :
er ·Sta vp vn̅ var myt my ·Do was he
er : « Sta vp vnde var myt my ! » Do was he
« Lève-toi et pars avec moi ! » Il venait alors
540erſte̅ entſlape̅ worde̅ we̅te he hadde la̅ge
540ersten entslapen worden, wente he hadde lange
540juste de s’endormir, car il avait longuement
bedet vn̅ ſleep al vaſte dat he ſynre nicht
bedet, vnde sleep al vaste, dat he synre nicht
prié et dormait si profondément qu’il ne
horde ·Do reep he noch eyns vn̅ ſprak ·
horde. Do reep he noch eyns vnde sprak :
l’entendait pas. Il l’appela une seconde fois et dit :
Ik verna̅ dat tauent wol dat id ſyn wyl
« Ik vernam dat tauent wol, dat id syn wyl-
« Hier soir, je m’attendais bien à voir que telle n’était pas
le nicht en wasDo he nicht entwakede
le nicht en was. » Do he nicht entwakede,
sa volonté ! » Puisqu’il ne se réveilla pas,
545do voer he hen · dat ſach ſyne vruwe vn̅
545do voer he hen. Dat sach syne vruwe vnde
545le pêcheur partit. En voyant cela, sa femme
weckede em toha̅d · do ylede he alſo ſere
weckede em tohand. Do ylede he also sere,
se dépêcha de réveiller Grégoire. Il partit
dat he de tafele vergad vnde reep deme
dat he de tafele vergad, vnde reep deme
si précipitamment qu’il oublia sa tablette. Il appela
viſcher na/ beyde mynre v̅me gades wyl
vischer na : « Beyde mynre vmme gades wyl-
le pêcheur en criant : « Attends-moi pour l’amour de Dieu ! »
len ·Do brochte he ene vntuchtliken vp
len ! » Do brochte he ene vntuchtliken vp
Il le conduisit odieusement
550eynen harden ſteen/ vn̅ ſloet ſyne beyde
550eynen harden steen vnde sloet syne beyde
550à un dur rocher, lui enchaîna
bene myt eneme yſere to den ſteen vnde
bene myt eneme ysere to den steen vnde
les jambes au rocher avec les entraves
ſprack ·Du mueſt hyr ſteruen du kanſt
sprack : « Du muest hyr steruen. Du kanst
et dit : « Tu devras mourir ici. Tu ne pourras
nicht van hyr kame̅/ vn̅ warp den ſlotel
nicht van hyr kamen. » Vnde warp den slotel
pas partir d’ici. » Il jeta la clef
in de depe̅See/ vn̅ ſprak in ſpotte/ wen
in de depen see vnde sprak in spotte : « Wen
dans la mer profonde et dit avec sarcasme : « Si
555ik den ſloetel vynde ſo heſtu du dyne ſunde
555ik den sloetel vynde, so hestu du dyne sunde
555je retrouve la clef, tu auras expié tes péchés. »
betert/ vnde vor dar mede van dar ·
[21]
Do
betert. » Vnde vor dar mede van dar.
[21]
Do
Puis il l’abandonna là.
[21]
Grégoire
bleeff he dar vn̅ hadde nene beſchermyn
bleeff he dar vnde hadde nene beschermyn-
resta là sans aucune protection
ge vor ſne/ regen/ wynde noch haghel
ge vor sne, regen, wynde noch haghel
contre la neige, la pluie, le vent et la grêle
vn̅ hadde arme cleyder an ·Syne arme
vnde hadde arme cleyder an. Syne arme
et portait de misérables habits. Il avait
560vnde beene worden em bloet/ vnde had
560vnde beene worden em bloet, vnde had-
560les bras et les jambes à découvert et n’avait
de noch to etende noch tho drynckende
de noch to etende noch tho drynckende,
ni à manger ni à boire
men water dat in der ſteenriſtzen leep ·
men water, dat in der steenristzen leep.
hormis l’eau qui coulait dans une fente du rocher.
Des behalp he ſick · xvij · iar wente god
Des behalp he sick xvij iar, wente god
Il s’en contenta pendant dix-sept ans, car Dieu
was myt em anders were he hunghers
was myt em. Anders were he hunghers
resta avec lui. Autrement, il serait mort
565gheſtoruen ·To der tijt ſterff de pawes
565ghestoruen. To der tijt sterff de pawes,
565de faim. Au bout de cette période, le pape mourut
vnd god hadde em do ſyne ſunde ver⸗
vnd god hadde em do syne sunde ver-
et Dieu lui avait pardonné ses péchés.
geuen ·Do repen alle de criſtene god an
geuen. Do repen alle de cristene god an
Tous les chrétiens s’adressèrent à Dieu
myt bedende/ myt vaſtende/ vnde beden
myt bedende, myt vastende vnde beden,
en priant et en jeûnant et lui demandèrent
[264rb]
dat he en apenbaren wolde we en nutte
dat he en apenbaren wolde, we en nutte
de leur révéler qui leur serait utile
570were to enemePaweſe ·Do weren twe
570were to eneme pawese. Do weren twe
570comme pape. Deux Romains étaient
Romere in ereme gebede/ de weren do
romere in ereme gebede. De weren do-
en train de prier. Ils étaient vertueux
getſam vnde waraftich ·To den ſprack
getsam vnde waraftich. To den sprack
et sincères. La voix de Dieu
de ſtymme gades in der nacht ·Gy ſcolt
de stymme gades in der nacht : « Gy scolt
leur parla dans la nuit : « Vous devez
deRomere des morgens tho ſamende
de romere des morgens tho samende
rassembler les Romains demain matin
575bryngen vnde ſegghet en/ dat eyn man
575bryngen, vnde segghet en, dat eyn man
575et leur dire qu’un homme
ſyttet vp eyneme wylden ſteen inAqui⸗
syttet vp eyneme wylden steen in Aqui-
est perché sur un rocher sauvage en Aquitaine,
tania/ vnde hefft dar geſeten ſoeuenteyn
tania vnde hefft dar geseten soeuenteyn
qu’il y a passé dix-sept ans
iaer/ vnde he hetGregorius/ den ſchole
iaer, vnde he het Gregorius. Den schole
et qu’il s’appelle Grégoire. C’est lui
gy tho eynemePaweſe nemen/ vn̅ dat
gy tho eyneme pawese nemen, vnde dat
que vous devez prendre comme pape.12Cela lui a 580is em ok kundich ghemaket ·Dat ſeden
580is em ok kundich ghemaket. » Dat seden
580également été annoncé. » Ils rapportèrent
ſe denRomere̅ ·Do worde̅ ſe gantz vro
se den romeren. Do worden se gantz vro
tous deux cela aux Romains. Ceux-ci s’en réjouirent beaucoup
vnde ſanden de ſuluen twe inAquitania
vnde sanden de suluen twe in Aquitania,
et envoyèrent ces deux hommes en Aquitaine
dat ſe ene ſoechten vnde ene thoRome
dat se ene soechten vnde ene tho Rome
pour qu’ils recherchent cet homme et le ramènent à Rome.
brochten ·Dat deden ſe ·Do gaff en god
brochten. Dat deden se. Do gaff en god
C’est ce qu’ils firent. Dieu les inspira alors
585in eren ſin dat ſe ene in der woſtenye ſo⸗
585in eren sin, dat se ene in der wostenye so-
585à le rechercher dans un lieu désert.
ken ſcolden/ vn̅ ſe quemen to des vyſch
ken scolden, vnde se quemen to des vysch-
Ils parvinrent grâce à la volonté divine
ers hus va̅ deme wyllen gades by de⸗
ers hus van deme wyllen gades by de-
à la maison du pêcheur au bord de la
meSee dar he ynne gheſlaten was vp
me see, dar he ynne gheslaten was vp
mer où Grégoire était enchaîné
deme ſteene ·Do worden ſe gantz vro
deme steene. Do worden se gantz vro,
au rocher. Ils se réjouirent beaucoup
590dat ſe de nacht mochten ruwe hebben ·
590dat se de nacht mochten ruwe hebben.
590d’avoir trouvé un logis pour la nuit.
[22]
Do entfenck ſe de viſcher gantz gudlike̅
[22]
Do entfenck se de vischer gantz gudliken
[22]
Le pêcheur les reçut avec beaucoup d’hospitalité
vnd hapede erer tho gheneten dar vm
vnd hapede erer tho gheneten, dar vm-
en espérant tirer profit de leur visite,
me dat ſe wol ghecledet weren/ vnde de⸗
me dat se wol ghecledet weren, vnde de-
car ils portaient de très beaux habits.
de en gudliken vnde ſprack · ik hebbe hu
de en gudliken vnde sprack : « Ik hebbe hu-
Il les traita bien et dit : « Aujourd’hui, j’ai
595den eynen ſchonen vyſch geuangen · do
595den eynen schonen vysch geuangen. » Do
595attrapé un beau poisson. » Ils lui
beeden ſe em dat he den vyſch bereyde ·
beeden se em, dat he den vysch bereyde.
demandèrent de leur préparer le poisson.
Dat dede he vnde vant den ſlotel in des
Dat dede he vnde vant den slotel in des
Il le fit et trouva dans le ventre du poisson
viſches magen dar he ſunte gregorius
visches magen, dar he sunte Gregorius
la clef avec laquelle il avait enchaîné
auer ſoue̅teyn iaren mede tho dem ſtee
auer souenteyn iaren mede tho dem stee-
et attaché saint Grégoire
600ne ghebunden vnde gheſlaten hadde ·
600ne ghebunden vnde gheslaten hadde.
600au rocher dix-sept ans plus tôt.
Do dachte de vycher in ſik ſuluen vnde
Do dachte de vycher in sik suluen vnde
Il se dit en lui-même :
ſprack · ik bekenne dat ick gheſundiget
sprack: « Ik bekenne, dat ick ghesundiget
« J’avoue avoir péché. »
hebbe/ vnde ſede en alle dynghe wo id
hebbe. » Vnde sede en alle dynghe, wo id
Il leur raconta tout ce qui était arrivé
em myt gregorio ghegaen was/ vn̅ he
em myt Gregorio ghegaen was, vnde he
à Grégoire et leur demanda
605bath bote vnde beterynge vor ſyne ſun
605bath bote vnde beterynge vor syne sun-
605de lui accorder l’absolution et le pardon pour ses péchés.
de ·Dat deden ſe vnd beden em dat he ſe
de. Dat deden se vnd beden em, dat he se
Ils le lui accordèrent et lui demandèrent
tho deme ſteeene wyſede/Do ſprack he ·
tho deme steeene wysede. Do sprack he :
de leur montrer le chemin du rocher. Il répondit :
wat ſchal de moye · ick wet wol vorwar
« Wat schal de moye ? Ick wet wol vorwar,
« À quoi bon la peine ? En vérité, je suis convaincu
dat he ouer langhe tijd van hunger vn
dat he ouer langhe tijd van hunger vn-
qu’il est mort depuis très longtemps
610de van dorſte vn̅ van groter kolde ghe
610de van dorste vnde van groter kolde ghe-
610de faim et de grand froid. »
ſtoruen ys ·Doch ſy en lethen nycht aff ·
storuen ys. » Doch sy en lethen nycht aff.
Mais ils insistèrent.
[23]
Des morgens ghynck de vyſcher hen/
[23]
Des morgens ghynck de vyscher hen
[23]
Le lendemain matin, le pêcheur y alla
vnde wyſede ſe to deme ſteene dar gre
vnde wysede se to deme steene, dar Gre-
et les conduisit au rocher où Grégoire
gorius an gheſlaten was ·Do ſeghen ſe
gorius an gheslaten was. Do seghen se
était enchaîné. Ils y découvrirent
615gregorium an/ vnde he was van grote
615Gregorium an, vnde he was van grote-
615Grégoire. Il faisait pitié à voir
me kummere gantz yamerliken gheſca⸗
me kummere gantz yamerliken ghesca-
à cause de sa grande misère.
pen/ vnd was gantz naket vn̅ bloet vn̅
pen vnd was gantz naket vnde bloet vnde
Il était tout nu et dévêtu,
[264va]
was myt hare bewaſſen vn̅ was gantz
was myt hare bewassen vnde was gantz
recouvert de poils et avait fortement
mager geworde̅ · doch de hyllige gheeſt
mager geworden. Doch de hyllige gheest
maigri. Le Saint-Esprit était toutefois
620hadde myt em gheweſen dat he de kunſt
620hadde myt em ghewesen, dat he de kunst,
620demeuré avec lui de sorte qu’il n’avait pas
de he vth de̅ boken hadde noch nicht ver
de he vth den boken hadde, noch nicht ver-
oublié la science qu’il avait tirée des livres.
gete̅ hadde ·Do ſe em anſeghen/ do we/
geten hadde. Do se em anseghen, do we-
En le regardant, ils pleurèrent
nede̅ ſe va̅ vroude̅ vn̅ beſwore̅ em by ga
neden se van vrouden vnde besworen em by ga-
de joie et le conjurèrent au nom de
de dat he en ſede efft he gregorius hete ·
de, dat he en sede, efft he Gregorius hete.
Dieu de leur dire s’il s’appelait Grégoire.
625Do ſprach er ia ·Do ſeden ſe em wor vm
625Do sprach er « ia ». Do seden se em, wor vm-
625Il le confirma. Ils lui expliquèrent alors
me ſe dar weren gekame̅ ·Do verſcrack
me se dar weren gekamen. Do verscrack
la raison de leur venue. Il fut saisi
he ga̅tz ſeer|vn̅ wenede vn̅ ſprakMiner
he gantz seer vnde wenede vnde sprak : « Miner
d’effroi, pleura et dit : « Mes
ſunde is alſo vele dat ik hyr byllichlike̅
sunde is also vele, dat ik hyr byllichliken
péchés sont si nombreux qu’il est juste que je reste
bliue beth in mynen doet ·Ik byn nicht
bliue beth in mynen doet. Ik byn nicht
ici jusqu’à ma mort. Je ne conviens pas
630bequeme to ene̅ paweſe · ik hebbe in ſo⸗
630bequeme to enem pawese. Ik hebbe in so-
630pour être pape. Je n’ai vu personne
ue̅teyn iaren nene̅ mynſche̅ geſeen ·Heft
uenteyn iaren nenen mynschen geseen. Heft
pendant dix-sept ans. Si Dieu
got my myne ſu̅de vergeue̅ ſo gheue he
got my myne sunde vergeuen, so gheue he
a pardonné mes péchés, qu’il me donne
my nu eyn teke̅ d̓ warheyt vn̅ helpe vns
my nu eyn teken der warheyt vnde helpe vns,
un signe de vérité et qu’il nous aide
dat wy den ſlotel vynde̅ dar ik mede ge
dat wy den slotel vynden, dar ik mede ge-
à retrouver la clef avec laquelle j’ai
635ſlaten byn edder ick wyl hyr ſterue̅ ·Do
635slaten byn, edder ick wyl hyr steruen. » Do
635été enchaîné. Sinon je désire mourir ici. »
vyl de vyſcher vor ſyne vote wene̅de vn̅
vyl de vyscher vor syne vote wenende vnde
Le pêcheur se jeta alors à ses pieds en pleurant et
ſprackIck warp de̅ ſlotel in de ſee vn̅ heb
sprack : « Ick warp den slotel in de see vnde heb-
dit : « J’ai jeté la clef dans la mer
be va̅ der tijd nee vp iw ghedacht beth
be van der tijd nee vp iw ghedacht beth
sans plus jamais penser à vous jusqu’à
to gyſtere̅ · do vant ik de̅ ſlotel in eneme
to gysteren. Do vant ik den slotel in eneme
hier. C’est à ce moment-là que j’ai retrouvé la clef
640viſche · vn̅ ſloet do dat yſere̅ vp ·Do toe
640vische. » Vnde sloet do dat yseren vp. Do toe-
640dans un poisson. » Il ouvrit les entraves et les messagers
gen em de bade̅ eyn ſchoen ſyden ſtucke
gen em de baden eyn schoen syden stucke
le vêtirent d’un beau tissu de soie
an vn̅ neme̅ ene va̅ deme ſtene ·Do bath
an vnde nemen ene van deme stene. Do bath
et le retirèrent du rocher. Le gracieux
de leue ſu̅te gregoriꝯ vnſen here̅ dat he
de leue sunte Gregorius vnsen heren, dat he
saint Grégoire demanda alors à notre Seigneur
em hulpe dat he ſyne tafele wedder vu̅⸗
em hulpe, dat he syne tafele wedder vun-
de l’aider à retrouver sa tablette.
645deDo ſochte̅ ſe de tafele vn̅ vu̅de̅ ſe ma̅k
645de. Do sochten se de tafele vnde vunden se mank
645Ils se mirent à la rechercher et la découvrirent
de̅ nettelen vn̅ andere crude ſo ſco⸗
den nettelen vnde andere crude so sco-
sous des orties et d’autres herbes. Elle était
ne als he ſe dar hadde gelecht ·Do wor
ne, als he se dar hadde gelecht. Do wor-
aussi belle que quand il l’y avait déposée. Ils
den ſe gantz vro vn̅ ſpreken/ vorwar he
den se gantz vro vnde spreken : « Vorwar, he
s’en réjouirent beaucoup et dirent : « Il est vraiment
is eyn hyllich ma̅/ vn̅ brochte̅ em toRo
is eyn hyllich man ! » Vnde brochten em to Ro-
un saint homme ! » Ils le conduisirent à Rome
650me · vn̅ ere ſpise vermerde ſik · we̅te wat
650me, vnde ere spise vermerde sik, wente wat
650et leur nourriture se multiplia, car ils
ſe vth de̅ vate̅ neme̅ noch bleue̅ ſy allike
se vth den vaten nemen, noch bleuen sy allike
avaient beau puiser dans leurs tonneaux, ceux-ci se
vul · vn̅ dre dage to vorne eer he toRo
vul. Vnde dre dage to vorne eer he to Ro-
remplissaient toujours à nouveau. Trois jours avant son arrivée
me quam ludde̅ ſik ſulue̅ de clocken alle
me quam, ludden sik suluen de clocken alle,
à Rome, toutes les cloches de la ville
de in der ſtad weren vn̅ verku̅digede̅ de
de in der stad weren, vnde verkundigeden de
se mirent à sonner d’elles-mêmes
655toku̅pſt eres hyllige̅ paweſes ·Do gyn⸗
655tokumpst eres hylligen paweses. Do gyn-
655pour annoncer la venue de leur saint pape.
gen ſe em dre dachvart entyegen/ vnd̓
gen se em dre dachvart entyegen vnde
Ils firent trois jours de voyage à sa rencontre
drogen ere hyllichdom myt ſik myt la⸗
drogen ere hyllichdom myt sik myt la-
et emportèrent solennellement leurs reliques
ueſange vn̅ werdicheyt/ vn̅ alle crancke̅
uesange vnde werdicheyt, vnde alle crancken,
en chantant des louanges. Tous les malades
de vp den ſtraten legen worden geſund
de vp den straten legen, worden gesund,
qui gisaient sur la route guérissaient
660wen he ſe anrorde ·
[24]
vn̅ leuede ſelichliken
660wen he se anrorde.
[24]
Vnde leuede selichliken
660quand il les touchait.
[24]
Il mena une vie bienheureuse
vn̅ was de̅ ſunderen gantz gnedich ·
[25]
Nu
vnde was den sunderen gantz gnedich.
[25]
Nu
et était miséricordieux avec les pécheurs.
[25]
Sa mère
horde ſyn moder wo de pawes de̅ ſunde
horde syn moder, wo de pawes den sunde-
apprit que le pape apportait du réconfort
ren gantz troſtlik was · do dachte ſe dat
ren gantz trostlik was. Do dachte se, dat
aux pécheurs. Elle décida alors
ſe ok to em wolde kamen vnde ere ſunde
se ok to em wolde kamen vnde ere sunde
d’aller le trouver elle aussi et de lui confesser
665bichte̅/ vn̅ quam to em vn̅ bichtede alle
665bichten, vnde quam to em vnde bichtede alle
665ses péchés. En arrivant devant lui, elle confessa
ere ſu̅de/ men ſe wuſte nicht dat he eere
ere sunde, men se wuste nicht, dat he eere
tous ses péchés, mais sans savoir
[264vb]
ſone was · doch hadde ſe ſik vermoget
sone was. Doch hadde se sik vermoget
que c’était son fils. Son immense repentir et sa tristesse
van groten ruwen vn̅ drofniſſe v̅me ere
van groten ruwen vnde drofnisse vmme ere
qu’elle éprouvait à cause de ses péchés avaient tellement changé son apparence
ſunde dat he ſe ok nicht beka̅de beth dat
sunde, dat he se ok nicht bekande, beth dat
qu’il ne la reconnaissait pas non plus jusqu’à ce
670ſe gebichtet hadde · do beka̅de he dat ſe
670se gebichtet hadde. Do bekande he, dat se
670qu’elle se confesse. Il reconnut alors que c’était
ſyn moder was · vn̅ lauede vn̅ dankede
syn moder was, vnde lauede vnde dankede
sa mère, loua et remercia
de̅ almechtigen gade dat ſe yn ruwe vn̅
dem almechtigen gade, dat se yn ruwe vnde
le Dieu tout-puissant parce qu’elle vivait dans le repentir
bote leuede/ vn̅ danckede gade dat he ſe
bote leuede, vnde danckede gade, dat he se
et la pénitence. Il remercia Dieu de lui avoir permis
noch ſeen ſcholde vn̅ ſprak to er · wete gy
noch seen scholde, vnde sprak to er : « Wete gy
de la revoir et lui dit :« Ne savez-vous pas
675nicht eft iuwe ſone noch leue edder doet
675nicht, eft iuwe sone noch leue edder doet
675si votre fils vit encore ou est mort ? »
ſy ·Do ſuchtede ſy ſeer vnd̓ ſprak · Neen
sy ? » Do suchtede sy seer vnde sprak : « Neen,
Elle poussa un profond soupir et dit : « Non,
men ik weet dat wol dat he ſo grote ru⸗
men ik weet dat wol, dat he so grote ru-
mais je sais intimement qu’il éprouvait un tel remords
we vor ſyne ſunde hadde dat ik nicht lo
we vor syne sunde hadde, dat ik nicht lo-
à cause de ses péchés que je ne pense pas
ue dat he noch leue ·God en hebbe em
ue, dat he noch leue, god en hebbe em
qu’il soit encore en vie, à moins que Dieu l’ait
680dan gnedichliken geholpen ·Do ſprak
680dan gnedichliken geholpen. » Do sprak
680secouru dans sa miséricorde. » Il poursuivit :
he ·Sege gy em/ beka̅de gy ene ok wol/
he : « Sege gy em, bekande gy ene ok wol,
« Si vous le revoyez, le reconnaîtriez-vous
vnde ſeghe gy em ok gern ·Do ſede ſe
vnde seghe gy em ok gern ? » Do sede se :
et aimeriez-vous aussi le revoir ? » Elle répondit :
my mochte in duſſer tijd nicht leuer ghe
« My mochte in dusser tijd nicht leuer ghe-
« Ici-bas, il ne pourrait pas m’arriver un plus grand bonheur. »
ſcheen ·Do ſede he · dat is nicht langhe
scheen. » Do sede he : « Dat is nicht langhe,
Il dit : « Cela ne fait pas longtemps
685dat ik ene ſach vn̅ hefft ſik wol vnde ys
685dat ik ene sach, vnde hefft sik wol vnde ys
685que je l’ai vu. Il se portait bien et se trouve ici. »
hyr ·Do ſprak ſe ·Och helpet my dat ick
hyr. » Do sprak se : « Och helpet my, dat ick
Elle dit : « Aidez-moi donc à le
en ſe ·Do ſprak heMyn leue moder ſeet
en se. » Do sprak he : « Myn leue moder, seet
revoir ! » Il dit : « Très chère mère,
my an/ ick byn iuwe ſone vn̅ iuwe man ·
my an. Ick byn iuwe sone vnde iuwe man.
regardez-moi ! Je suis votre fils et votre mari.
vn̅ wo groet myne ſunde weren/ ſo hefft
Vnde wo groet myne sunde weren, so hefft
Quelle que soit la gravité de mes péchés, Dieu
690ſik doch god gnedichliken ouer my ver
690sik doch god gnedichliken ouer my ver-
690a eu pitié de moi dans sa miséricorde.
bermet/ vn̅ heft my to duſſeme ſtade vt
bermet vnde heft my to dusseme stade vt-
Il m’a élu pour exercer cette fonction
erkoren · vnde va̅ ſynen gnade̅ in gades
erkoren vnde van synen gnaden in gades
et m’a choisi dans sa clémence
ſted gheſettet/ vnde hebbe my gade ge
sted ghesettet. Vnde hebbe my gade ge-
pour le représenter et je me suis soumis
geue̅ ·Do wart ſe gantz vro vnde ſprak
geuen. » Do wart se gantz vro vnde sprak :
à lui. » Elle s’en réjouit beaucoup et dit :
695Here ick dancke dy dyner grote̅ gnaden
695« Here, ick dancke dy dyner groten gnaden,
695« Seigneur, je te remercie pour l’immense clémence
de du my vn̅ em gedan heſt dat du vns
de du my vnde em gedan hest, dat du vns
que tu as manifestée à moi-même et à lui
wedder to ſamende gheuoget heſt ·Alſo
wedder to samende gheuoget hest. » Also
en nous réunissant à nouveau. » Ainsi,
bleuen ſe to ſame̅ in de ſtadRome beth
bleuen se to samen in de stad Rome beth
ils restèrent ensemble dans la ville de Rome
in eren doet ·Unde gregorius verwerf
in eren doet. Unde Gregorius verwerf
jusqu’à leur mort et Grégoire obtint
700ſyneme vadere vnde ſynre modere dat
700syneme vadere vnde synre modere dat
700la vie éternelle pour son père et pour sa mère.
ewyghe leuent ·
[26]
Dat moethe he vns ok
ewyghe leuent.
[26]
Dat moethe he vns ok
[26]
Qu’il l’obtienne pour nous aussi
verweruen dorch ſyne hyllyghe lydent
verweruen dorch syne hyllyghe lydent
par sa vénérable souffrance
vnde grote penitencie ·Dat helpe vns de
vnde grote penitencie. Dat helpe vns de
et son immense pénitence. Que le Père, le Fils
vader vnde de ſoene vn̅ de hyllige gheſt
vader vnde de soene vnde de hyllige ghest
et le Saint-Esprit nous aident à l’atteindre !
705AMEN · / ·