D7-1 : Van sunte Gregorio up deme steene


Edition

Cette transcription diplomatique vise à rendre le texte de l’édition princeps aussi fidèlement que possible. La transcription ne distingue pas entre la majuscule <S> et sa variante proche du signe <§> (340, 464, 466, 472). Les majuscules uniques des minuscules <i> et <j> d’une part et <u> et <v> d’autre part sont transcrites par <I> et <U>. Parfois difficiles à distinguer, les minuscules <b> et <h> sont transcrites en fonction du caractère attendu. L’initiale (1) est transcrite en gras et sa taille est réduite à celle des autres caractères. Les numéros des épisodes sont indiqués entre crochets.

5264 mots (5435 unités graphiques dont 171 coupées en fin de ligne, 46 par un trait d’union et 125 sans trait d’union) et 22250 signes espaces non compris (les signes combinés suivants comptant doublement a̅, b̓, d̓, e̅, e̓, h̓, n̅, t̓, u̅, v̅, v̓)

Cette transcription normalisée se fonde sur notre transcription diplomatique. Sans indication graphique, toutes les abréviations sont développées. Les couleurs, le gras de l’initiale, les capitula et la référence à la xylographie sont supprimées. La ponctuation est modernisée selon l’usage français, toutefois avec la virgule grammaticale selon l’usage allemand. La casse est uniformisée avec des majuscules aux noms propres et après les points simples, les deux points et les points d’interrogation et d’exclamation. La variante <ſ> et les signe <⸗> et <|> sont remplacés par <s>, <-> et un espace, la minuscule <z> par <m> quand elle représente cette lettre. Les traits d’union manquants sont ajoutés. Les numéros des épisodes sont conservés entre crochets.

Six erreurs manifestes sont corrigées en italiques :

221 em] em em 225 yd] dy264 yd dat] manque297 de] van397 in] iu520 verghelden] verghelde

Cette traduction se fonde sur notre transcription normalisée et suit autant que possible les lignes du texte allemand. Elle est presque identique à celles de D3-19 et D6-1 en raison de la grande proximité entre ces trois versions. Les numéros des épisodes sont indiqués entre crochets et les notes sont placées à la fin.



[261rb]
[261rb]
[261rb]
 Uan ſu̅teGregorio
 Uan sunte Gregorio
 Saint Grégoire sur le rocher
 vp deme ſteene
 vp deme steene
 [xylographie coloriées en rouge, mauve, marron et jaune clair]
1 [1] IN Aquitania in dem walſche̅
1 [1] In Aquitania in dem walschen
1 [1] En Aquitaine, en France,
 la̅den/ was een ryke eddel ma̅
 landen was een ryke eddel man.
 il était un riche gentilhomme.
 de hadde myt ſiner vrowen
 De hadde myt siner vrowen
 Avec sa femme, il avait
 twe kyndere/ enen ſone vnde
 twe kyndere, enen sone vnde
 deux enfants, un fils et
5ene dochter/ de weren ga̅tz ſchone ·Do
5ene dochter. De weren gantz schone. Do
5une fille. Ils étaient très beaux.
 ſterf ſine vrouwe ·Do de kindere by · x ia
 sterf sine vrouwe. Do de kindere by x ia-
 Sa femme mourut et quand ses enfants eurent dix ans,
 ren weren/ do wart ere vader ok cranck
 ren weren, do wart ere vader ok cranck
 leur père tomba également malade,
 vn̅ wuſte wol dat he ſteruen muſte/ vn⸗
 vnde wuste wol, dat he steruen muste, vn-
 se rendit bien compte qu’il devait mourir et
 de ſande na den beſten in deme lande/ de̅
 de sande na den besten in deme lande, den
 fit venir les meilleurs seigneurs de son pays à qui
10he beſt betruwede ·Do de to em queme̅
10he best betruwede. Do de to em quemen,
10il faisait confiance. À leur arrivée,
 do ſach he ſine kindere iamerliken an vn̅
 do sach he sine kindere iamerliken an vnde
 il regarda tristement ses enfants et
 ſprak ·Schal ik nu van iw ſcheyden/Ik
 sprak : « Schal ik nu van iw scheyden, ik
 dit : « Faut-il que je vous quitte maintenant ?
 wolde nu erſt vroude van iw hebben ge
 wolde nu erst vroude van iw hebben ge-
 J’allais justement entamer une vie joyeuse en votre compagnie. »
 hat/ vnde beuoel do de kindere de̅ heren
 hat. » Vnde beuoel do de kindere den heren.
 Il recommanda ses enfants aux seigneurs.
15Do he ſach dat de kindere wenden vnde
15Do he sach, dat de kindere wenden vnde
15En voyant les larmes et la tristesse
 drouich weren · do ſprak he to dem ſone
 drouich weren, do sprak he to dem sone :
 de ses enfants, il dit à son fils :
 woru̅me wenſtu/ du krygheſt doch een
 « Worumme wenstu ? Du kryghest doch een
 « Pourquoi pleures-tu ? Une grande partie de ce pays
 gud deel landes/ ik beſorge nu dine ſuſ
 gud deel landes. Ik besorge nu dine sus-
 te reviendra. Je m’inquiète seulement pour ta sœur.
 ter/ daru̅me wes dyner ſuſter truwe vn̅
 ter. Darumme wes dyner suster truwe, vnde
 Sois donc fidèle à ta sœur,
20hebbe ſe lef · vn̅ hebbe god lef bauen alle̅
20hebbe se lef, vnde hebbe god lef bauen allen
20aime-la et aime par-dessus Dieu.
 dingen/ de moet iw beyde bewaren · vn̅
 dingen. De moet iw beyde bewaren, vnde
 Qu’il prenne bien soin de vous deux !
 laet dy myne ſele beualen ſin · dar mede
 laet dy myne sele beualen sin. » Dar mede
 Je te recommande mon âme. » En prononçant ces paroles,
 verſcheyde he · [2] Do na̅ de iunge here ſyne
 verscheyde he. [2] Do nam de iunge here syne
 il expira. [2] Le jeune seigneur prit alors
 ſuſter/ vn̅ verſtunt ſe in rechten truwen
 suster vnde verstunt se in rechten truwen,
 sa sœur en charge, s’occupa d’elle avec une fidélité appropriée
25vnd wat ſe van em begeerde/ van cledere̅
25vnd wat se van em begeerde van clederen
25et lui offrit tout ce qu’elle désirait,
 of van anderen dingen/ dat gaf he er vn̅
 of van anderen dingen, dat gaf he er, vnde
 fussent-ce des habits ou autre chose.
 woenden to ſamende in rechten truwen
 woenden to samende in rechten truwen
 Ils passaient tout leur temps ensemble s’aimant
 vnde leeue · [3] Do hatede de boeſe gheeſt de
 vnde leeue. [3] Do hatede de boese gheest de
 avec une fidélité appropriée. [3] L’esprit malin prit
 reynen leeue de ſe hadden vnde mochte
 reynen leeue, de se hadden, vnde mochte
 cet amour pur en haine et ne
[261va]
[261va]
[261va]
30der nicht lyden/ vnde reth deme heren to
30der nicht lyden vnde reth deme heren to
30l’accepta pas. Il inspira au seigneur
 ſiner ſuſter boze leeue/ vnde ſiner ſuſter
 siner suster boze leeue, vnde siner suster
 un malicieux amour pour sa sœur et la beauté
 ſchonheyt vorreet em · vn̅ de vyant ma
 schonheyt vorreet em, vnde de vyant ma-
 de sa sœur le trahit. L’ennemi l’amena
 kede/ dat he by ſiner ſuſter ſleep · vnde ſe
 kede, dat he by siner suster sleep, vnde se
 à coucher avec sa sœur et elle conçut
 waert enes kyndes ſwanger · [4] Do ſe dat
 waert enes kyndes swanger. [4] Do se dat
 un enfant. [4] Quand elle s’en rendit compte,
35vernaz ·Do wart ſe ſeer bedrouet/ vnde
35vernam, do wart se seer bedrouet vnde
35elle fut très affligée et prit un air
 ſtellede ſik iamerliken ·Do de iungelink
 stellede sik iamerliken. Do de iungelink
 triste. En voyant le chagrin
 ſiner ſuſter drofniſſe ſach ·Do ſprack he
 siner suster drofnisse sach, do sprack he :
 de sa sœur, il demanda :
 Leue ſuſter/ ſegge my woru̅me du alſo
 « Leue suster, segge my, worumme du also
 « Chère sœur, dis-moi la raison de ta tristesse,
 drouich biſt/ ſchadet dy wes ·Do ſuchte
 drouich bist. Schadet dy wes ? » Do suchte-
 as-tu un chagrin ? » Elle soupira
40de ſe van herten ſeer vnde ſprak · verwar
40de se van herten seer vnde sprak : « Verwar,
40du fond de son cœur et répondit : « En vérité,
 ick byn doet an ſele vnde an lyue/O we
 ick byn doet an sele vnde an lyue. O we
 j’ai perdu toute vie dans mon âme et dans mon cœur ! Malheur
 my arme wyff/ wor to byn ick ghebaren
 my arme wyff ! Wor to byn ick ghebaren ?
 à moi, pauvre femme ! Pourquoi suis-je née ?
 Ik hebbe dorch dinen willen gades hul
 Ik hebbe dorch dinen willen gades hul-
 À cause de toi, j’ai perdu la faveur de Dieu
 de verloren vnde ok der mynſchen/ vnde
 de verloren vnde ok der mynschen vnde
 et aussi celle de mes semblables
45moet ewich geſchendet weſen/ wente ik
45moet ewich geschendet wesen, wente ik
45et devrai éternellement subir le déshonneur, car je
 drage een kint van dy ·Do wart he ſeer
 drage een kint van dy. » Do wart he seer
 porte un enfant de toi. » Ces propos
 bedrouet/ vnde em was leyder v̅me ſy⸗
 bedrouet, vnde em was leyder vmme sy-
 l’affligèrent profondément. Il était plus peiné
 ne ſuſter dan v̅me ſik ſuluen/ vnde wen
 ne suster dan vmme sik suluen, vnde wen-
 pour sa sœur que pour lui-même et pleura
 de yamerliken ·Do ſach ſe em an vn̅ ſede
 de yamerliken. Do sach se em an vnde sede :
 amèrement. Elle le regarda et dit :
50Broder hebbe dy wol/ vn̅ troſte dy ga⸗
50« Broder, hebbe dy wol, vnde troste dy ga-
50« Frère, ressaisis-toi, que la bonté divine
 des guede ·Do ſprack de iungelinck · Ik
 des guede ! » Do sprack de iungelinck : « Ik
 te réconforte ! » Le jeune seigneur dit : « Je
 wil vns wol raden/ wy willen id eneme
 wil vns wol raden. Wy willen id eneme
 vais nous donner un bon conseil. Nous allons le dire
 wyſen here̅ ſeggen/ dem betruwede min
 wysen heren seggen. Dem betruwede min
 à un seigneur avisé. Mon père lui faisait
 vader ga̅tz wol/ vn̅ beuoel vns em in ſy
 vader gantz wol vnde beuoel vns em in sy-
 pleinement confiance et nous recommanda à lui
55nem doet bedde/ de wanet in mynen lan
55nem doet bedde. De wanet in mynen lan-
55sur son lit de mort. Il réside dans mes pays et est
 de vnde is ga̅tz truwe/ vnde wat vns de
 de vnde is gantz truwe, vnde wat vns de
 parfaitement loyal. Il faut que nous
 radet dat wille wy don/ ſo kame wy mit
 radet, dat wille wy don, so kame wy mit
 suivions son conseil. Ainsi, nous nous en sortirons
 eren dar van ·Do waert ſe ga̅tz vro vn̅
 eren dar van. » Do waert se gantz vro, vnde
 sans nous déshonorer. » Elle retrouva la joie,
 behagede eer wol/ [5] vnde ſanden na dem
 behagede eer wol. [5] Vnde sanden na dem
 et ce conseil lui plut beaucoup. [5] Ensuite, ils firent venir
60heren ·Do he quaz/ do entfffengen ſe ene
60heren. Do he quam, do entfffengen se ene
60ce seigneur. À son arrivée, ils le reçurent
 gutlyken/ vn̅ brochten em in ene kame⸗
 gutlyken vnde brochten em in ene kame-
 avec bienveillance et le conduisirent dans une chambre
 re/ vnde de iunge here ſprak to em/Ik
 re, vnde de iunge here sprak to em : « Ik
 où le jeune seigneur lui dit : « Je te fais
 betruwe nemande beth dan dy/ dat lat
 betruwe nemande beth dan dy. Dat lat
 plus confiance qu’à quiconque. Fais-nous profiter
 vns geneten/ vn̅ raet uns dat beſte/ we̅
 vns geneten, vnde raet uns dat beste, wen-
 de cette confiance en nous donnant ton meilleur conseil,
65te wy wyllen dy een grot lydent clagen
65te wy wyllen dy een grot lydent clagen.
65car nous allons te révéler une immense souffrance.
 dar lycht alle vnſe eere an ·Do ſprak he
 Dar lycht alle vnse eere an. » Do sprak he :
 Tout notre honneur en dépend. » Il répondit :
 Segget my wat iuw ſchadet ·Do ſeede
 « Segget my, wat iuw schadet. » Do seede
 « Dites-moi ce qui vous chagrine. » Le jeune seigneur
 em de iungelinck/ dat ſyn ſuſter van em
 em de iungelinck, dat syn suster van em
 lui expliqua que sa sœur
 enes kindes ſwanger geworden were/
 enes kindes swanger geworden were,
 était enceinte de lui
70vn̅ bath dat he en hulpe dat ſe hemelike̅
70vnde bath, dat he en hulpe, dat se hemeliken
70et lui demanda de l’aider pour qu’ils s’en sortent
 dar van queme̅ vn̅ nicht to ſchande̅ wor
 dar van quemen vnde nicht to schanden wor-
 secrètement sans se déshonorer.
 den ·Do ſeede de wyſe man ·Ik rade iuw
 den. Do seede de wyse man : « Ik rade iuw,
 Le sage répondit : « Je vous conseille
 dat gy de heren verbade̅ laten/ vnde seg
 dat gy de heren verbaden laten vnde seg-
 de convoquer vos seigneurs et de leur dire
 gen dat gy willen to dem hilgen graue
 gen, dat gy willen to dem hilgen graue
 que vous souhaitez vous rendre au Saint-Sépulcre
75vnde iuwe ſunde wyllen beteren/ vnde
75vnde iuwe sunde wyllen beteren, vnde
75pour expier vos péchés.
 byddet ſe dat ſe iuwer ſuſter vorweſen/
 byddet se, dat se iuwer suster vorwesen,
 Demandez-leur de protéger votre sœur
 vnde ſegget dat ſe dat lant moet bewa
 vnde segget, dat se dat lant moet bewa-
 et dites-leur qu’elle devra gouverner le pays.
 ren · ſo doen ſe dat/ vnde gy beeteren al
 ren, so doen se dat, vnde gy beeteren al-
 Dans ce cas, ils obéiront et vous expierez ainsi
[261vb]
[261vb]
[261vb]
 ſo iuwe ſunde/ vn̅ ſterue gy dan vnder
 so iuwe sunde, vnde sterue gy dan vnder-
 vos péchés. Pour le cas où vous mourriez en chemin,
80weghen/ ſo is dat noet dat de heren der
80weghen, so is dat noet, dat de heren der
80il est indispensable que les seigneurs
 vruwen hebben geſworen/ ſo wyl yck ſe
 vruwen hebben gesworen. So wyl yck se
 aient prêté serment à votre dame. Entretemps,
 de wyle to my nemen/ vnde wyl eer hey
 de wyle to my nemen vnde wyl eer hey-
 je la prendrai avec moi et l’aiderai
 meliken van dem kinde helpen ·Dar na
 meliken van dem kinde helpen. » Dar na
 secrètement à accoucher de l’enfant. » Ensuite,
 quemen de heren vnde ſworen der vru
 quemen de heren vnde sworen der vru-
 les seigneurs se présentèrent et prêtèrent serment à la dame,
85wen wes ſe begeerden/ vnde he ſcheyde
85wen, wes se begeerden, vnde he scheyde
85conformément à leur souhait. Puis, le frère prit congé
 ſick van eer myt grotem lidende des her
 sick van eer myt grotem lidende des her-
 de sa sœur avec une immense peine au cœur
 ten/ vnde voer ouer meer · [6] Do naz ſe de
 ten vnde voer ouer meer. [6] Do nam se de
 et prit la mer. [6] Le sage conduisit
 wyſe man myt ſik to hus/ vnde verſtu̅t
 wyse man myt sik to hus vnde verstunt
 alors la sœur chez lui et s’occupa
 ſe myt groten truwen/ vnde he hadde ey
 se myt groten truwen, vnde he hadde ey-
 d’elle avec une bonne loyauté. Il avait une
90ne gothlyke vrame vrouwe de halp|eer
90ne gothlyke vrame vrouwe. De halp eer
90divine et pieuse épouse. Elle aida la dame
 de ſchande verheelen · [7] Do nu de tijt qua̅
 de schande verheelen. [7] Do nu de tijt quam,
 à dissimuler son déshonneur. [7] Quand elle arriva à son terme,
 do teelde ſe een leflyk ſchoene kynt dat
 do teelde se een leflyk, schoene kynt. Dat
 elle accoucha d’un enfant adorablement beau.
 was een ſone ·Do wuſten ſe nicht wo ſe
 was een sone. Do wusten se nicht, wo se
 C’était un fils. Ils ignoraient comment
 dat ſcholden verheelen/ vnde beeden ga
 dat scholden verheelen vnde beeden ga-
 le cacher et prièrent Dieu
95de dat he en apenbaerde wor ſe beſt ane
95de, dat he en apenbaerde, wor se best ane
95pour qu’il leur révèle ce qu’il y avait de mieux à faire.
 deden ·Do quaz en dat in den ſyn/ dat ſe
 deden. Do quam en dat in den syn, dat se
 Ils eurent alors l’idée de
 id vppe dat water ſcholden leggen ·Do
 id vppe dat water scholden leggen. Do
 le déposer sur l’eau. Le sage
 krech|de wyſe ma̅ enn vateken/ dat was
 krech de wyse man enn vateken, dat was
 alla chercher un petit tonneau. Il était
 vaſt vnde guth/ dar leden ſe dat kint in
 vast vnde guth. Dar leden se dat kint in
 robuste et adapté. Ils y placèrent l’enfant
100vnde leeden vnder em vnde ouer em ſy⸗
100vnde leeden vnder em vnde ouer em sy-
100et mirent sous lui et sur lui des draps de soie,
 den want/ vnde dar to · xx marck goldes
 den want, vnde dar to xx marck goldes.
 de même que vingt marcs d’or.
 dar mede ſcholde me dat kynt vp theen
 Dar mede scholde me dat kynt vp theen.
 Avec cet argent, on devait l’élever.
 vnde leede dar ok to ene elpenbeene ta
 Vnde leede dar ok to ene elpenbeene ta-
 Ils lui adjoignirent aussi une tablette d’ivoire
 ffele/ de was wol geczyret myt golde vn
 ffele, de was wol geczyret myt golde vn-
 joliment ornée d’or et
105de eddelen ſteenen · dar ſtunt in gheſchre
105de eddelen steenen. Dar stunt in gheschre-
105de pierres précieuses. Elle portait une inscription
 uen/ dat dat kint edel were van geſlech
 uen, dat dat kint edel were van geslech-
 disant que l’enfant était d’ascendance noble,
 te/ vnde were gebaren van ſuſter vnde
 te vnde were gebaren van suster vnde
 né d’une sœur et d’un frère,
 broder vn̅ were nicht gedoft · vnde men
 broder vnde were nicht gedoft, vnde men
 mais non baptisé, et qu’il fallait
 ſcholde em de hylgen ſchrifft laten leeren
 scholde em de hylgen schrifft laten leeren,
 lui apprendre la Sainte Écriture
110vnd̓ wen yd vp wuſſe/ ſo ſcholde me em
110vnde wen yd vp wusse, so scholde me em
110et quand il grandirait lui donner
 de taffele geuen/ dat yd vor ſines vader
 de taffele geuen, dat yd vor sines vader
 la tablette pour qu’il prie
 ſunde beede/ vnde bewaerde dat vateke̅
 sunde beede. Vnde bewaerde dat vateken
 pour les péchés de son père. Ils bardèrent soigneusement
 gantz wol/ dat em noch wynt off regen
 gantz wol, dat em noch wynt off regen
 le petit tonneau pour que ni le vent ni la pluie
 mochte ſchade̅/ vn̅ lede̅ dat in der nacht
 mochte schaden, vnde leden dat in der nacht
 ne puissent lui porter atteinte et le déposèrent
115vp dat water/ vn̅ vnſe here bewarde yd
115vp dat water, vnde vnse here bewarde yd.
115sur l’eau la nuit. Notre Seigneur le prit sous sa protection.
  [8] Dar na quemen eer quade tijdynge dat
  [8] Dar na quemen eer quade tijdynge, dat
  [8] La dame apprit alors la mauvaise nouvelle
 ere brod̓ doet were/ dat was eer van her
 ere broder doet were. Dat was eer van her-
 que son frère était mort. Cela lui fendit le cœur.
 ten leth/ vn̅ ſchriede vn̅ weende ſere/ vn̅
 ten leth, vnde schriede vnde weende sere vnde
 Elle poussa des cris, pleura abondamment,
 beclaghede ene gantz|yamerlyken/ myt
 beclaghede ene gantz yamerlyken myt
 exprima une immense pitié pour lui et éprouva
120gantz grothen ruwen vnd droffnyssen
120gantz grothen ruwen vnd droffnyssen.
120un grand regret et une infinie tristesse.
 Do de broder doet was/ do verkrech ſe
 Do de broder doet was, do verkrech se
 À la mort de son frère, elle eut la charge
 lande vnd lude allene to regerende · do
 lande vnd lude allene to regerende. Do
 de gouverner le pays et ses habitants. Puis,
 waert eere rykedom kundych ouer alle
 waert eere rykedom kundych ouer alle
 la notoriété de sa richesse se répandit partout
 ere lande de ſe van ereme brodere had⸗
 ere lande, de se van ereme brodere had-
 dans les pays qu’elle avait reçus de son frère.
125de ·Do dat apenbaer waert ·Do weren
125de. Do dat apenbaer waert, do weren
125Quand cela fut connu, de nombreux
 daer veele heren de na der vrouwen le⸗
 daer veele heren, de na der vrouwen le-
 seigneurs lui firent savoir
 ten weruen/ dat ſe eer gantz gerne had
 ten weruen, dat se eer gantz gerne had-
 qu’ils aimeraient bien l’épouser,
[262ra]
[262ra]
[262ra]
 den gehat/ wente ſe was ſchone vnd ri
 den gehat, wente se was schone vnd ri-
 car elle était belle et riche.
 ke ·Den weygerde ſe alle/ vnde ſeede ſe
 ke. Den weygerde se alle vnde seede, se
 Elle les repoussa tous en disant
130wolde gade denen/ vnde deende em dach
130wolde gade denen, vnde deende em dach
130qu’elle voulait servir Dieu seul. Elle le servit jour
 vn̅ nacht/ myt almiſſen to geuende/ myt
 vnde nacht myt almissen to geuende, myt
 et nuit en offrant des aumônes,
 bedende mit vaſtende/ mit wake̅de/ vn̅
 bedende, mit vastende, mit wakende vnde
 par des prières, par des jeûnes et par des veillées,
 leth ere lyff nycht rouwen/ vnde hadde
 leth ere lyff nycht rouwen vnde hadde
 n’accorda aucun répit à son corps et éprouva
 ware ruwe vor ere ſunde · [9] ⸿ Nu was dar
 ware ruwe vor ere sunde. [9] Nu was dar
 un sincère remords pour son péché. [9] Un seigneur
135na by beſeeten een here de was eddel vn
135na by beseeten een here, de was eddel vn-
135résidait tout près. Il était noble et
 de ryke/ de hadde ſe gerne gehath/ men
 de ryke. De hadde se gerne gehath, men
 riche. Il aurait aimé l’épouser, mais
 ſe wolde ene nycht ·Do wart he tornych
 se wolde ene nycht. Do wart he tornych
 elle le repoussa. Cela l’enragea.
 vnde greep ſe an myt vnrechte vn̅ drou
 vnde greep se an myt vnrechte vnde drou-
 Il l’attaqua injustement et la menaça
 wede eer/ vnde wolde ſe ſo verkryghen
 wede eer vnde wolde se so verkryghen
 pensant l’avoir ainsi.
140vnde verwoeſte er ere lande/ vnde wan
140vnde verwoeste er ere lande vnde wan
140Il dévasta son pays, conquit
 er aff de beſten ſlote/ vnde dreef dat alſo
 er aff de besten slote vnde dreef dat also
 ses meilleurs châteaux et continua ces manœuvres
 lange beth ſe nycht meer en hadde/ dan
 lange, beth se nycht meer en hadde dan
 jusqu’à la repousser dans sa capitale,
 ene houetſtad · de beſchermede eer goth
 ene houetstad. De beschermede eer goth
 son dernier retranchement. Dans sa bienveillance,
 dorch ſine guede · [10] ⸿Nu wylle wy va̅
 dorch sine guede. [10] Nu wylle wy van
 Dieu la lui protégea. [10] À présent, nous allons raconter ce
145deme leuen kynde ſeggen/ dat ſe ghade
145deme leuen kynde seggen, dat se ghade
145qu’il advint au gracieux enfant qu’elle avait
 beualen hadden ·Dat kint bewaerde vn
 beualen hadden. Dat kint bewaerde vn-
 confié à Dieu. Notre seigneur Jésus-Christ protégea
 ſe here iheſus criſt/ als he ionaz bewaer
 se here Ihesus Cristus, als he Ionam bewaer-
 l’enfant comme il protégea1 Jonas
 de de in dem viſſche lach dre dage/ we̅te
 de, de in dem vissche lach dre dage, wente
 qui passa trois jours dans le poisson, car
 dat kint wart van der gnade gades wol
 dat kint wart van der gnade gades wol
 l’enfant fut ramené par la grâce divine
150geſunt to lande gebrocht in twen nach⸗
150gesunt to lande gebrocht in twen nach-
150à terre à une abbaye sain et sauf
 ten vn̅ in eneme dage in een cloſter · dar
 ten vnde in eneme dage in een closter. Dar
 en deux nuits et un jour. Là-bas
 inne was een hillich abbet/ de heth ſyne
 inne was een hillich abbet, de heth syne
 résidait un vénérable abbé. Il avait ordonné
 vyſſchere veer dage vyſſchen ·Do waert
 vysschere veer dage vysschen. Do waert
 à ses pêcheurs de partir à la pêche avant l’aube.
 de wint ſo grot/ dat ſe noch clenen noch
 de wint so grot, dat se noch clenen noch
 Il se leva alors une tempête si violente qu’ils ne pouvaient
155groten viſch konden vangen ·Do kerde̅
155groten visch konden vangen. Do kerden
155attraper aucun poisson, ni gros ni petit. Ils firent
 ſe wedder to hus/ vnde ſegen do dat ve
 se wedder to hus vnde segen do dat ve-
 demi-tour et aperçurent alors le petit tonneau voguer
 teken dar heer vletende ·Do v̓wunderde̅
 teken dar heer vletende. Do verwunderden
 vers eux. Ils s’en étonnèrent
 ſe ſik ſeer/ wo dat dar gekamen were/
 se sik seer, wo dat dar gekamen were,
 grandement en se demandant d’où il pouvait bien provenir,
 vn̅ voren dar to/ vnde nemen dat vete
 vnde voren dar to vnde nemen dat vete-
 se dirigèrent vers lui, le prirent à bord du bateau,
160ken to ſik vn̅ leeden ere cledere dar ouer
160ken to sik vnde leeden ere cledere dar ouer
160le recouvrirent de leur vêtement
 vnde voren to lande ·Do gynck de abbet
 vnde voren to lande. Do gynck de abbet
 et regagnèrent la côte. À ce moment-là, l’abbé
 spatzeren by de̅ zee/ do queme̅ de viſſche
 spatzeren by dem zee. Do quemen de vissche-
 se promenait au bord de la2mer. Les pêcheurs revenaient
 re wedder vnde duchte em to vro weſe̅
 re wedder, vnde duchte em to vro wesen,
 et il avait l’impression que c’était trop tôt.
 vnd vragede wo yd en were ghegaen ·
 vnd vragede, wo yd en were ghegaen.
 Il leur demanda comment avait été la pêche.
165Do ſpreken ſe/ de wynt heft vns ſeer ge
165Do spreken se : « De wynt heft vns seer ge-
165Ils répondirent : « La tempête
 hyndert · de abbet ſprak/ lauet gade/ dat
 hyndert. » De abbet sprak : « Lauet gade, dat
 nous en a empêchés. » L’abbé s’écria : « Dieu soit loué que
 gy hyr ſynt gekamen/ vnde naz de clede
 gy hyr synt gekamen. » Vnde nam de clede-
 vous soyez de retour ici. » Il retira le vêtement
 re van dem veteken/ vn̅ vragede wat is
 re van dem veteken vnde vragede : « Wat is
 du petit tonneau et demanda : « Qu’y a-t-il
 dar ynne/ vn̅ wor hebbe gy dat genome̅
 dar ynne, vnde wor hebbe gy dat genomen ? »
 à l’intérieur et où l’avez-vous pris ? »
170Do wolden ſe em dat nicht ſeggen ·Do
170Do wolden se em dat nicht seggen. Do
170Alors qu’ils refusaient de le lui dire,
 weende dat kint als yd goth wolde ·De
 weende dat kint, als yd goth wolde. De
 le beau nourrisson se mit à pleurer selon la volonté de Dieu.
 abbet ſprak/ dar is een kint inne/ ik wyl
 abbet sprak : « Dar is een kint inne ! Ik wyl
 L’abbé dit alors : « Il y a un enfant à l’intérieur, j’exige
 weten wor gy dat hebben gekregen vn̅
 weten, wor gy dat hebben gekregen vnde
 de savoir où vous l’avez pris et
 gevunde̅ ·Do ſeeden ſe/Uppe deme ſee
 gevunden. » Do seeden se : « Uppe deme see. »
 trouvé. » Ils répondirent : « En mer. »
175Do dede he dat vp/ vnd̓ vant dat ſchon
175Do dede he dat vp vnde vant dat schon-
175Il l’ouvrit et découvrit à l’intérieur le plus bel
 ſte kint dar ynne dat he ye ſach/ vn̅ lach
 ste kint dar ynne, dat he ye sach. Vnde lach-
 enfant qu’il avait jamais vu et il sourit
[262rb]
[262rb]
[262rb]
 ede dem abbete to ·Do laſſz de abbet in
 ede dem abbete to. Do lassz de abbet in
 à l’abbé. L’abbé lut alors la tablette et apprit
 der tafelen wo yd gebaren was/ dat en
 der tafelen, wo yd gebaren was. Dat en
 comment l’enfant était né.
 ſeede he den anderen nycht/ vnde lauede
 seede he den anderen nycht vnde lauede
 Il ne le révéla pas aux autres et loua
180got dar voer dat he dat kynt gevunden
180got dar voer, dat he dat kynt gevunden
180Dieu de lui avoir permis de trouver l’enfant.
 hadde/ vnde de twe viſſchere muſten em
 hadde, vnde de twe visschere musten em
 Il ordonna aux deux pêcheurs de lui
 lauen dat ſe dat nemande ſeggen wolde̅
 lauen, dat se dat nemande seggen wolden.
 promettre de n’en parler à personne.
 vnde de ene viſſcher was arm vnde wo⸗
 Vnde de ene visscher was arm vnde wo-
 Le premier pêcheur était pauvre, habitait
 nede by dem cloſtere vnde hadde veele
 nede by dem clostere vnde hadde veele
 près de l’abbaye et avait de nombreux
185kyndere ·De ander was rijke/ vnde won
185kyndere. De ander was rijke vnde won-
185enfants. L’autre était riche, habitait
 de veer van dem cloſtere/ vn̅ hadde men
 de veer van dem clostere vnde hadde men
 loin de l’abbaye et avait seulement
 ene dochter ·Do ſprak de abbet to deme
 ene dochter. Do sprak de abbet to deme
 une fille. L’abbé dit au pauvre
 armen viſſchere ·Nym dyt kint to dy/ vn
 armen visschere : « Nym dyt kint to dy, vn-
 pêcheur : « Adopte l’enfant.
 de we dy vraget wes dat id ſi/ ſo ſegge
 de we dy vraget, wes dat id si, so segge,
 Si quelqu’un te demande à qui il est, réponds
190yd ſy dynes broders dochter kynt/ vnde
190yd sy dynes broders dochter kynt, vnde
190que c’est le fils de la fille de ton frère.
 to der veſper tijt kum in dat cloſter/ vn⸗
 to der vesper tijt kum in dat closter, vn-
 Aux vêpres, viens à l’abbaye
 de bidde my dat ik dat ſuluen dope/ vn
 de bidde my, dat ik dat suluen dope. » Vn-
 et demande-moi de baptiser l’enfant moi-même. »
 de gaf em twe mark goldes/ vn̅ de ſyden
 de gaf em twe mark goldes vnde de syden
 Il donna deux marcs d’or et3les draps de soie
 doeke dem armen viſſchere/ dat he daer
 doeke dem armen visschere, dat he daer
 au pauvre pêcheur pour qu’il élève
195mede dat kint vp toge/ vnde gaf dem ri
195mede dat kint vp toge, vnde gaf dem ri-
195l’enfant avec cet argent, donna un marc
 ken ene mark/ dat he dat hulpe verhelen
 ken ene mark, dat he dat hulpe verhelen,
 au riche pêcheur pour qu’il participe au secret
 vnde he beheelt dat andere guth ·De viſ
 vnde he beheelt dat andere guth. De vis-
 et garda le reste. Le pêcheur
 ſcher dede als he em hete/ vnde droch dat
 scher dede, als he em hete, vnde droch dat
 exécuta son ordre, amena
 kint to veſper tijt in dat cloſter · vnde ſe
 kint to vesper tijt in dat closter vnde se-
 aux vêpres l’enfant à l’abbaye et dit
200de to deme abbete · Here dat kint ſendet
200de to deme abbete : « Here, dat kint sendet
200à l’abbé : « Maître, la fille de mon frère
 iw mynes broder dochter/ vnde byddet
 iw mynes broder dochter vnde byddet
 vous envoie cet enfant et vous demande
 iw vruntliken dat gy dat ſuluen dopen
 iw vruntliken, dat gy dat suluen dopen. »
 respectueusement de le baptiser vous-même. »
 Do de brodere dat ſchone kynt ſeghen
 Do de brodere dat schone kynt seghen,
 En voyant le bel enfant,
 Do verwu̅derden ſe ſick der ſchonheyt/
 do verwunderden se sick der schonheyt,
 les moines s’étonnèrent de sa beauté.
205vnde de abbet ſprak/Wente he des clo
205vnde de abbet sprak : « Wente he des clo-
205L’abbé dit : « Puisqu’il est un serviteur
 ſters dener is/ ſo wylle wy em des nicht
 sters dener is, so wylle wy em des nicht
 de l’abbaye, nous n’allons pas le lui
 weygeren/ vnde heth dat kint to der do
 weygeren. » Vnde heth dat kint to der do-
 refuser. » Il ordonna qu’on porte l’enfant
 pe dragen/ vnde hoff dat ſuluen vth der
 pe dragen vnde hoff dat suluen vth der
 au baptême, le souleva des fonts
 dope/ vnde heth dat na emGregori vn
 dope vnde heth dat na em Gregorius vn-
 baptismaux, l’appela Grégoire de son propre nom
210de ſprack/ wente ick des kindes gheſtly
210de sprack : « Wente ick des kindes ghestly-
210et dit : « Puisque je suis le père spirituel
 ke vader bin/ ſo wil ik dat gerne hebben
 ke vader bin, so wil ik dat gerne hebben,
 de l’enfant, je le garderai très volontiers.
 vnde beware dat wol/ vnde the dat ren
 vnde beware dat wol, vnde the dat ren-
 Protège-le bien et élève-le convenablement.
 lyken vp/ dat wyl ik dy wol lonen/ vnde
 lyken vp. Dat wyl ik dy wol lonen. » Vnde
 Je t’en récompenserai amplement. »
 alle daghe beſach er dat kynt/ ſo lef had
 alle daghe besach er dat kynt, so lef had-
 Il venait voir l’enfant tous les jours,
215de he dat · [11] Do nu de viſſcher dat kint vj
215de he dat. [11] Do nu de visscher dat kint vj
215tellement il l’aimait. [11] Quand le pêcheur eut élevé
 iar vp ghetaghen hadde/ do nam dat de
 iar vp ghetaghen hadde, do nam dat de
 l’enfant pendant six ans, l’abbé le prit
 abbet to ſik in dat cloſter/ vnde leth em
 abbet to sik in dat closter vnde leth em
 avec lui dans l’abbaye et ordonna
 de hyllighen ſchryft leeren/ vnde allent
 de hyllighen schryft leeren vnde allent,
 qu’on lui enseigne la Sainte Écriture et tout ce
 wat to truwen vnde eren hoerde ·Do ler
 wat to truwen vnde eren hoerde. Do ler-
 qui relève de la loyauté et de l’honneur. Il apprit
220de yd gantz wol/ vnde dede gherne wat
220de yd gantz wol vnde dede gherne, wat
220très bien et fit sans rechigner tout
 em em ſyn meyſter hethe/ vnde leerde al
 em syn meyster hethe, vnde leerde al-
 ce que son maître lui ordonna. Par sa capacité d’apprentissage,
 len kynderen voer · ſo dat de meyſter al
 len kynderen voer, so dat de meyster al-
 il dépassa tous les enfants de sorte que son maître
 dus ſeede ·Ick ſach ny ſo ſynnigen kint
 dus seede : « Ick sach ny so synnigen kint,
 s’écria : « Je n’ai jamais vu un enfant aussi intelligent.
 Wente yd is van iaeren noch een kynd
 wente yd is van iaeren noch een kynd,
 Il est certes encore un enfant par l’âge,
225men van wyſheit is id een man ·Do dy
225men van wysheit is id een man. » Doyd
225mais un homme par l’esprit. » À l’âge
[262va]
[262va]
[262va]
 nu · xj iar olt was/ do was id ſo wol ghe
 nu xj iar olt was, do was id so wol ghe-
 de onze ans, Grégoire était tellement instruit
 leert dat dar neen beter gramatic was
 leert, dat dar neen beter gramaticus was
 que personne ne maîtrisait mieux les sciences
 danGregorius ·Daer na ouer dre iaer
 dan Gregorius. Daer na ouer dre iaer
 que lui. Trois ans plus tard,
 wart id in der gotheyt gantz ſeer v̓luch
 wart id in der gotheyt gantz seer verluch-
 il fut totalement illuminé par la divinité
230tet/ vnde in der gotliken kunſt ga̅tz wol
230tet vnde in der gotliken kunst gantz wol
230et était complètement instruit4dans la théologie.
 geleert ·⸿Nu bath des vyſſchers vrou⸗
 geleert. Nu bath des vysschers vrou-
  [12] Sur ces entrefaites, la femme du pêcheur
 we eren man woer he dat ghelt ghekre
 we eren man, woer he dat ghelt ghekre-
 demanda à son mari d’où provenait
 gen hadde/ vnde lauete em dat ſe yd ne
 gen hadde, vnde lauete em, dat se yd ne-
 son argent et lui promit de ne le
 mande wolde ſeggen ·Do ſede he er dat
 mande wolde seggen. Do sede he er, dat
 révéler à personne. Il lui expliqua alors
235ydGregorius was geweſen/ vn̅ wo me
235yd Gregorius was gewesen, vnde wo me
235qu’il l’avait eu5grâce à Grégoire et qu’on
 em vp dem wate̓ hadde gevunden · [12] Do
 em vp dem water hadde gevunden. [12] Do
 l’avait trouvé sur l’eau. La femme
 verſchwech yd de vruwe/ beth gregorius
 verschwech yd de vruwe, beth Gregorius
 garda le silence jusqu’à ce que Grégoire
 xv iaer olt was ·Do ſpelede he vp eyne
 xv iaer olt was. Do spelede he vp eyne
 ait quinze ans. Un jour alors qu’il jouait
 tijt myt des viſſchers kynde vn̅ dede em
 tijt myt des visschers kynde vnde dede em
 avec un enfant du pêcheur, il lui fit mal.
240wee ·Do leep dat kind wenende to ſyner
240wee. Do leep dat kind wenende to syner
240L’enfant accourut à sa mère en pleurant
 moder vnde claghede eer dat gregorius
 moder vnde claghede eer, dat Gregorius
 et se plaignit auprès d’elle que Grégoire
 em hadde geſlagen ·Do ſede de vrouwe
 em hadde geslagen. Do sede de vrouwe
 l’avait frappé. La femme s’écria alors
 in enem tornigen mode ·Hebbe ick dat
 in enem tornigen mode : « Hebbe ick dat
 sous le coup de la colère : « Ai-je
 an em verdeenet dat he myn kynt ſchal
 an em verdeenet, dat he myn kynt schal
 mérité qu’il frappe mon enfant ?
245ſlan · men hefft em vp enem ſee gevunde̅
245slan ? Men hefft em vp enem see gevunden,
245On l’a trouvé sur une mer
 vnde weet nemant wor he her gekamen
 vnde weet nemant, wor he her gekamen
 et personne ne sait d’où il vient ! »
 is ·Do was gregorius myt deme kynde
 is. » Do was Gregorius myt deme kynde
 Grégoire qui avait suivi l’enfant
 to hus gegaen/ vn̅ horde woer he her ge
 to hus gegaen vnde horde woer he her ge-
 chez lui apprit d’où il venait,
 kamen was/ vnde waert gantz drouych
 kamen was, vnde waert gantz drouych
 fut plongé dans une profonde tristesse
250vnde dachte/ is yd ock alſo of nycht/ [13] vn
250vnde dachte : « Is yd ock also of nycht ? » [13] Vn-
250et se dit : « Est-ce vrai ou faux ? » [13] Il
 de quam to deme cloſtere/ vnde ſede dat
 de quam to deme clostere vnde sede dat
 alla à l’abbaye, rapporta
 deme abbete/ wat ſine a̅me geſecht had
 deme abbete, wat sine amme gesecht had-
 à l’abbé ce que sa nourrice avait dit,
 de/ vnde bath em vlitichliken dat he em
 de, vnde bath em vlitichliken, dat he em
 lui demanda instamment de lui dire
 ſede off yd ock waer were/ vnde ſprack/
 sede, off yd ock waer were, vnde sprack :
 si c’était vrai et dit :
255Is yd alſo/ ſo wyl ick my myt angheſte
255« Is yd also, so wyl ick my myt angheste
255« S’il en est ainsi, je me débrouillerai de mon mieux
 vn̅ mit armode̅ begaen wo ik mach als een
 vnde mit armoden begaen, wo ik mach als een
 comme un enfant trouvé pour affronter les angoisses et les misères,
 vundelinck/ wente ſe ſecht dat ik een ge
 vundelinck, wente se secht, dat ik een ge-
 car elle prétend que je suis
 vunden kynt bin · der worde wyl ick nu̅⸗
 vunden kynt bin. Der worde wyl ick num-
 un enfant trouvé. Je refuse d’entendre cela
 mermeer horen · ik vynde wol een ander
 mermeer horen. Ik vynde wol een ander
 une fois de plus. Je trouverai bien un autre
260lant/ dar nemant weet wenne ick geka⸗
260lant, dar nemant weet, wenne ick geka-
260pays où personne ne sait d’où je viens.
 men byn ·Ick wyl my myt myner kunſt
 men byn. Ick wyl my myt myner kunst
 Avec ma science, je m’en sortirai.
 wol geneeren · heft ſe dat huden geſpra
 wol geneeren. Heft se dat huden gespra-
 Si elle l’a dit aujourd’hui
 ken dat yd een heft gehort/ morghen ſo
 ken, dat yd een heft gehort, morghen so
 et a été entendue par une personne, elle le répètera
 ſecht ſe yd dre of veer horen/ dar
 secht seyd,dat yd dre of veer horen. Dar-
 demain et sera entendue par trois ou quatre personnes.
265v̅me wyl ik der ſchande nycht lyden ·De
265vmme wyl ik der schande nycht lyden. » De
265C’est pourquoi je refuse de subir ce déshonneur. »
 abbet wart des drouich vnde ſprak ·Ik
 abbet wart des drouich vnde sprak : « Ik
 Ces propos affligèrent l’abbé qui dit :
 wil dy raden als mynem kynde · got heft
 wil dy raden als mynem kynde. Got heft
 « Je te conseillerai comme mon propre enfant. Dieu t’a
 dy vele vernufft gegheuen/ dat du dyn
 dy vele vernufft gegheuen, dat du dyn
 doté de beaucoup de raison pour que tu puisses orienter
 leue̅t to eren machſt ſchicken ·Du ſchalt
 leuent to eren machst schicken. Du schalt
 ta vie vers l’honneur. Sous le coup de la colère,
270neen dinck in torne doen/ dat dy na be⸗
270neen dinck in torne doen, dat dy na be-
270tu ne devras rien entreprendre que tu regretteras
 ruwen mochte ·Du heſt myt den gheſtli
 ruwen mochte. Du hest myt den ghestli-
 plus tard. Tu as vécu avec
 ken gewoent vnde geleert van en/ dar⸗
 ken gewoent vnde geleert van en. Dar-
 des clercs qui t’ont instruit.
 v̅me blyf by ſe · ick hape du werſt in der
 vmme blyf by se. Ick hape, du werst in der
 Reste donc avec eux. J’espère que tu deviendras
 ſchrift enn wijſz man/ vnde dy werde̅ de
 schrift enn wijsz man, vnde dy werden de
 un érudit de l’écriture et que tu gagneras
[262vb]
[262vb]
[262vb]
275lude meenliken holt ·Ick wyl dy van mi
275lude meenliken holt. Ick wyl dy van mi-
275la faveur de tout le monde. Je voudrais convaincre
 nen broderen verwerue̅/ dat ſe dy na mi
 nen broderen verweruen, dat se dy na mi
 les moines de faire de toi
 abbet make̅/ wat mach dy dan enes bo
 abbet maken. Wat mach dy dan enes bo-
 leur abbé après moi. L’aboiement d’une méchante femme,
 ſen wyues claffent ſchaden/ ick wil eer
 sen wyues claffent schaden ? Ick wil eer
 en quoi pourra-t-il alors te nuire ? Je lui interdirai
 dat wol verbeeden/ dat ſe dat nicht mer
 dat wol verbeeden, dat se dat nicht mer
 de le répéter. »
280ſchal ſpreken ·Gregorius ſprak ·Here
280schal spreken. » Gregorius sprak : « Here,
280Grégoire répondit : « Maître,
 ick hebbe my in god getroſtet/ vnde mi
 ick hebbe my in god getrostet, vnde mi
 je me suis confié à Dieu et j’ai l’impression
 dunket ik hebbe my dat beſte gheraden
 dunket, ik hebbe my dat beste gheraden.
 d’avoir fait6le meilleur choix.
 Myne dumheyt is ſo groet/ dat ick iuw
 Myne dumheyt is so groet, dat ick iuw
 Ma sottise est telle que je ne pourrai
 nycht volghen mach · ick weet wol/ dat
 nycht volghen mach. Ick weet wol, dat
 pas vous suivre. Je me rends bien compte
285ick des viſſchers ſone nicht en byn · ik bin
285ick des visschers sone nicht en byn. Ik bin
285que je ne suis pas le fils du pêcheur. Je suis
 van deme ſlechte wol dat ick een ridder
 van deme slechte wol, dat ick een ridder
 bien de noble ascendance de sorte que je pourrai
 mach weerden/ vnde hebbe langhe den
 mach weerden, vnde hebbe langhe den
 devenir un chevalier. Cela fait longtemps
 wyllen ghehath/ hadde ick dat guth vn
 wyllen ghehath, hadde ick dat guth vn-
 que j’aurais voulu devenir chevalier
 de van gheboerte/ ick wolde rydder wer
 dede gheboerte, ick wolde rydder wer-
 si seulement j’en avais eu les biens et
290den ·Do ſprack de abbet ·Sone de reede
290den. » Do sprack de abbet : « Sone, de reede
290la naissance. » L’abbé répondit : « Fils, ces propos
 ſynt nycht guth/ wente we ſik to der pa
 synt nycht guth, wente we sik to der pa-
 sont mauvais, car celui qui s’oriente d’abord
 peſchop ſtelt/ vnde ſick dar na to der rid
 peschop stelt vnde sick dar na to der rid-
 vers le clergé, puis vers la chevalerie
 derſchop keert/ de verboert ſele vnde lyf
 derschop keert, de verboert sele vnde lyf.
 perdra corps et âme.
 ick hebbe dy to enem preſter vterkaren
 Ick hebbe dy to enem prester vterkaren.
 Je t’ai choisi pour que tu deviennes un prêtre.
295deyſtu dat ſo weerde ick vro ·Gregori
295Deystu dat, so weerde ick vro. » Gregorius
295Si tu fais cela, je serai heureux. » Grégoire
 ſeede ·Here ick byn noch een iunck man
 seede : « Here, ick byn noch een iunck man.
 répondit : « Maître, je suis encore un jeune homme.
 ick wyl noch wol rydderſchop leeren/ ik
 Ick wyl noch wol rydderschop leeren. Ik
 J’apprendrai bien encore la chevalerie.
 ſegge iuw verwaer ·Sint dat ik wuſte
 segge iuw verwaer, sint dat ik wuste
 Sincèrement, je vous dis que depuis que je sais
 guth vnde quat/ ſo were ick gherne een
 guth vnde quat, so were ick gherne een
 distinguer le bien et le mal, j’aurais aimé
300rydder gheweſen/ men wes ick van boe⸗
300rydder ghewesen, men wes ick van boe-
300devenir chevalier, sans regretter le savoir
 ken kan dat ruwet my nycht/ yck wuſte
 ken kan, dat ruwet my nycht. Yck wuste
 que j’ai acquis grâce aux livres. J’aimerais bien
 noch gherne meer/ ick wolte gerne mer
 noch gherne meer. Ick wolte gerne mer
 en acquérir davantage. J’aimerais savoir plus.
 weten/ wen yck een boek in myne hand
 weten. Wen yck een boek in myne hand
 Quand je prenais un livre dans ma main,
 nam/ ſo dachte yck vp enen ſchylt/ vnde
 nam, so dachte yck vp enen schylt, vnde
 je pensais toujours à un bouclier
305to der gryffele was my/ off ick een ſpeer
305to der gryffele was my, off ick een speer
305et j’avais l’impression que mon stylet
 hadde ghehath vnde my duchte dat my
 hadde ghehath, vnde my duchte, dat my
 était une lance et que7je ne me serais
 nummer beth en weere/ dan wen ick vp
 nummer beth en weere, dan wen ick vp
 jamais senti mieux à l’aise
 enem peerde ſeete/ vnde den ſchilt in my
 enem peerde seete vnde den schilt in my-
 que si j’avais enfourché un cheval, tenu un bouclier
 nem hals voerde/ vnde dat ſpeer vnder
 nem hals voerde vnde dat speer vnder
 contre mon cou et brandi une lance
310mynen arm · helpet my leue here tho der
310mynen arm. Helpet my, leue here, tho der
310dans mon bras. Aidez-moi, cher maître, à acquérir
 ridderſchop/ ſo hebbe gy my wol gedan
 ridderschop, so hebbe gy my wol gedan. »
 la chevalerie, vous m’aurez ainsi rendu un grand service. »
 De abbet ſeede ·Sone du heſt my veele
 De abbet seede : « Sone, du hest my veele
 L’abbé répondit : « Fils, tu m’as beaucoup
 gheſecht dat wundert my/ wo yd dy in
 ghesecht. Dat wundert my, wo yd dy in
 parlé. Je m’étonne que tout cela
 den ſyn ghekamen is/ ick verneme wol
 den syn ghekamen is. Ick verneme wol,
 te soit venu à l’esprit. J’entends bien
315Du byſt van dyneme ſynne vnde natu⸗
315du byst van dyneme synne vnde natu-
315que tu n’as ni l’envie ni la disposition naturelle
 ren nycht tho deme cloſtere gheneeghet
 ren nycht tho deme clostere gheneeghet.
 pour mener une vie monastique.
 ick wyl dynen ſyn nicht keeren ·De alle
 Ick wyl dynen syn nicht keeren. De alle-
 Je ne voudrais pas te faire changer d’avis. Que le Dieu
 mechtyghe got gheue dat id dy wol ga
 mechtyghe got gheue, dat id dy wol ga
 tout-puissant te permette de réussir
 in der rydderſchop/ vnde de abbet leeth
 in der rydderschop. » Vnde de abbet leeth
 dans la chevalerie ! » Avec les précieux draps de soie
320em cledere ſnyden van den koſtelen ſyde̅
320em cledere snyden van den kostelen syden
320qu’il avait trouvés auprès de l’enfant dans le petit tonneau
 ſtucken de he by em vant in dem vate⸗
 stucken, de he by em vant in dem vate-
 et dont celui-ci avait été enveloppé, il ordonna
 ken daer dat kynt inne lach/ als em vn̅
 ken, daer dat kynt inne lach, als em vnde
 qu’on lui couse une tenue qui lui aille convenablement
 ene̅ riddere wol betemede ·Do he nu rid
 enem riddere wol betemede. Do he nu rid-
 en tant que chevalier. Quand il eut enfilé cette tenue de chevalier,
[263ra]
[263ra]
[263ra]
 der wart/ do hadde em de abbet van der
 der wart, do hadde em de abbet van der
 l’abbé ne lui avait encore rien dit
325tafelen noch nicht geſecht vnd̓ van dem
325tafelen noch nicht gesecht vnde van dem
325ni de la tablette ni de l’or.
 golde/ vnd̓ dachte/ wen he nicht enhefft
 golde, vnde dachte : « Wen he nicht enhefft
 Il se dit : « S’il ne possède rien
 to der ridderſchop ſo blifft he hyr vnde
 to der ridderschop, so blifft he hyr vnde
 propre à la chevalerie, il restera ici et
 volget mynen raet · vnde verſochte ene
 volget mynen raet. » Vnde versochte ene
 suivra mon conseil. » Il fit encore
 noch eens vnde ſprak ·Leue ſone blijff
 noch eens vnde sprak : « Leue sone, blijff
 une tentative et dit : « Cher fils, reste
330hyr by my · du heſt enesRidders namen
330hyr by my. Du hest enes ridders namen,
330ici auprès de moi ! Tu te nommes chevalier,
 du werſt beſcheemet · wente du heſt dar
 du werst bescheemet, wente du hest dar
 mais auras honte de ne rien posséder pour cette vie,
 noch frunde noch gudes genoch to ·Do
 noch frunde noch gudes genoch to. » Do
 ni8la naissance ni les biens. »
 ſprak gregorius ·Ikwyl mit dogeden
 sprak Gregorius : « Ik wyl mit dogeden
 Grégoire répliqua : « J’emploierai mon talent
 van heren vnde vruwen v̓weruen dat ſe
 van heren vnde vruwen verweruen, dat se
 auprès des seigneurs et des dames pour qu’ils
335my gutlik vnd̓ holt ſcholen weſen/ wes
335my gutlik vnde holt scholen wesen. Wes
335me saluent avec bienveillance et m’accordent leur faveur.
 bedarue ik meer ?Ick hebbe duſſe peerde
 bedarue ik meer ? Ick hebbe dusse peerde
 Que me faut-il de plus ?
 vnd̓ enen knecht vnde byn wol geharn
 vnde enen knecht vnde byn wol geharn-
 J’ai ce cheval, un écuyer et une bonne armure. »
 ſchet · vnd̓ nam orloff van de̅ abbete vnd̓
 schet. » Vnde nam orloff van dem abbete vnde
 Il prit congé de l’abbé et
 ſprack ·Ick wyl nicht lenger bliuen ·Do
 sprack : « Ick wyl nicht lenger bliuen. » Do
 dit : « Je ne resterai pas plus longtemps. »
340ſprak de abbet · Sone ik mercke wol dat
340sprak de abbet : « Sone, ik mercke wol, dat
340L’abbé répondit : « Fils, je me rends bien compte
 id dy ernſt is/ daru̅me ga mit my ik wil
 id dy ernst is. Darumme ga mit my. Ik wil
 que tu es sérieux. Viens donc avec moi.
 dy ſeen late̅ wes ik dines dinges hebbe
 dy seen laten, wes ik dines dinges hebbe. »
 Je te montrerai des objets qui t’appartiennent. »
 Do gaff he em de tafele/ do las he dat he
 Do gaff he em de tafele. Do las he, dat he
 Il lui donna alors la tablette. Il y lut qu’il était
 van ſuſtere vnd̓ broder gebaren weere ·
 van sustere vnde broder gebaren weere.
 né d’un frère et d’une sœur.
345Do verſchrak he gantz ſere vnd̓ wenede
345Do verschrak he gantz sere vnde wenede
345Il fut saisi d’effroi, pleura
 v̅me de ſu̅de/ vnd̓ las dat me ene mit den
 vmme de sunde vnde las, dat me ene mit den
 à cause du péché et lut qu’on devait l’élever
 xx mark goldes ſcholde uptheen ·Do ſede
 xx mark goldes scholde uptheen. Do sede
 avec les vingt marcs d’or. Ensuite, l’abbé
 de abbet ·Sone du heſt nu wol v̓namen
 de abbet : « Sone, du hest nu wol vernamen,
 dit : « Fils, tu as bien appris
 wo id mit dynen dingen is ·Ick hebbe de̅
 wo id mit dynen dingen is. Ick hebbe dem
 quelle est ta situation. J’ai donné trois marcs
350viſchere dre mark ghegeuen de dy hefft
350vischere dre mark ghegeuen, de dy hefft
350au pécheur qui t’a t’élevé
 upghetagen/ vnde mit den anderen xvij
 upghetagen, vnde mit den anderen xvij
 et j’ai acquis cent cinquante marcs
 marken hebbe ik anderhalffhu̅dert mark
 marken hebbe ik anderhalffhundert mark
 avec les dix-sept autres marcs. »
 gewu̅nen ·Do ſprak gregorius ·Got ſy
 gewunnen. » Do sprak Gregorius : « Got sy
 Grégoire répondit : « Que Dieu vous
 iuwe ewige loen vor alle de truwe de gy
 iuwe ewige loen vor alle de truwe, de gy
 accorde une récompense éternelle pour toute la loyauté que vous
355by my bewyſet hebben ·Do ſeegende em
355by my bewyset hebben ! » Do seegende em
355avez manifestée à mon égard ! » L’abbé le bénit.
 de abbet/ vnd̓ ſe wenede̅ beyde vn̅ ſchey⸗
 de abbet, vnde se weneden beyde vnde schey-
 Ils pleurèrent tous deux et se séparèrent
 den ſick mit droffniſſe vnde yamer · [14] Do
 den sick mit droffnisse vnde yamer. [14] Do
 avec chagrin et tristesse. [14] Grégoire monta
 ſath he in een ſchip vnde naz mit ſik alle
 sath he in een schip vnde nam mit sik alle
 à bord d’un navire, emporta tous ses
 ſyn gud/ vnd̓ beuol ſik vnſem heren mit
 syn gud vnde beuol sik vnsem heren mit
 biens, se recommanda à notre Seigneur
360grot̓ andacht/ vnde bad dat he ene to ſyne̅
360groter andacht vnde bad, dat he ene to synen
360avec beaucoup de recueillement et le pria de le
 vrunde̅ vogede/ dat he mit em were/Do
 vrunden vogede, dat he mit em were. Do
 conduire vers sa9famille et de ne pas l’abandonner.
 voer her ſo lange up de̅ watere vn̅ quam
 voer her so lange up dem watere vnde quam
 Il fit une longue traversée maritime et parvint
 in ſyner mod̓ lant/ dat was ſere v̓brant/
 in syner moder lant. Dat was sere verbrant,
 dans le pays de sa mère. Celui-ci était très dévasté,
 als vor geſecht is · vnde dar was nicht
 als vor gesecht is, vnde dar was nicht
 comme décrit précédemment. Il n’y restait
365gebleuen dan ene houetſtat ·Do leth he
365gebleuen dan ene houetstat. Do leth he
365que la capitale. Il ordonna qu’on le
 ſik to der ſtat voren · vnd̓ de borgere ſee
 sik to der stat voren, vnde de borgere see-
 conduise à cette cité. Les citadins lui expliquèrent
 den em wo de ſtat grote vientſchop had
 den em, wo de stat grote vientschop had-
 que leur ville subissait une immense hostilité.
 de ·Do ſede he ·Dat is my wol bequeme
 de. Do sede he : « Dat is my wol bequeme,
 Il répondit : « Cela me convient très bien,
 wente ik wyl geerne ſtriden · [15] Do qua̅ he
 wente ik wyl geerne striden. » [15] Do quam he
 car j’ai envie de me battre. » [15] Il prit alors
370to der h̓berge mit ſyner moder vn̅ ſprak ·
370to der herberge mit syner moder vnde sprak :
370un logis chez sa mère et dit :
 Ik wyl iw geerne denen/ is dat gy dat
 « Ik wyl iw geerne denen, is dat gy dat
 « Je suis prêt à vous servir si vous le
 begheren · vnde he was matich mit der te
 begheren. » Vnde he was matich mit der te-
 désirez. » Il payait ses frais
[263rb]
[263rb]
[263rb]
 ringe · vnde wor he quaz dar was he een
 ringe, vnde wor he quam, dar was he een
 convenablement et était honorablement reçu
 weerdich gaſt ·Do he ſach dat de vruwe
 weerdich gast. Do he sach, dat de vruwe
 partout où il venait. En constatant que la souveraine
375neenen man hadde/ vnd̓ ſo ſchone was/
375neenen man hadde vnde so schone was,
375était sans mari et d’une grande beauté,
 do deende he eer deſte leuer · vn̅ me ſeede
 do deende he eer deste leuer, vnde me seede
 il la servit avec encore plus de plaisir. On rapporta aussi
 der vruwen ok vele van ſynre doget vn̅
 der vruwen ok vele van synre doget vnde
 à la dame à quel point il était courtois et fin d’esprit.
 wyſheit ·Daru̅me ſach ſe ene ok geerne ·
 wysheit. Darumme sach se ene ok geerne
 Pour cette raison, elle aimait bien le voir
 vnde ſach ene leefflyker an dan yenigen
 vnde sach ene leefflyker an dan yenigen
 et l’observait plus diligemment qu’aucun
380man · vn̅ ſach an ſyne cleedinge vn̅ ſprak
380man vnde sach an syne cleedinge vnde sprak
380autre homme. En regardant sa tenue, elle se dit
 in ſik ſuluen ·Is dat nicht van de̅ ſyden
 in sik suluen : « Is dat nicht van dem syden
 en son for intérieur : « N’est-ce pas le drap de soie
 wande dat ik mit myne̅ kinde in dat vee⸗
 wande, dat ik mit mynem kinde in dat vee-
 que j’ai mis dans le petit tonneau à côté
 tiken leede · / edder verware dat hefft ene
 tiken leede ? Edder verware, dat hefft ene
 de mon enfant ? Ou la même main,
 hant gewrocht · vnd̓ Gregorius behage
 hant gewrocht. » Vnde Gregorius behage-
 l’a-t-elle vraiment tissé ? » Grégoire lui plaisait
385de eer wol/ vnde ſe em ok · vnd̓ ouede ſik
385de eer wol, vnde se em ok. Vnde ouede sik
385beaucoup et elle lui plaisait également. Pour lui plaire,
 deſtebeth v̅me eren wyllen in tucht vnde
 destebeth vmme eren wyllen in tucht vnde
 il s’appliqua à être courtois et
 dogede ·Unde wen de borgere yegen de
 dogede. Unde wen de borgere yegen de
 vertueux. Quand les citadins affrontaient
 vyende quemen ſo ſtryde he ſo manliken
 vyende quemen, so stryde he so manliken,
 leurs ennemis, il se battait si vaillamment
 dat me ene vor den anderen alle lauede ·
 dat me ene vor den anderen alle lauede.
 qu’on l’applaudissait plus que quiconque.
390Daru̅me wart he ſeere wol in de̅ lande be
390Darumme wart he seere wol in dem lande be-
390Pour cette raison, sa célébrité se répandit
 kant vnde laueden ene ſeere · wente ſyne
 kant, vnde laueden ene seere, wente syne
 dans le pays. On le glorifiait beaucoup, car
 begeerte ſtunt alletijt na de̅ ſpeere vnde
 begeerte stunt alletijt na dem speere vnde
 il brûlait toujours d’envie de manier sa lance et son
 ſweerde/ vnd̓ hadde de rechte kunſt van
 sweerde, vnde hadde de rechte kunst van
 épée et maîtrisait parfaitement
 der ridd̓ſchop ·In der tijt hadde de h̓to⸗
 der ridderschop. In der tijt hadde de herto-
 la chevalerie. À ce moment-là, le10duc
395ge der ſtat vient dat lant ſeere v̓woeſtet
395ge, der stat vient, dat lant seere verwoestet
395qui était hostile à la cité avait beaucoup dévasté
 vnde v̓brent/ vnd̓ nemant konde em wed
 vnde verbrent, vnde nemant konde em wed-
 et incendié le pays et personne ne parvenait à lui
 derſtaen ·Do dachteGregorius iu ſik ·
 derstaen. Do dachte Gregorius in sik :
 résister. Grégoire se dit :
 Ik wyl den hertogen vangen/ ik hebbe
 « Ik wyl den hertogen vangen. Ik hebbe
 « Je veux capturer ce duc. J’en ai parfaitement
 de ſterke vn̅ ok de moet wol · ik wyl myn
 de sterke vnde ok de moet wol. Ik wyl myn
 la force et le courage. Je suis prêt à risquer
400guth up em waghen/ hadde ik de macht
400guth up em waghen. Hadde ik de macht,
400mes biens contre lui. Si j’arrivais
 dat ik ene ouerwunne/ des hadde ik alle
 dat ik ene ouerwunne, des hadde ik alle
 à le vaincre, cela me vaudrait pour toujours
 tijt eere · vnd̓ ſeede hemeliken de̅ ouerſte̅
 tijt eere. » Vnde seede hemeliken dem ouersten
 la gloire. » Il fit secrètement connaître son intention
 heren ſyne meeninge · vnde toch des mor
 heren syne meeninge vnde toch des mor-
 au commandant suprême, gagna le matin
 gens to velde vnde bath dat me up em
 gens to velde vnde bath, dat me up em
 le champ de bataille et demanda qu’on
405warde wen he queme dat me ene wedder
405warde, wen he queme, dat me ene wedder
405l’attende et qu’à son retour on le fasse
 in lethe ·Dat laueden ſe em ·Do reeth he
 in lethe. Dat laueden se em. Do reeth he
 rentrer. Ils le lui promirent. Il traversa alors
 hemeliken ouer dat velt vor des h̓togen
 hemeliken ouer dat velt vor des hertogen
 furtivement le champ jusqu’au pavillon du duc.
 thelt ·Do ene de h̓toge ſach do wapende
 thelt. Do ene de hertoge sach, do wapende
 En le voyant, le duc s’arma
 he ſik vnde reeth em entyeghen ·Do ene
 he sik vnde reeth em entyeghen. Do ene
 et partit à sa rencontre. En le voyant,
410Gregorius ſach do entweek he em vor
410Gregorius sach, do entweek he em vor
410Grégoire recula jusque devant la
 dat doer vnde wolde ſynre dar verbeide̅
 dat doer vnde wolde synre dar verbeiden,
 porte et prévoyait de l’attendre là
 offt he ene dar allene mochte bekamen ·
 offt he ene dar allene mochte bekamen.
 pour l’affronter seul à cet endroit.
 Do quam he to em/ vnd̓ ſe ſlogen beyde
 Do quam he to em, vnde se slogen beyde
 Le duc vint le trouver et ils s’attaquèrent
 mit den ſwerden to ſamende · vnde got
 mit den swerden to samende, vnde got
 l’un l’autre avec leurs épées. Dieu
415halp ſunteGregorio dat he den h̓toghen
415halp sunte Gregorio, dat he den hertoghen
415aida saint Grégoire à capturer le duc
 venk/ vnd̓ brochte ene mit ghewalt vor
 venk vnde brochte ene mit ghewalt vor
 et à le mener de force devant
 des borges doer ·Do ylede̅ des h̓togen
 des borges doer. Do yleden des hertogen
 la porte du château. Ses chevaliers se précipitèrent
 riddere em na · vnd̓ de borgere leten ſu̅te
 riddere em na, vnde de borgere leten sunte
 à sa rescousse. Les citadins firent alors entrer saint
 Gregoriu̅ mit ſynen vangenen in/ vnde
 Gregorium mit synen vangenen in vnde
 Grégoire avec son prisonnier et refermèrent
420ſloghen dat doer tho · vnde dar wart een
420sloghen dat doer tho, vnde dar wart een
420la porte. On livra là une grande
 mechtich ſtrijt ·Do brochteGregorius
 mechtich strijt. Do brochte Gregorius
 bataille. Ensuite, Grégoire amena le duc
[263va]
[263va]
[263va]
 den hertogen vor de vruwe · Do ſwor he
 den hertogen vor de vruwe. Do swor he
 devant la dame. Celui-ci jura
 eer vnd̓ den borgeren/ dat he en nu̅mer⸗
 eer vnde den borgeren, dat he en nummer-
 à elle et aux citadins de ne plus jamais
 meer leyth wolde doen ·Dat helt he ock ·
 meer leyth wolde doen. Dat helt he ock.
 les agresser et tint parole.
425Alſo verloſede gregorius ſyner moder
425Also verlosede Gregorius syner moder
425Ainsi, Grégoire délivra le pays de sa mère
 lant/ vnd̓ begink grote eere · [16] Dar na ſee⸗
 lant vnde begink grote eere. [16] Dar na see-
 et se couvrit de gloire. [16] Après,
 den de borgere dat lant were vnbewart
 den de borgere, dat lant were vnbewart
 les citadins estimèrent que leur pays n’était pas protégé
 mit eener vruwen/ ſe ſcholde eenen man
 mit eener vruwen, se scholde eenen man
 par une femme. Elle devait prendre un mari.
 nemen ·Dat lauede ſe en ·Do worden ſe
 nemen. Dat lauede se en. Do worden se
 Elle le leur promit. Ils s’en réjouirent beaucoup
430gantz vro vnd̓ ſpreken dat ſe neme wen
430gantz vro vnde spreken, dat se neme, wen
430et lui permirent de choisir elle-même
 ſe wolde ·Do nam ſe eren ſone gregoriu̅
 se wolde. Do nam se eren sone Gregorium
 son époux. Elle prit alors son fils Grégoire
 vnd̓ ſprak ·He hefft my myn lant beſcher
 vnde sprak : « He hefft my myn lant bescher-
 et dit : « Il m’a protégé mon pays,
 met/ daru̅me wyl ik ene hebbe̅ ·Do had
 met, darumme wyl ik ene hebben. » Do had-
 c’est pourquoi je veux l’épouser. » Puis, il l’aima
 de he ſe mit gantzen truwen leeff/ vnd̓ be
 de he se mit gantzen truwen leeff vnde be-
 avec un dévouement absolu et mit toute son application
435ſchermede ſyn lant mit gantzeme vlyte/
435schermede syn lant mit gantzeme vlyte
435à défendre son pays
 vnd̓ hadde de tafele hemeliken in ſynre
 vnde hadde de tafele hemeliken in synre
 tout en gardant discrètement sa tablette
 kamere/ vnd̓ las de alle daghe vnde bat
 kamere vnde las de alle daghe vnde bat
 dans sa chambre. Il la lisait tous les jours, priant
 got dat he ſynem vadere vnd̓ moder ere
 got, dat he synem vadere vnde moder ere
 Dieu pour qu’il pardonne à son père et à sa mère
 ſunde vergeue · [17] Nu hadde he ene maget
 sunde vergeue. [17] Nu hadde he ene maget.
 leurs péchés. [17] Il avait une servante.
440de merkede dat he yo alletijt vrolik was
440De merkede, dat he yo alletijt vrolik was,
440Elle remarqua qu’il était toujours de bonne humeur
 wen he in de kamere gink/ vnde was be
 wen he in de kamere gink, vnde was be-
 en entrant dans la chambre et toujours triste
 drouet wen he dar vth quam ·Des ver⸗
 drouet, wen he dar vth quam. Des ver-
 quand il en ressortait. Cela
 wunderde ſe ſik ſere/ vnde meende ſe wol
 wunderde se sik sere vnde meende, se wol-
 l’intriguait beaucoup. Elle décida
 de dat vernemen wor van dat id were ·
 de dat vernemen, wor van dat id were,
 de découvrir la raison de ce comportement,
445vnde verbarch ſik upp eene tijt in de ka⸗
445vnde verbarch sik upp eene tijt in de ka-
445se cacha un jour dans la chambre
 mere vnde ſach dat he de tafele las/ vnd̓
 mere vnde sach, dat he de tafele las, vnde
 et découvrit qu’il lisait la tablette et
 wor he ſe hen leede ·Do ſe dar vth quam
 wor he se hen leede. Do se dar vth quam,
 où il la reposait. Quand il fut ressorti,
 do gink ſe to erer vruwen/ vnd̓ ſeede eer
 do gink se to erer vruwen vnde seede eer,
 elle alla trouver sa dame et lui dit
 wo he trurich vth der kamere quaz/ vnde
 wo he trurich vth der kamere quam, vnde
 qu’il était triste en sortant de la chambre.
450ſeede dat he ene tafele las vnde ſere we⸗
450seede, dat he ene tafele las vnde sere we-
450Elle expliqua qu’il lisait une tablette et pleurait beaucoup
 nede vnde wyſede eer die tafele ·Do be⸗
 nede, vnde wysede eer die tafele. Do be-
 et lui montra où il avait reposé la tablette.
 kande ſe de tafele vn̅ ſach dat ſe ſyn mo⸗
 kande se de tafele vnde sach, dat se syn mo-
 La dame la reconnut et découvrit
 der was ·Do verſchrak ſe gantz ſere dat
 der was. Do verschrak se gantz sere, dat
 qu’elle était sa mère. Elle fut tout effrayée
 ſe in ſo grote ſunde geuallen was/ vnde
 se in so grote sunde geuallen was, vnde
 d’être tombée dans un tel péché et
455dachte/ ik mach nu̅mermeer vro werde̅ ·
455dachte : « Ik mach nummermeer vro werden,
455se dit : « Je ne pourrai plus jamais retrouver la joie,
 wente ik byn to der hellen gebaren/ vnd̓
 wente ik byn to der hellen gebaren. » Vnde
 car je suis née pour l’enfer ! »
 clagede gade ere grote pyne vnd̓ lident
 clagede gade ere grote pyne vnde lident.
 Dans une plainte, elle confia à Dieu sa grande peine et souffrance.
  [18] Do ſande ſe na em ·Do he to eer quaz do
  [18] Do sande se na em. Do he to eer quam, do
  [18] Ensuite, elle fit venir son mari. Quand il se présenta devant elle,
 wenede ſe bitterliken ſeere ·Do ſeede he
 wenede se bitterliken seere. Do seede he :
 elle pleurait amèrement. Il dit :
460Uruwe wat ſchadet iw ?Do ſeede ſe mit
460« Uruwe, wat schadet iw ? » Do seede se mit
460« Madame, qu’est-ce qui vous chagrine ? » Elle répondit
 ſuchten ·Ik byn vul lidendes/ gade van
 suchten : « Ik byn vul lidendes. Gade van
 en sanglotant : « Je déborde de chagrin. Que Dieu entende
 dem he̅mele ſy dat geclaget ·Here ſeggz
 dem hemmele sy dat geclaget. Here, segget
 ma plainte du haut du cieux ! Seigneur, dites-moi vite
 my wenne gy gebaren ſynt/ vnde ſprak ·
 my, wenne gy gebaren synt. » Vnde sprak :
 de quelle famille vous êtes issu ! » Elle ajouta :
 Synt gy de van deme de tafele geſchreue̅
 « Synt gy de, van deme de tafele geschreuen
 « Êtes-vous celui qui est décrit par cette tablette ? »
465is/ vnd̓ wyſede em de tafele/ ſo hebbe wy
465is, » vnde wysede em de tafele, « so hebbe wy
465Et elle lui montra la tablette. « Dans ce cas,
 beyde lijff vnde ſeele verlaren/ So byn ik
 beyde lijff vnde seele verlaren, so byn ik
 nous avons tous deux perdu corps et âme. Dans ce cas, je suis
 iuwe moder · iuwe wyff/ vnde iuwe mod
 iuwe moder, iuwe wyff vnde iuwe mod-
 votre mère, votre épouse et votre11tante. »
 der ·Do verſchrak he gantz ſere vn̅ ſprak
 der. » Do verschrak he gantz sere vnde sprak :
 Il eut très peur et dit :
 Here got allemechtige vader van hem⸗
 « Here, got allemechtige vader van hem-
 « Seigneur Dieu, Père tout-puissant du royaume céleste,
470melrike/ du heſt my anders entwidet dan
470melrike, du hest my anders entwidet, dan
470tu m’as accordé autre chose que
[263vb]
[263vb]
[263vb]
 ik meende ·Ik bat dy dat du my to my⸗
 ik meende. Ik bat dy, dat du my to my-
 ce que j’espérais. Je t’ai demandé de me conduire
 nen vrunden brochtest Sunder nicht dat
 nen vrunden brochtest, sunder nicht, dat
 à mes parents, non pas que
 myn moder myn wyff ſcholde weerden ·
 myn moder myn wyff scholde weerden.
 ma mère devienne mon épouse.
 Ik hebbe myne vrunde alſo geſeen/ dat
 Ik hebbe myne vrunde also geseen, dat
 J’ai découvert mes parents de sorte que
475ik nu̅mermeer vro mach weerden · vnde
475ik nummermeer vro mach weerden. » Vnde
475je ne pourrai plus jamais retrouver la joie. »
 weeren beyde in lidende an lijff vnd̓ ſele
 weeren beyde in lidende an lijff vnde sele.
 Ils souffraient tous deux corps et âme.
 Do ſprak de vruwe ·Leue here vnd̓ ſone
 Do sprak de vruwe : « Leue here vnde sone,
 La dame dit alors : « Cher maître et fils,
 mochte gy my nicht troſten dat ik myne
 mochte gy my nicht trosten, dat ik myne
 ne connaissez-vous pas un moyen de me consoler
 ſunde moghe boeten vnde beeteren/ ik
 sunde moghe boeten vnde beeteren ? Ik
 pour que j’expie et amende mes péchés ? Je
480vruchte ik moet in de helle ·Do ſprak he
480vruchte, ik moet in de helle. » Do sprak he :
480crains d’être condamnée à l’enfer. » Il répondit :
 Gy ſcholt nicht vertwyuelen · wente ick
 « Gy scholt nicht vertwyuelen, wente ick
 « Ne désespérez pas, car j’ai lu
 hebbe geleſen dat got ware ruwe vnde
 hebbe gelesen, dat got ware ruwe vnde
 que Dieu accepte le repentir et
 boete vor alle de ſunde nympt · wen ſe de̅
 boete vor alle de sunde nympt. Wen se dem
 la pénitence pour tout péché. Quand une personne
 mynſchen van h̓ten leyt ſynt/ ſo vergyfft
 mynschen van herten leyt synt, so vergyfft
 s’en repent du fond du cœur, Dieu le lui pardonne
485he ſe em dorch ſyne grote barmehertich
485he se em dorch syne grote barmehertich-
485dans son immense miséricorde.
 heyt ·Du ſchalt in dyneme lande blyuen
 heyt. Du schalt in dyneme lande blyuen
 Tu devras rester dans ton pays,
 vnde ſchalt dy affbreeken in eethen vnde
 vnde schalt dy affbreeken in eethen vnde
 cesser de te nourrir et
 in drinken vnde in vroude/ vnde gemak
 in drinken vnde in vroude vnde gemak
 de boire et fuir la joie et le confort.
 vleen/ vnde gyff den arme̅ dyn gud v̅me
 vleen, vnde gyff den armen dyn gud vmme
 Donne tes biens aux pauvres pour
490gades wyllen/ vnde bouwe cloeſtere in
490gades wyllen, vnde bouwe cloestere in
490l’amour de Dieu et construis des abbayes en
 gades eere · dar meede verdriffſt du ga⸗
 gades eere. Dar meede verdriffst du ga-
 son honneur. Ainsi, tu apaiseras la colère de
 des torne ·Ik wyl ok myne ſunde beete⸗
 des torne. Ik wyl ok myne sunde beete-
 Dieu. Moi aussi, j’expierai mes péchés.
 ren · vnde leue mod̓ dit ſcholt myne leſte
 ren, vnde, leue moder, dit scholt myne leste
 Chère mère, celles-ci auront été mes dernières paroles
 worde mit dy weſen/ vnd̓ du enſueſt my
 worde mit dy wesen, vnde du ensuest my
 avec toi, tu ne me reverras
495nu̅mermeer · [19] Dar meede ſcheyde he van
495nummermeer. » [19] Dar meede scheyde he van
495plus jamais. » [19] Par ces propos, il prit congé d’elle,
 eer vnde gink vth deme lande/ vnde bad
 eer vnde gink vth deme lande vnde bad
 quitta le pays, pria Dieu
 got dat he em ene woſtenye to voghede
 got, dat he em ene wostenye to voghede,
 pour qu’il lui accorde un lieu désert
 dar he ſyne ſunde mochte beeteren/ vnd̓
 dar he syne sunde mochte beeteren. Vnde
 où il pourrait expier ses péchés,
 gink enen ſmalen wech by enem zee vnd̓
 gink enen smalen wech by enem zee vnde
 emprunta un étroit chemin au bord d’une mer,
500quam to enem viſchere/ vnde bat dat he
500quam to enem vischere vnde bat, dat he
500arriva chez un pêcheur et lui demanda
 ene herberghede v̅me gades wyllen ·Do
 ene herberghede vmme gades wyllen. Do
 le logis pour l’amour de Dieu.
 ſach he dat he een ſtark man was/ vnde
 sach he, dat he een stark man was, vnde
 En voyant qu’il était un homme robuste, il
 verſprak ene vnde ſeede ·Du drogener/
 versprak ene vnde seede : « Du drogener,
 se moqua de lui et dit : « Imposteur !
 wen ik vnde myne vruwe ſlepen ſo nee⸗
 wen ik vnde myne vruwe slepen, so nee-
 Quand ma femme et moi nous dormirons,
505meſt du vns vnſe lijff vnd̓ gud · ga vort
505mest du vns vnse lijff vnde gud. Ga vort
505tu nous raviras notre vie et nos biens. Va-t’en ! »
 an ·Do ſprak he to em gutliken vnd̓ ſede
 an ! » Do sprak he to em gutliken vnde sede
 Il répondit respectueusement, lui dit
 em guden nacht/ vnde lachede vnde leed
 em « guden nacht » vnde lachede vnde leed
 adieu en souriant et supporta
 dat geerne vmme gades wyllen vmme
 dat geerne vmme gades wyllen vmme
 tout cela pour l’amour de Dieu et pour
 ſyne ſunde ·Nu was id gantz ſpade/ dar
 syne sunde. Nu was id gantz spade. Dar-
 ses péchés. Il était alors très tard.
510vmme hadde des viſchers vruwe grote
510vmme hadde des vischers vruwe grote
510C’est pourquoi la femme du pêcheur
 barmeh̓ticheyt ouer em vn̅ ſprack to ere̅
 barmeherticheyt ouer em vnde sprack to erem
 s’apitoya beaucoup sur lui et dit à son
 manne ·Ik loue id ſy een gud mynſche ·
 manne : « Ik loue, id sy een gud mynsche.
 mari : « Je crois que c’est quelqu’un de bien.
 Dyn huus ſteyt verne van den lude̅/ dar
 Dyn huus steyt verne van den luden. Dar-
 Ta maison est située loin des gens. Par conséquent,
 vmme wen dy got gheſte to ſendet/ den
 vmme wen dy got gheste to sendet, den
 quand Dieu t’envoie un visiteur,
515ſchalt du guthliken doen vmme ſynen
515schalt du guthliken doen vmme synen
515tu devras l’accueillir avec hospitalité pour l’amour
 wyllen · darumme verorloue my dat ick
 wyllen. Darumme verorloue my, dat ick
 de Dieu. Permets-moi donc de
 ene wedder rope vnde herb̓ge ·Dat dede
 ene wedder rope vnde herberge. » Dat dede
 le rappeler et de lui offrir un logis. » Il le lui
 he ·Do reep ſe ene wedder/ vnd̓ heth ene
 he. Do reep se ene wedder vnde heth ene
 permit. Elle le rappela et lui dit de
 mit ſik ethen · vnde wolde em de vnwer/
 mit sik ethen vnde wolde em de vnwer-
 dîner avec elle et de leur excuser l’indigne
[264ra]
[264ra]
[264ra]
520dicheyt verghelde de ſe em hadden ghe⸗
520dicheyt verghelden, de se em hadden ghe-
520accueil qu’ils lui avaient réservé.
 da̅/Do vragede em de viſcher wat ma̅s
 dan. Do vragede em de vischer, wat mans
 Le pêcheur lui demanda quel genre
 he were/Do ſede he ik byn eyn groet ſu̅
 he were. Do sede he : « Ik byn eyn groet sun-
 d’homme il était. Il répondit : « Je suis un grand pécheur
 der/ vn̅ ſoeke eyne ſtede in der woſtenye
 der vnde soeke eyne stede in der wostenye,
 et recherche un lieu désert
 dar ik myne ſunde beteren mochte beth
 dar ik myne sunde beteren mochte beth
 où je pourrai expier mes péchés
525in mynen doet · wuſte gy eyne ſteede by
525in mynen doet. Wuste gy eyne steede by
525jusqu’à ma mort. Si vous connaissez un lieu
 eyner woſtenye edder eyn holl in eneme
 eyner wostenye edder eyn holl in eneme
 désert ou une grotte dans un
 ſtene dat wyſet my v̅me gades wyllen ·
 stene, dat wyset my vmme gades wyllen. »
 rocher, montrez-le-moi pour l’amour de Dieu. »
 Do ſprack de vyſcherBegereſtu dat ſo
 Do sprack de vyscher : « Begerestu dat, so
 Le pêcheur répondit : « Si c’est ce que tu veux,
 wes vro/ we̅te hyr ys eyn ſteen de mach
 wes vro, wente hyr ys eyn steen, de mach
 réjouis-toi, car il y a par ici un rocher. Il pourra
530dy woll werden/ mochte wy dy dar vp
530dy woll werden. Mochte wy dy dar vp
530te convenir. Si nous arrivons à t’y conduire,
 brynge̅ ſo behulpeſtu wol/ nu du dy
 bryngen, so behulpestu wol, nu du dy-
 tu seras bien servi puisque tu veux
 ne ſunde wult beteren ick hebbe langhe
 ne sunde wult beteren. Ick hebbe langhe
 expier tes péchés. Cela fait longtemps
 eyn yſeren gehad dat wyl ik dy gheuen
 eyn yseren gehad, dat wyl ik dy gheuen,
 que j’ai des entraves. Je te les offre
 dat du dyne bene dar mede an de̅ ſteen
 dat du dyne bene dar mede an den steen
 pour que tu enchaînes tes jambes au rocher
535ſluteſt/ efft id dy beruwede dat du dyne
535slutest, efft id dy beruwede, dat du dyne
535avec elles pour le cas où tu regretterais ton choix
 ſunde mochtest beteren ·Do was he tho
 sunde mochtest beteren. » Do was he tho-
 d’expier tes péchés. » Il s’en réjouit
 male vro vn̅ dankede em gantz andech
 male vro vnde dankede em gantz andech-
 et le remercia avec beaucoup de recueillement.
 tichliken · [20] Des morgens ſprak de viſch
 tichliken. [20] Des morgens sprak de visch-
  [20] Le lendemain matin, le pêcheur dit :
 er ·Sta vp vn̅ var myt my ·Do was he
 er : « Sta vp vnde var myt my ! » Do was he
 « Lève-toi et pars avec moi ! » Il venait alors
540erſte̅ entſlape̅ worde̅ we̅te he hadde la̅ge
540ersten entslapen worden, wente he hadde lange
540juste de s’endormir, car il avait longuement
 bedet vn̅ ſleep al vaſte dat he ſynre nicht
 bedet, vnde sleep al vaste, dat he synre nicht
 prié et dormait si profondément qu’il ne
 horde ·Do reep he noch eyns vn̅ ſprak ·
 horde. Do reep he noch eyns vnde sprak :
 l’entendait pas. Il l’appela une seconde fois et dit :
 Ik verna̅ dat tauent wol dat id ſyn wyl
 « Ik vernam dat tauent wol, dat id syn wyl-
 « Hier soir, je m’attendais bien à voir que telle n’était pas
 le nicht en wasDo he nicht entwakede
 le nicht en was. » Do he nicht entwakede,
 sa volonté ! » Puisqu’il ne se réveilla pas,
545do voer he hen · dat ſach ſyne vruwe vn̅
545do voer he hen. Dat sach syne vruwe vnde
545le pêcheur partit. En voyant cela, sa femme
 weckede em toha̅d · do ylede he alſo ſere
 weckede em tohand. Do ylede he also sere,
 se dépêcha de réveiller Grégoire. Il partit
 dat he de tafele vergad vnde reep deme
 dat he de tafele vergad, vnde reep deme
 si précipitamment qu’il oublia sa tablette. Il appela
 viſcher na/ beyde mynre v̅me gades wyl
 vischer na : « Beyde mynre vmme gades wyl-
 le pêcheur en criant : « Attends-moi pour l’amour de Dieu ! »
 len ·Do brochte he ene vntuchtliken vp
 len ! » Do brochte he ene vntuchtliken vp
 Il le conduisit odieusement
550eynen harden ſteen/ vn̅ ſloet ſyne beyde
550eynen harden steen vnde sloet syne beyde
550à un dur rocher, lui enchaîna
 bene myt eneme yſere to den ſteen vnde
 bene myt eneme ysere to den steen vnde
 les jambes au rocher avec les entraves
 ſprack ·Du mueſt hyr ſteruen du kanſt
 sprack : « Du muest hyr steruen. Du kanst
 et dit : « Tu devras mourir ici. Tu ne pourras
 nicht van hyr kame̅/ vn̅ warp den ſlotel
 nicht van hyr kamen. » Vnde warp den slotel
 pas partir d’ici. » Il jeta la clef
 in de depe̅See/ vn̅ ſprak in ſpotte/ wen
 in de depen see vnde sprak in spotte : « Wen
 dans la mer profonde et dit avec sarcasme : « Si
555ik den ſloetel vynde ſo heſtu du dyne ſunde
555ik den sloetel vynde, so hestu du dyne sunde
555je retrouve la clef, tu auras expié tes péchés. »
 betert/ vnde vor dar mede van dar · [21] Do
 betert. » Vnde vor dar mede van dar. [21] Do
 Puis il l’abandonna là. [21] Grégoire
 bleeff he dar vn̅ hadde nene beſchermyn
 bleeff he dar vnde hadde nene beschermyn-
 resta là sans aucune protection
 ge vor ſne/ regen/ wynde noch haghel
 ge vor sne, regen, wynde noch haghel
 contre la neige, la pluie, le vent et la grêle
 vn̅ hadde arme cleyder an ·Syne arme
 vnde hadde arme cleyder an. Syne arme
 et portait de misérables habits. Il avait
560vnde beene worden em bloet/ vnde had
560vnde beene worden em bloet, vnde had-
560les bras et les jambes à découvert et n’avait
 de noch to etende noch tho drynckende
 de noch to etende noch tho drynckende,
 ni à manger ni à boire
 men water dat in der ſteenriſtzen leep ·
 men water, dat in der steenristzen leep.
 hormis l’eau qui coulait dans une fente du rocher.
 Des behalp he ſick · xvij · iar wente god
 Des behalp he sick xvij iar, wente god
 Il s’en contenta pendant dix-sept ans, car Dieu
 was myt em anders were he hunghers
 was myt em. Anders were he hunghers
 resta avec lui. Autrement, il serait mort
565gheſtoruen ·To der tijt ſterff de pawes
565ghestoruen. To der tijt sterff de pawes,
565de faim. Au bout de cette période, le pape mourut
 vnd god hadde em do ſyne ſunde ver⸗
 vnd god hadde em do syne sunde ver-
 et Dieu lui avait pardonné ses péchés.
 geuen ·Do repen alle de criſtene god an
 geuen. Do repen alle de cristene god an
 Tous les chrétiens s’adressèrent à Dieu
 myt bedende/ myt vaſtende/ vnde beden
 myt bedende, myt vastende vnde beden,
 en priant et en jeûnant et lui demandèrent
[264rb]
[264rb]
[264rb]
 dat he en apenbaren wolde we en nutte
 dat he en apenbaren wolde, we en nutte
 de leur révéler qui leur serait utile
570were to enemePaweſe ·Do weren twe
570were to eneme pawese. Do weren twe
570comme pape. Deux Romains étaient
 Romere in ereme gebede/ de weren do
 romere in ereme gebede. De weren do-
 en train de prier. Ils étaient vertueux
 getſam vnde waraftich ·To den ſprack
 getsam vnde waraftich. To den sprack
 et sincères. La voix de Dieu
 de ſtymme gades in der nacht ·Gy ſcolt
 de stymme gades in der nacht : « Gy scolt
 leur parla dans la nuit : « Vous devez
 deRomere des morgens tho ſamende
 de romere des morgens tho samende
 rassembler les Romains demain matin
575bryngen vnde ſegghet en/ dat eyn man
575bryngen, vnde segghet en, dat eyn man
575et leur dire qu’un homme
 ſyttet vp eyneme wylden ſteen inAqui⸗
 syttet vp eyneme wylden steen in Aqui-
 est perché sur un rocher sauvage en Aquitaine,
 tania/ vnde hefft dar geſeten ſoeuenteyn
 tania vnde hefft dar geseten soeuenteyn
 qu’il y a passé dix-sept ans
 iaer/ vnde he hetGregorius/ den ſchole
 iaer, vnde he het Gregorius. Den schole
 et qu’il s’appelle Grégoire. C’est lui
 gy tho eynemePaweſe nemen/ vn̅ dat
 gy tho eyneme pawese nemen, vnde dat
 que vous devez prendre comme pape.12Cela lui a
580is em ok kundich ghemaket ·Dat ſeden
580is em ok kundich ghemaket. » Dat seden
580également été annoncé. » Ils rapportèrent
 ſe denRomere̅ ·Do worde̅ ſe gantz vro
 se den romeren. Do worden se gantz vro
 tous deux cela aux Romains. Ceux-ci s’en réjouirent beaucoup
 vnde ſanden de ſuluen twe inAquitania
 vnde sanden de suluen twe in Aquitania,
 et envoyèrent ces deux hommes en Aquitaine
 dat ſe ene ſoechten vnde ene thoRome
 dat se ene soechten vnde ene tho Rome
 pour qu’ils recherchent cet homme et le ramènent à Rome.
 brochten ·Dat deden ſe ·Do gaff en god
 brochten. Dat deden se. Do gaff en god
 C’est ce qu’ils firent. Dieu les inspira alors
585in eren ſin dat ſe ene in der woſtenye ſo⸗
585in eren sin, dat se ene in der wostenye so-
585à le rechercher dans un lieu désert.
 ken ſcolden/ vn̅ ſe quemen to des vyſch
 ken scolden, vnde se quemen to des vysch-
 Ils parvinrent grâce à la volonté divine
 ers hus va̅ deme wyllen gades by de⸗
 ers hus van deme wyllen gades by de-
 à la maison du pêcheur au bord de la
 meSee dar he ynne gheſlaten was vp
 me see, dar he ynne gheslaten was vp
 mer où Grégoire était enchaîné
 deme ſteene ·Do worden ſe gantz vro
 deme steene. Do worden se gantz vro,
 au rocher. Ils se réjouirent beaucoup
590dat ſe de nacht mochten ruwe hebben ·
590dat se de nacht mochten ruwe hebben.
590d’avoir trouvé un logis pour la nuit.
  [22] Do entfenck ſe de viſcher gantz gudlike̅
  [22] Do entfenck se de vischer gantz gudliken
  [22] Le pêcheur les reçut avec beaucoup d’hospitalité
 vnd hapede erer tho gheneten dar vm
 vnd hapede erer tho gheneten, dar vm-
 en espérant tirer profit de leur visite,
 me dat ſe wol ghecledet weren/ vnde de⸗
 me dat se wol ghecledet weren, vnde de-
 car ils portaient de très beaux habits.
 de en gudliken vnde ſprack · ik hebbe hu
 de en gudliken vnde sprack : « Ik hebbe hu-
 Il les traita bien et dit : « Aujourd’hui, j’ai
595den eynen ſchonen vyſch geuangen · do
595den eynen schonen vysch geuangen. » Do
595attrapé un beau poisson. » Ils lui
 beeden ſe em dat he den vyſch bereyde ·
 beeden se em, dat he den vysch bereyde.
 demandèrent de leur préparer le poisson.
 Dat dede he vnde vant den ſlotel in des
 Dat dede he vnde vant den slotel in des
 Il le fit et trouva dans le ventre du poisson
 viſches magen dar he ſunte gregorius
 visches magen, dar he sunte Gregorius
 la clef avec laquelle il avait enchaîné
 auer ſoue̅teyn iaren mede tho dem ſtee
 auer souenteyn iaren mede tho dem stee-
 et attaché saint Grégoire
600ne ghebunden vnde gheſlaten hadde ·
600ne ghebunden vnde gheslaten hadde.
600au rocher dix-sept ans plus tôt.
 Do dachte de vycher in ſik ſuluen vnde
 Do dachte de vycher in sik suluen vnde
 Il se dit en lui-même :
 ſprack · ik bekenne dat ick gheſundiget
 sprack: « Ik bekenne, dat ick ghesundiget
 « J’avoue avoir péché. »
 hebbe/ vnde ſede en alle dynghe wo id
 hebbe. » Vnde sede en alle dynghe, wo id
 Il leur raconta tout ce qui était arrivé
 em myt gregorio ghegaen was/ vn̅ he
 em myt Gregorio ghegaen was, vnde he
 à Grégoire et leur demanda
605bath bote vnde beterynge vor ſyne ſun
605bath bote vnde beterynge vor syne sun-
605de lui accorder l’absolution et le pardon pour ses péchés.
 de ·Dat deden ſe vnd beden em dat he ſe
 de. Dat deden se vnd beden em, dat he se
 Ils le lui accordèrent et lui demandèrent
 tho deme ſteeene wyſede/Do ſprack he ·
 tho deme steeene wysede. Do sprack he :
 de leur montrer le chemin du rocher. Il répondit :
 wat ſchal de moye · ick wet wol vorwar
 « Wat schal de moye ? Ick wet wol vorwar,
 « À quoi bon la peine ? En vérité, je suis convaincu
 dat he ouer langhe tijd van hunger vn
 dat he ouer langhe tijd van hunger vn-
 qu’il est mort depuis très longtemps
610de van dorſte vn̅ van groter kolde ghe
610de van dorste vnde van groter kolde ghe-
610de faim et de grand froid. »
 ſtoruen ys ·Doch ſy en lethen nycht aff ·
 storuen ys. » Doch sy en lethen nycht aff.
 Mais ils insistèrent.
  [23] Des morgens ghynck de vyſcher hen/
  [23] Des morgens ghynck de vyscher hen
  [23] Le lendemain matin, le pêcheur y alla
 vnde wyſede ſe to deme ſteene dar gre
 vnde wysede se to deme steene, dar Gre-
 et les conduisit au rocher où Grégoire
 gorius an gheſlaten was ·Do ſeghen ſe
 gorius an gheslaten was. Do seghen se
 était enchaîné. Ils y découvrirent
615gregorium an/ vnde he was van grote
615Gregorium an, vnde he was van grote-
615Grégoire. Il faisait pitié à voir
 me kummere gantz yamerliken gheſca⸗
 me kummere gantz yamerliken ghesca-
 à cause de sa grande misère.
 pen/ vnd was gantz naket vn̅ bloet vn̅
 pen vnd was gantz naket vnde bloet vnde
 Il était tout nu et dévêtu,
[264va]
[264va]
[264va]
 was myt hare bewaſſen vn̅ was gantz
 was myt hare bewassen vnde was gantz
 recouvert de poils et avait fortement
 mager geworde̅ · doch de hyllige gheeſt
 mager geworden. Doch de hyllige gheest
 maigri. Le Saint-Esprit était toutefois
620hadde myt em gheweſen dat he de kunſt
620hadde myt em ghewesen, dat he de kunst,
620demeuré avec lui de sorte qu’il n’avait pas
 de he vth de̅ boken hadde noch nicht ver
 de he vth den boken hadde, noch nicht ver-
 oublié la science qu’il avait tirée des livres.
 gete̅ hadde ·Do ſe em anſeghen/ do we/
 geten hadde. Do se em anseghen, do we-
 En le regardant, ils pleurèrent
 nede̅ ſe va̅ vroude̅ vn̅ beſwore̅ em by ga
 neden se van vrouden vnde besworen em by ga-
 de joie et le conjurèrent au nom de
 de dat he en ſede efft he gregorius hete ·
 de, dat he en sede, efft he Gregorius hete.
 Dieu de leur dire s’il s’appelait Grégoire.
625Do ſprach er ia ·Do ſeden ſe em wor vm
625Do sprach er « ia ». Do seden se em, wor vm-
625Il le confirma. Ils lui expliquèrent alors
 me ſe dar weren gekame̅ ·Do verſcrack
 me se dar weren gekamen. Do verscrack
 la raison de leur venue. Il fut saisi
 he ga̅tz ſeer|vn̅ wenede vn̅ ſprakMiner
 he gantz seer vnde wenede vnde sprak : « Miner
 d’effroi, pleura et dit : « Mes
 ſunde is alſo vele dat ik hyr byllichlike̅
 sunde is also vele, dat ik hyr byllichliken
 péchés sont si nombreux qu’il est juste que je reste
 bliue beth in mynen doet ·Ik byn nicht
 bliue beth in mynen doet. Ik byn nicht
 ici jusqu’à ma mort. Je ne conviens pas
630bequeme to ene̅ paweſe · ik hebbe in ſo⸗
630bequeme to enem pawese. Ik hebbe in so-
630pour être pape. Je n’ai vu personne
 ue̅teyn iaren nene̅ mynſche̅ geſeen ·Heft
 uenteyn iaren nenen mynschen geseen. Heft
 pendant dix-sept ans. Si Dieu
 got my myne ſu̅de vergeue̅ ſo gheue he
 got my myne sunde vergeuen, so gheue he
 a pardonné mes péchés, qu’il me donne
 my nu eyn teke̅ d̓ warheyt vn̅ helpe vns
 my nu eyn teken der warheyt vnde helpe vns,
 un signe de vérité et qu’il nous aide
 dat wy den ſlotel vynde̅ dar ik mede ge
 dat wy den slotel vynden, dar ik mede ge-
 à retrouver la clef avec laquelle j’ai
635ſlaten byn edder ick wyl hyr ſterue̅ ·Do
635slaten byn, edder ick wyl hyr steruen. » Do
635été enchaîné. Sinon je désire mourir ici. »
 vyl de vyſcher vor ſyne vote wene̅de vn̅
 vyl de vyscher vor syne vote wenende vnde
 Le pêcheur se jeta alors à ses pieds en pleurant et
 ſprackIck warp de̅ ſlotel in de ſee vn̅ heb
 sprack : « Ick warp den slotel in de see vnde heb-
 dit : « J’ai jeté la clef dans la mer
 be va̅ der tijd nee vp iw ghedacht beth
 be van der tijd nee vp iw ghedacht beth
 sans plus jamais penser à vous jusqu’à
 to gyſtere̅ · do vant ik de̅ ſlotel in eneme
 to gysteren. Do vant ik den slotel in eneme
 hier. C’est à ce moment-là que j’ai retrouvé la clef
640viſche · vn̅ ſloet do dat yſere̅ vp ·Do toe
640vische. » Vnde sloet do dat yseren vp. Do toe-
640dans un poisson. » Il ouvrit les entraves et les messagers
 gen em de bade̅ eyn ſchoen ſyden ſtucke
 gen em de baden eyn schoen syden stucke
 le vêtirent d’un beau tissu de soie
 an vn̅ neme̅ ene va̅ deme ſtene ·Do bath
 an vnde nemen ene van deme stene. Do bath
 et le retirèrent du rocher. Le gracieux
 de leue ſu̅te gregori vnſen here̅ dat he
 de leue sunte Gregorius vnsen heren, dat he
 saint Grégoire demanda alors à notre Seigneur
 em hulpe dat he ſyne tafele wedder vu̅⸗
 em hulpe, dat he syne tafele wedder vun-
 de l’aider à retrouver sa tablette.
645deDo ſochte̅ ſe de tafele vn̅ vu̅de̅ ſe ma̅k
645de. Do sochten se de tafele vnde vunden se mank
645Ils se mirent à la rechercher et la découvrirent
 de̅ nettelen vn̅ andere crude ſo ſco⸗
 den nettelen vnde andere crude so sco-
 sous des orties et d’autres herbes. Elle était
 ne als he ſe dar hadde gelecht ·Do wor
 ne, als he se dar hadde gelecht. Do wor-
 aussi belle que quand il l’y avait déposée. Ils
 den ſe gantz vro vn̅ ſpreken/ vorwar he
 den se gantz vro vnde spreken : « Vorwar, he
 s’en réjouirent beaucoup et dirent : « Il est vraiment
 is eyn hyllich ma̅/ vn̅ brochte̅ em toRo
 is eyn hyllich man ! » Vnde brochten em to Ro-
 un saint homme ! » Ils le conduisirent à Rome
650me · vn̅ ere ſpise vermerde ſik · we̅te wat
650me, vnde ere spise vermerde sik, wente wat
650et leur nourriture se multiplia, car ils
 ſe vth de̅ vate̅ neme̅ noch bleue̅ ſy allike
 se vth den vaten nemen, noch bleuen sy allike
 avaient beau puiser dans leurs tonneaux, ceux-ci se
 vul · vn̅ dre dage to vorne eer he toRo
 vul. Vnde dre dage to vorne eer he to Ro-
 remplissaient toujours à nouveau. Trois jours avant son arrivée
 me quam ludde̅ ſik ſulue̅ de clocken alle
 me quam, ludden sik suluen de clocken alle,
 à Rome, toutes les cloches de la ville
 de in der ſtad weren vn̅ verku̅digede̅ de
 de in der stad weren, vnde verkundigeden de
 se mirent à sonner d’elles-mêmes
655toku̅pſt eres hyllige̅ paweſes ·Do gyn⸗
655tokumpst eres hylligen paweses. Do gyn-
655pour annoncer la venue de leur saint pape.
 gen ſe em dre dachvart entyegen/ vnd̓
 gen se em dre dachvart entyegen vnde
 Ils firent trois jours de voyage à sa rencontre
 drogen ere hyllichdom myt ſik myt la⸗
 drogen ere hyllichdom myt sik myt la-
 et emportèrent solennellement leurs reliques
 ueſange vn̅ werdicheyt/ vn̅ alle crancke̅
 uesange vnde werdicheyt, vnde alle crancken,
 en chantant des louanges. Tous les malades
 de vp den ſtraten legen worden geſund
 de vp den straten legen, worden gesund,
 qui gisaient sur la route guérissaient
660wen he ſe anrorde · [24] vn̅ leuede ſelichliken
660wen he se anrorde. [24] Vnde leuede selichliken
660quand il les touchait. [24] Il mena une vie bienheureuse
 vn̅ was de̅ ſunderen gantz gnedich · [25] Nu
 vnde was den sunderen gantz gnedich. [25] Nu
 et était miséricordieux avec les pécheurs. [25] Sa mère
 horde ſyn moder wo de pawes de̅ ſunde
 horde syn moder, wo de pawes den sunde-
 apprit que le pape apportait du réconfort
 ren gantz troſtlik was · do dachte ſe dat
 ren gantz trostlik was. Do dachte se, dat
 aux pécheurs. Elle décida alors
 ſe ok to em wolde kamen vnde ere ſunde
 se ok to em wolde kamen vnde ere sunde
 d’aller le trouver elle aussi et de lui confesser
665bichte̅/ vn̅ quam to em vn̅ bichtede alle
665bichten, vnde quam to em vnde bichtede alle
665ses péchés. En arrivant devant lui, elle confessa
 ere ſu̅de/ men ſe wuſte nicht dat he eere
 ere sunde, men se wuste nicht, dat he eere
 tous ses péchés, mais sans savoir
[264vb]
[264vb]
[264vb]
 ſone was · doch hadde ſe ſik vermoget
 sone was. Doch hadde se sik vermoget
 que c’était son fils. Son immense repentir et sa tristesse
 van groten ruwen vn̅ drofniſſe v̅me ere
 van groten ruwen vnde drofnisse vmme ere
 qu’elle éprouvait à cause de ses péchés avaient tellement changé son apparence
 ſunde dat he ſe ok nicht beka̅de beth dat
 sunde, dat he se ok nicht bekande, beth dat
 qu’il ne la reconnaissait pas non plus jusqu’à ce
670ſe gebichtet hadde · do beka̅de he dat ſe
670se gebichtet hadde. Do bekande he, dat se
670qu’elle se confesse. Il reconnut alors que c’était
 ſyn moder was · vn̅ lauede vn̅ dankede
 syn moder was, vnde lauede vnde dankede
 sa mère, loua et remercia
 de̅ almechtigen gade dat ſe yn ruwe vn̅
 dem almechtigen gade, dat se yn ruwe vnde
 le Dieu tout-puissant parce qu’elle vivait dans le repentir
 bote leuede/ vn̅ danckede gade dat he ſe
 bote leuede, vnde danckede gade, dat he se
 et la pénitence. Il remercia Dieu de lui avoir permis
 noch ſeen ſcholde vn̅ ſprak to er · wete gy
 noch seen scholde, vnde sprak to er : « Wete gy
 de la revoir et lui dit :« Ne savez-vous pas
675nicht eft iuwe ſone noch leue edder doet
675nicht, eft iuwe sone noch leue edder doet
675si votre fils vit encore ou est mort ? »
 ſy ·Do ſuchtede ſy ſeer vnd̓ ſprak · Neen
 sy ? » Do suchtede sy seer vnde sprak : « Neen,
 Elle poussa un profond soupir et dit : « Non,
 men ik weet dat wol dat he ſo grote ru⸗
 men ik weet dat wol, dat he so grote ru-
 mais je sais intimement qu’il éprouvait un tel remords
 we vor ſyne ſunde hadde dat ik nicht lo
 we vor syne sunde hadde, dat ik nicht lo-
 à cause de ses péchés que je ne pense pas
 ue dat he noch leue ·God en hebbe em
 ue, dat he noch leue, god en hebbe em
 qu’il soit encore en vie, à moins que Dieu l’ait
680dan gnedichliken geholpen ·Do ſprak
680dan gnedichliken geholpen. » Do sprak
680secouru dans sa miséricorde. » Il poursuivit :
 he ·Sege gy em/ beka̅de gy ene ok wol/
 he : « Sege gy em, bekande gy ene ok wol,
 « Si vous le revoyez, le reconnaîtriez-vous
 vnde ſeghe gy em ok gern ·Do ſede ſe
 vnde seghe gy em ok gern ? » Do sede se :
 et aimeriez-vous aussi le revoir ? » Elle répondit :
 my mochte in duſſer tijd nicht leuer ghe
 « My mochte in dusser tijd nicht leuer ghe-
 « Ici-bas, il ne pourrait pas m’arriver un plus grand bonheur. »
 ſcheen ·Do ſede he · dat is nicht langhe
 scheen. » Do sede he : « Dat is nicht langhe,
 Il dit : « Cela ne fait pas longtemps
685dat ik ene ſach vn̅ hefft ſik wol vnde ys
685dat ik ene sach, vnde hefft sik wol vnde ys
685que je l’ai vu. Il se portait bien et se trouve ici. »
 hyr ·Do ſprak ſe ·Och helpet my dat ick
 hyr. » Do sprak se : « Och helpet my, dat ick
 Elle dit : « Aidez-moi donc à le
 en ſe ·Do ſprak heMyn leue moder ſeet
 en se. » Do sprak he : « Myn leue moder, seet
 revoir ! » Il dit : « Très chère mère,
 my an/ ick byn iuwe ſone vn̅ iuwe man ·
 my an. Ick byn iuwe sone vnde iuwe man.
 regardez-moi ! Je suis votre fils et votre mari.
 vn̅ wo groet myne ſunde weren/ ſo hefft
 Vnde wo groet myne sunde weren, so hefft
 Quelle que soit la gravité de mes péchés, Dieu
690ſik doch god gnedichliken ouer my ver
690sik doch god gnedichliken ouer my ver-
690a eu pitié de moi dans sa miséricorde.
 bermet/ vn̅ heft my to duſſeme ſtade vt
 bermet vnde heft my to dusseme stade vt-
 Il m’a élu pour exercer cette fonction
 erkoren · vnde va̅ ſynen gnade̅ in gades
 erkoren vnde van synen gnaden in gades
 et m’a choisi dans sa clémence
 ſted gheſettet/ vnde hebbe my gade ge
 sted ghesettet. Vnde hebbe my gade ge-
 pour le représenter et je me suis soumis
 geue̅ ·Do wart ſe gantz vro vnde ſprak
 geuen. » Do wart se gantz vro vnde sprak :
 à lui. » Elle s’en réjouit beaucoup et dit :
695Here ick dancke dy dyner grote̅ gnaden
695« Here, ick dancke dy dyner groten gnaden,
695« Seigneur, je te remercie pour l’immense clémence
 de du my vn̅ em gedan heſt dat du vns
 de du my vnde em gedan hest, dat du vns
 que tu as manifestée à moi-même et à lui
 wedder to ſamende gheuoget heſt ·Alſo
 wedder to samende gheuoget hest. » Also
 en nous réunissant à nouveau. » Ainsi,
 bleuen ſe to ſame̅ in de ſtadRome beth
 bleuen se to samen in de stad Rome beth
 ils restèrent ensemble dans la ville de Rome
 in eren doet ·Unde gregorius verwerf
 in eren doet. Unde Gregorius verwerf
 jusqu’à leur mort et Grégoire obtint
700ſyneme vadere vnde ſynre modere dat
700syneme vadere vnde synre modere dat
700la vie éternelle pour son père et pour sa mère.
 ewyghe leuent · [26] Dat moethe he vns ok
 ewyghe leuent. [26] Dat moethe he vns ok
  [26] Qu’il l’obtienne pour nous aussi
 verweruen dorch ſyne hyllyghe lydent
 verweruen dorch syne hyllyghe lydent
 par sa vénérable souffrance
 vnde grote penitencie ·Dat helpe vns de
 vnde grote penitencie. Dat helpe vns de
 et son immense pénitence. Que le Père, le Fils
 vader vnde de ſoene vn̅ de hyllige gheſt
 vader vnde de soene vnde de hyllige ghest
 et le Saint-Esprit nous aident à l’atteindre !
705AMEN · / ·
705Amen.
705Amen.

Notes

1147 (Ionam) : Jonas fut sauvé après avoir passé trois jours et trois nuits dans le ventre d’un grand poisson (Jon 2). Cette référence biblique remonte au Gregorius de Hartmann (D1 931)
2162 (by dem zee) : Le nom masculin zee est ambigu et signifie à la fois « mer » et « lac ». Le terme univoque meer n’est employé qu’une fois que désigner la mer traversée par le frère pour se rendre au Saint-Sépulcre (87).
3193 (de syden doeke) : Le fait que l’abbé donne les draps de soie au pêcheur est illogique puisqu’il le ressortira plus tard de son coffre. L’incohérence remonte à la version manuscrite (D3).
4230 (in der gotliken kunst) : Littéralement « dans l’art divin ». L’auteur de la version en bas-allemand n’a pas saisi le sens de sa source.
5234 (dat yd Gregorius was gewesen) : Il n’est pas clair si le nom propre se rapporte ici à l’abbé ou à l’enfant. Dans notre traduction, nous le rapportons à l’enfant en raison du pronom em qui se rapporte clairement à l’enfant dans la subordonnée qui suit immédiatement ce passage. Le remaniement de 1492 qui développe une retouche de l’édition de 1488 rapporte explicitement le nom propre à l’abbé : dat yd em de Abbet Gregorius vmme dat kyndt vp tho vodende ghegheue̅ hadde (D7-4, fol. 281vb). Vgl. Quak 2022, p. 573.
6282 (dat beste gherade) : Dans la version de Lübeck, le protagoniste maintient d’abord son intention de poursuivre une carrière ecclésiastique.
7307 (weere) : La version imprimée emploie le conditionnel alors que la version manuscrite recourt au prétérit, ce qui implique que le programme pédagogique comprenait aussi l’équitation et le maniement des armes, une incohérence remontant au Gregorius de Hartmann où il s’agit toutefois d’un simple fantasme (D1 1593-1620).
8332 (frunde) : Le terme frunde qui remonte au Gregorius de Hartmann où il est combiné avec « parents » (D1 1671 : vriunt noch vorder) ne signifie pas seulement « ami » mais aussi « parent ». Dans la traduction, nous retenons ce sens qui semble mieux convenir ici. Voir aussi la note suivante.
9361 (frunden) : Nous interprétons ici ce terme comme précédemment. Il n’a pas d’équivalent dans le Gregorius de Hartmann lors du départ. Dans ce texte, le protagoniste ne formule pas de destination explicite.
10394 (hertoge) : Le rang de l’agresseur est seulement révélé ici. Celui de Grégoire et de son grand-père n’est jamais précisé. Ils règnent sur un pays de statut indéterminé.
11467 (moder) : La seconde occurrence incohérente du terme « moder » (mère) dans la même phrase correspond à « tante » dans le modèle (D6-1 : baße). En bas-allemand, le terme équivalent est medder qui désigne toutefois une tante maternelle. L’erreur est plutôt apparue lors de l’impression du texte que lors de sa transposition du haut-allemand en bas-allemand. Nous traduisons donc par « tante ».
12579 (dat is em ok kundich ghemaket) : La fin de la révélation est en contradiction avec la suite, car Grégoire est surpris à l’arrivée des ambassadeurs. La source souligne que les deux Romains reçoivent le même message séparément.

Métadonnées

D7-1 : Anonyme, Van sunte Gregorio up deme steene, Lübeck, Lucas Brandis, 1478/1480, (exemplaire édité : Munich, Bayerische Staatsbibliothek, 2 Inc.s.a. 780 d6)