[95va]
⸿ Van die godlike wonderlike diſ=
Van die godlike wonderlike dis-
De la naissance et du divin et miraculeux
penſaci ende gheboerte des heylighe̅
pensaci ende gheboerte des heylighen
pardon du vénérable pape saint Grégoire
paeus ſinte gregoriꝯ Dat lxxxi Ca
paeus sinte Gregorius. Dat lxxxi capitel.
1
[1]
HEt regierde een keyſer ghe=
1
[1]
Het regierde een keyser ghe-
1
[1]
Autrefois régnait un empereur1 hieten Marcus die ſeer wijs
hieten Marcus, die seer wijs
très sage nommé Marcus.
was die alleen een enighe ſo
was, die alleen een enighe
Il n’avait qu’un seul
en ende een enighe dochter hadde die
soen ende een enighe dochter hadde, die
fils et qu’une seule fille
5hi ſeer lief hadde : Doe hy out wort
5hi seer lief hadde. Doe hy out wort,
5qu’il affectionnait beaucoup. À un âge avancé,
creech hi een ſwaer ſiecte ende want
creech hi een swaer siecte, ende want
il fut frappé d’une grave maladie.
hi voelde ende ſach dat hi niet la̅ger
hi voelde ende sach dat hi niet langer
Alors qu’il sentait et voyait qu’il ne pourrait pas vivre
leuen en mochte ∙ ſoe riep hy alle ſijn
leuen en mochte, soe riep hy alle sijn
plus longtemps, il convoqua tous ses
vorſten princen heren ende ſeyde
vorsten, princen, heren ende seyde :
princes, ducs et seigneurs, et dit :
10Mijn alre liefſte gy ſelt weten dat ic
10« Mijn alre liefste, gy selt weten, dat ic
10« Mes très chers amis, sachez que je
huden ſteruen moet ende god mijn ſi
huden steruen moet ende god mijn
dois rendre l’âme à Dieu
el offeren Jc en heb gheen laſt op my̅
siel offeren. Jc en heb gheen last op myn
aujourd’hui. Je n’ai pas plus grande inquiétude
ſiel die my ſwaerre weghet dan dat
siel, die my swaerre weghet dan dat
en mon cœur que celle qui concerne
ick mijn dochter noch niet wt ghehi
ick mijn dochter noch niet wt ghehi-
ma fille puisque je ne l’ai pas donnée
15lickt en heb ∙ Ende hier om ghi mijn
15lickt en heb. Ende hier om, ghi mijn
15en mariage. Et à vous, mon enfant,
kint mijn enige ſoen die dat eerf my̅
kint, mijn enige soen, die dat eerf myn
mon seul fils, qui hériterez de mon
conincrijck ſelt beſitten ick gebiede
conincrijck selt besitten, ick gebiede
royaume, je vous ordonne
v onder mijn benedicſi : ende vterſte
v onder mijn benedicsi ende vterste
par mon âme et ma dernière
wille dat gy v ſuſter mijn lieue doch
wille, dat gy v suster, mijn lieue doch-
volonté de marier votre sœur, ma chère fille,
20ter wt hiliken ſelt alſoe eerliken als
20ter, wt hiliken selt alsoe eerliken als
20conformément à son rang, et,
dat betaemt end hiren tuſſchen eer
dat betaemt, end hiren tusschen, eer
en attendant que cela arrive,
dat gheſchiet : ſoe tracteert v ſuſter
dat gheschiet, soe tracteert v suster
vous traiterez votre sœur
ende hebtſe altijt in ſulke waerdich
ende hebtse altijt in sulke waerdich-
toujours aussi dignement
heyt ghelijc v ſeluen Als die keyſer
heyt ghelijc v seluen. » Als die keyser
que vous-même. » Après avoir prononcé
25dit gheſproken hadde ſoe keerde hy
25dit ghesproken hadde, soe keerde hy
25ces paroles, l’empereur se tourna
hem totter want of muer ende ghaf
hem totter want of muer ende ghaf
vers le mur et rendit l’âme.
ſijn geeſt van welkes doot groot ge=
sijn geest, van welkes doot groot ge-
Sa mort provoqua de grandes
ſcrey ende rou inder ſtat ghemaeckt
screy ende rou inder stat ghemaeckt
lamentations dans la cité
is ∙ ende hebben hem ſeer eerliken be=
is, ende hebben hem seer eerliken be-
et on l’ensevelit avec de grands honneurs
30grauen
[2]
Daer nae ſoe began ſijn ſo
30grauen.
[2]
Daer nae soe began sijn
30
[2]
Ensuite, son fils se mit à régner
en ghenoech wijſelick te regnieren :
soen ghenoech wijselick te regnieren
avec sagesse, à honorer sa sœur en toute chose
ende hadde ſijn ſuſter in groter wa=
ende hadde sijn suster in groter
et à l’aimer beaucoup
[95vb]
erdicheyt die hi ſonderlinc lief hadde
waerdicheyt, die hi sonderlinc lief hadde,
de telle sorte que quotidiennement
alſoe dat hiſe alle daghe an ſijn tafel
alsoe dat hise alle daghe an sijn tafel
il s’asseyait à table en face d’elle
35tieghen hem ouer ſitten ende aten te
35tieghen hem ouer sitten, ende aten te-
35et ils mangeaient ensemble
ſamen niet antaſtende of dat hinde=
samen, niet antastende of dat hinde-
sans qu’il fût gêné par le fait
rende al had hi eedele heren ten eten ∙
rende al had hi eedele heren ten eten,
que les nobles partagent son repas ;
ende ſi ſliepen in een camer elck op ee̅
ende si sliepen in een camer elck op een
et ils couchaient dans la même chambre,
ander bedde dat is op ſonderlinghe
ander bedde, dat is op sonderlinghe
dans des lits séparés,
40bedden coſteliken toe bereyt
[3]
Soe iſt
40bedden costeliken toe bereyt.
[3]
Soe ist
40précieusement agencés.
[3]
Ainsi,
gheboert op eenre nacht dat deſe kei
gheboert op eenre nacht dat dese kei-
il advint une nuit que cet empereur,
ſer haer broeder ſwaerlick ghetemp
ser, haer broeder, swaerlick ghetemp-
son frère, fut saisi d’une tentation
teert wort ſoe dat hem dochte dat hi
teert wort, soe dat hem dochte dat hi
qu’il lui sembla
ſteruen woude of hi moeſte myt ſijn
steruen woude, of hi moeste myt sijn
qu’il mourrait s’il ne parvenait pas
45ſuſter ſine quade wille ende vule be=
45suster sine quade wille ende vule be-
45à accomplir sa volonté malsaine
coringhe volbrenghen ∙ Hi ſtont op
coringhe volbrenghen. Hi stont op
et sa tentation impure avec sa sœur. Il se leva
van ſijn bedde ∙ ende ghinck tot ſijn
van sijn bedde ende ghinck tot sijn
de son lit, se dirigea vers sa sœur
ſuſter die hi ſlapende vant ∙ hi anſti=
suster, die hi slapende vant. Hi an-
qu’il trouva endormie. Il lui donna
etse ende verwrecteſe Als ſi ontwaec
stietse ende verwrectese. Als si ontwaec
une bourrade et la réveilla. Lorsqu’elle s’éveilla,
50was ſprack ſi tot hem ∙ O mijn heer
50was, sprack si tot hem : « O mijn heer,
50elle lui dit : « Ô mon seigneur,
mijn broeder wat doe dy nu tot deſe
mijn broeder, wat doe dy nu tot dese
mon frère, que faites-vous à cette heure-ci
tijt hier tot mijn Hi antwoorde ∙
tijt hier tot mijn ? » Hi antwoorde :
auprès de moi ? » Il répondit :
Ten ſi dat ick by v ſlape ick ſal mijn
« Ten si dat ick by v slape, ick sal mijn
« Si je ne couche pas avec vous,
leuen verlieſen Sy antwoorde God
leuen verliesen ! » Sy antwoorde : « God
je perdrai la vie ! » Elle rétorqua : « Que Dieu
55beſcherm ons dat moet veer van my
55bescherm ons ! Dat moet veer van my
55nous protège ! Loin de moi l’idée
weſen alſulken ſonde te doen ∙ Mer
wesen alsulken sonde te doen ! Mer
de commettre un tel péché !
wilt ghedachtich weſen hoe dat on=
wilt ghedachtich wesen hoe dat on-
Souvenez-vous qu’avant sa mort
ſe vader v beuolen heeft onder ſijn be
se vader v beuolen heeft onder sijn be-
notre père vous ordonna par son âme
nedicſi in ſijn vterſte dat ghi mi heb=
nedicsi in sijn vterste dat ghi mi heb-
et sur son lit de mort de toujours veiller
60ben ende houde̅ ſoudet in alre doech
60ben ende houden soudet in alre doech-
60à mon honneur et à ma
den ende eren ∙ waert dat ghi alduſ
den ende eren. Waert dat ghi aldus-
vertu. S’il advenait
danighen ſonde volbrocht ſoe en ſou
danighen sonde volbrocht, soe en sou-
que vous commettiez un tel péché,
di goods toorn ∙ noch der menſchen
di goods toorn noch der menschen
vous n’échapperiez ni à la colère
confuſi ſcaemte ende ſcande niet mo
confusi, scaemte ende scande niet mo-
de Dieu ni au mépris
65ghen ontghaen Hi antwoorde het
65ghen ontghaen. » Hi antwoorde : « Het
65des hommes. » Et lui de dire : « Quoi
coſt dattet mach daer vollich nae dat
cost dattet mach, daer vollich nae, dat
que cela coûte, advienne que pourra,
[96ra]
wil ic ſal mijn wil volbrenghen ∙ en̅
wil, ic sal mijn wil volbrenghen. » Ende
j’accomplirai ma volonté ! » Et
hi croep bi haer onder ende ſliep by
hi croep bi haer onder ende sliep by,
il se glissa auprès d’elle et coucha avec elle.
en̅ als ſi ſijn wille volbrocht had ſoe
ende als si sijn wille volbrocht had, soe
Après qu’il eut accompli ses volontés,
70ghinck hi weder op ſijn bedde ſlape̅
70ghinck hi weder op sijn bedde slapen.
70il retourna dormir dans son lit.
Deſe ſuſter ſcreyde bitterlic en wou
Dese suster screyde bitterlic en wou-
Sa sœur pleurait amèrement,
de noch en conde niet getroeſt wer=
de noch en conde niet getroest wer-
elle était inconsolable et
den ende vrolic ſijn Die keyser dede
den ende vrolic sijn. Die keyser dede
malheureuse. L’empereur
haer alle die vrientſcap die hi conde
haer alle die vrientscap die hi conde
lui apporta autant de réconfort qu’il put
75ende mochte ∙ en̅ die liefte wies met
75ende mochte, ende die liefte wies met
75et se mit très curieusement
hem wo̅derlike zeer alle dage meer
hem wonderlike zeer alle dage meer.
à l’aimer de plus en plus fort.
[4]
Een half iaer daer nae ſoe ſat ſi met
[4]
Een half iaer daer nae, soe sat si met
[4]
Au bout de six mois, alors qu’elle était attablée
hem aen die tafel en̅ die keyſer haer
hem aen die tafel, ende die keyser, haer
avec l’empereur, son frère,
broeder hi ſachſe minlic en̅ naerſtelic
broeder, hi sachse minlic ende naerstelic
il l’observa aimablement et attentivement,
80aen ende ſeyde tot haer Mijn alre
80aen ende seyde tot haer : « Mijn alre
80puis lui dit : « Ma très chère
liefſte wat is v wat let v wat ghe=
liefste, wat is v ? Wat let v ? Wat ghe-
dame, qu’avez-vous ? De quoi souffrez-vous ?
brect v Jc ſie dat v aenſicht is verwa̅
brect v ? Jc sie dat v aensicht is verwan-
Que vous arrive-t-il ? Je vois que le teint
delt in die vorwe ∙ ende v oghen ſijn
delt in die vorwe, ende v oghen sijn
de votre visage a changé et vos yeux
in ſwarticheyt verwandelt Si ant
in swarticheyt verwandelt. » Si ant-
ont noirci. » Elle répondit :
85woorde Ten is gheen wonder dat
85woorde : « Ten is gheen wonder dat
85« Que je sois triste,
ick droeuich ben ende die ſake weet
ick droeuich ben, ende die sake weet
cela n’a rien d’étonnant et vous savez
ghi wel ∙ mer dat mijn vorwe is ver
ghi wel. Mer dat mijn vorwe is ver-
bien pourquoi. Le changement de mon teint
wandelt dat doet dat ic grof byn en
wandelt, dat doet dat ic grof byn en-
est dû au fait que je sois grosse
de met kinde beuaen ∙ ende daer om
de met kinde beuaen, ende daer om
et attende un enfant. Pour cette raison,
90ſoe moet ick werden beſcaemt Als
90soe moet ick werden bescaemt. » Als
90je ne puis m’empêcher d’être accablée par la honte. »
die broeder die keyſer dat hoerde ſo
die broeder, die keyser, dat hoerde, so
En entendant ces propos, l’empereur, son frère,
wert hi wonderlijke zeer bedroeuet
wert hi wonderlijke zeer bedroeuet.
fut attristé au-delà de ce qui est imaginable.
hi ſcreyde bitterlic ende ſprack miſ=
Hi screyde bitterlic ende sprack mis-
Il pleura amèrement et, inconsolable,
troeſtelic ∙ vermaledijt ſi den dach dz
troestelic : « Vermaledijt si den dach, dat
il dit : « Maudit soit le jour
95ick gheboren was ∙ ick en weet niet
95ick gheboren was ! Ick en weet niet
95où je suis né ! J’ignore totalement
wat ick nv beghinnen of doon ſal ∙
wat ick nv beghinnen of doon sal,
ce que je dois faire maintenant,
want ick byn dan ten ewighen da=
want ick byn dan ten ewighen da-
car pour l’éternité
ghen beſcaemt ende gheſchent Sy
ghen bescaemt ende gheschent. » Sy
j’ai honte et suis déshonoré. »
antwoerde Heer doet minen raet
antwoerde : « Heer, doet minen raet,
Elle répondit : « Seigneur, suivez mon conseil,
100ende als ghi dyen volghet ende ghe
100ende als ghi dyen volghet ende ghe-
100si vous le suivez et agissez en conséquence,
daen hebt ten ſal v niet rouwen ∙ wi
daen hebt, ten sal v niet rouwen. Wi
vous ne le regretterez pas. Nous
[96rb]
en ſijn die eerſte niet die god verto=
en sijn die eerste niet, die god verto-
ne sommes pas les premiers
rent hebbent ∙ ende nochtan van god
rent hebbent ende nochtan van god
à avoir offensé Dieu et, malgré tout,
beſchermet ſijn gheweest ende graci
beschermet sijn gheweest ende graci,
à avoir été protégés par Lui, et à avoir reçu,
105quijtſceldinghe ende verghiffeniſſe
105quijtsceldinghe ende verghiffenisse
105sans être punis, la grâce
verworuen van haren ſonden Daer
verworuen van haren sonden. Daer
et le pardon pour nos péchés. Pour cette raison,
om ſoe lat v raden Och och ſuſter
om soe lat v raden. » « Och, och, suster »,
écoutez mes conseils ». « Hélas, hélas, ma sœur »,
ſprac hi wat raet ſoude hier toe mo
sprac hi, « wat raet soude hier toe mo-
dit-il, « quel conseil pourrait
ghen weſen tis al verloren Si ant=
ghen wesen ? Tis al verloren ! » Si ant-
être donné ? Tout est perdu ! »
110woerde hoert nae my Hier bi is een
110woerde : « Hoert nae my, hier is een
110Elle répondit : « Écoutez-moi, près d’ici vit
out ridder een zeer wijs man ende
out ridder, een zeer wijs man ende
un vieux chevalier, un homme très sage
een raet ons vaders doer wie̅s raet
een raet ons vaders, doer wiens raet
et un conseiller de notre père.
onſe vader altijt plach te wercken
onse vader altijt plach te wercken
Celui-ci a toujours agi selon son conseil.
ende te doen Laet hem tot v hier ha=
ende te doen. Laet hem tot v hier ha-
Fais-le venir ici et
115len ende wi ſellen hem alle dinck in
115len, ende wi sellen hem alle dinck in
115nous lui révélerons tout sous le sceau
biechten te kennen gheue̅ ∙ hi ſal o̅s
biechten te kennen gheuen. Hi sal ons
de la confession. Il nous donnera,
ſonder twyuel alſulcken raet gheue̅
sonder twyuel alsulcken raet gheuen,
sans aucun doute, un conseil
dat wy god ſellen verſoenen ∙ ende
dat wy god sellen versoenen ende
tel que nous nous réconcilierons avec Dieu
die ſcande der menſchen moghen o̅t=
die scande der menschen moghen ont-
et que nous échapperons à l’opprobre des
120gaen Die coninck ofte keyſer dat is
120gaen. » Die coninck ofte keyser, dat is
120hommes. » Le roi ou l’empereur2 (c’est alleens ∙ want een keyſer hiet mede
alleens, want een keyser hiet mede
la même chose, car un empereur s’appelait aussi
een roemſch coninck ∙ ſeyde Dat be=
een roemsch coninck, seyde : « Dat be-
roi romain) dit : « Cette proposition
haghet my wel dat wi den ouden
haghet my wel, dat wi den ouden
de faire venir le vieux chevalier
ridder ontbieden ∙ mer laet ons eerſt
ridder ontbieden. Mer laet ons eerst
me plaît beaucoup. Mais efforçons-nous d’abord
125god verſoenen Alſoe hebben ſi ghe=
125god versoenen. » Alsoe hebben si ghe-
125de nous réconcilier avec Dieu. » Ainsi, tous deux
daen met warachtich berouwe ende
daen met warachtich berouwe ende
se confessèrent avec un sincère repentir et
volcomen biecht ∙
[5]
dar nae ſenden ſi
volcomen biecht.
[5]
Dar nae senden si
parfaitement.
[5]
Ensuite, ils envoyèrent chercher
om den ridder ∙ ende hebben hem int
om den ridder ende hebben hem int
le chevalier et lui racontèrent
heymelick alle dinc alſoet gheſchiet
heymelick alle dinc, alsoet gheschiet
secrètement tout ce qui s’étai
130was vertelt Daer op dat dye wij
130was, vertelt. Daer op dat dye wij-
130passé. À cela le sage chevalier
ſe ridder seyde O heer coninck indy
se ridder seyde : « O heer coninck, in-
répondit : « Ô seigneur roi
en dat ghi met god verſoent ſijt ſoe
dyen dat ghi met god versoent sijt, soe
puisque vous vous êtes réconciliés avec Dieu,
hoert mijn raet op dat ghi moghet
hoert mijn raet, op dat ghi moghet
écoutez mon conseil afin d’échapper
o̅tgae̅ die ſca̅de d’ werlt Mijn raet is
ontgaen die scande der werlt. Mijn raet is,
au déshonneur du monde. Mon conseil est le suivant :
135dat ghi voer v ſo̅de̅ en̅ voer v vad’s
135dat ghi voer v sonden ende voer v vaders
135pour vos péchés et ceux de votre père,
ſonde̅ ſeldi dz heylige la̅t te iheruſa=
sonden seldi dat heylige lant te Iherusa-
vous devez vous rendre en Terre Sainte,
[96va]
lem verſoecken Ende op alduſdani=
lem versoecken, ende op aldusdani-
à Jérusalem, et un jour donné
ghen ſekeren dach ſuldi alle v prin=
ghen sekeren dach suldi alle v prin-
convoquer devant vous
cen ende heren des conincrijcs ont=
cen ende heren des conincrijcs ont-
tous les princes et seigneurs
140bieden ende voer v laten comen ∙ en=
140bieden ende voer v laten comen en-
140de votre royaume. Puis, vous leur direz
de dan deſe woerden die ic v ſeggen
de dan dese woerden, die ic v seggen
fidèlement à tous ces paroles
ſal puntelike hem allen verſlaen ∙ al
sal, puntelike hem allen verslaen al-
que je vais vous dire,
dus Siet mijn alre liefſte heren Jc
dus : ‘Siet, mijn alre liefste heren, jc
ainsi : ‘Voyez, mes très chers seigneurs, je
wil dat heylighe lant viſenteren en
wil dat heylighe lant visenteren en-
vais me rendre en Terre Sainte
145de verſoeken ∙ ic en heb gheen erfnae̅
145de versoeken. Ic en heb gheen erfnaem
145et la visiter. Je n’ai nul héritier
dan allee̅ mijn enighe ſuſter als ghi
dan alleen mijn enighe suster, als ghi
hormis mon unique sœur, comme vous
allegader wel weet die welcke ghij
allegader wel weet, die welcke ghij
le savez tous parfaitement. Vous
ſult onderdanich ſijn en̅ ghehoerſa
sult onderdanich sijn ende ghehoersa-
lui serez soumis et vous lui obéirez
mich ghelijc mijn eyghen perſoe̅ al=
mich ghelijc mijn eyghen persoen, al-
comme si c’était moi
150ſo langhe tot dat ic weder ghecome̅
150so langhe tot dat ic weder ghecomen
150jusqu’à mon retour.’
ſal ſijn Ende dan ſo ſuldi tot mi ſeg
sal sijn.’ Ende dan so suldi tot mi seg-
Ensuite, devant toute l’assemblée,
ghen ouer luut voer hem allen Siet
ghen ouer luut voer hem allen : ‘Siet,
vous me direz à haute voix : ‘Voyez,
ghi mijn ghetrouwe ridder ic beuele
ghi mijn ghetrouwe ridder, ic beuele
vous mon fidèle chevalier, je vous ordonne,
v op die peyn van v lijf te verlieſen
v op die peyn van v lijf te verliesen
sous peine de perdre votre vie
155ende al dat ghi hebt dz ghi mijn ſuſ=
155ende al dat ghi hebt, dat ghi mijn sus-
155et tous vos biens, de garder
ter bewaren ſult en̅ daer raet daet
ter bewaren sult ende daer raet, daet
ma sœur, de la conseiller et
en̅ ſorghe voer hebben ſult tot allen
ende sorghe voer hebben sult tot allen
de prendre soin d’elle
tiden ∙ ende ic neem die ſorghe en̅ dit
tiden.’ Ende ic neem die sorghe ende dit
tout le temps.’ Et je m’engage à régler cela
werc an dat ict ſoe heymelic ende ſo
werc an, dat ict soe heymelic ende so
de manière si secrète
160zekerlic beſchicken ſal dat nyemant
160zekerlic beschicken sal dat nyemant,
160et si sûre, que personne,
voer noch na dz ſi dat kint ſal crige̅
voer noch na, dat si dat kint sal crigen,
ni avant ni après l’accouchement,
weten of bekenne̅ ſal daer van an=
weten of bekennen sal daer van an-
n’apprendra qu’elle va accoucher de cet enfant,
ders dan ic en̅ mijn wijf doer wyes
ders dan ic ende mijn wijf, doer wyes
hormis moi et ma femme par les mains de qui
handen dattet ghebaert en̅ beſchicket
handen dattet ghebaert ende beschicket
tout cela adviendra,
165ſal werden ∙ want dat van node is ∙
165sal werden, want dat van node is. »
165car cela est nécessaire. »
Die coninc als hi deſen raet gehoert
Die coninc als hi desen raet gehoert
Après avoir entendu ce conseil,
hadde ſoe ſeyde hi Dit is goede̅ raet
hadde, soe seyde hi : « Dit is goeden raet,
le roi répondit : « Voilà un bon conseil
ende ic wilt gaen volbrenghen alſo
ende ic wilt gaen volbrenghen, also
et je m’y conformerai
ghi dat gheraden hebt Hi dede alle
ghi dat gheraden hebt. » Hi dede alle
volontiers. » Il fit rassembler
170ſijn heren vergadere̅ ∙ ende alteſame̅
170sijn heren vergaderen, ende altesamen,
170tous ses barons et fit tout
alſoe dat voer begrepe̅ ſtaet heeft hi
alsoe dat voer begrepen staet, heeft hi
conformément au conseil cité
[96vb]
ghedaen Ende als hi al wtgheſpro=
ghedaen. Ende als hi al wtghespro-
précédemment. Après avoir prononcé
ken hadde ſoe nam hi oerlof van he̅
ken hadde, soe nam hi oerlof van hem
toutes ces paroles, il prit congé de
allen ∙ hi ſeyde adieu en̅ hi reyſde na
allen. Hi seyde « adieu » ende hi reysde na
tous, dit « adieu » et partit pour
175den heylighen lande
[6]
Ende deſe wij=
175den heylighen lande.
[6]
Ende dese wij-
175la Terre Sainte.
[6]
Le chevalier sage,
ſe ridder die voerde des keyſers ſuſ
se ridder die voerde des keysers sus-
quant à lui, conduisit la sœur de l’empereur
ter met hem tot ſinen slote waert ∙
ter met hem tot sinen slote waert.
avec lui en son château.
Als des ridders vrou sach dat haer
Als des ridders vrou sach, dat haer
Lorsque la femme du chevalier vit que
man alduſdanighen ſchonen waer=
man aldusdanighen schonen waer-
son mari amenait avec lui
180dighen vrouwe met hem bracht ∙ ſoe
180dighen vrouwe met hem bracht, soe
180une si belle et noble dame,
liep ſi hem te ghemoete ende vraech
liep si hem te ghemoete ende vraech-
elle courut à sa rencontre
de O mijn eerwaerdighe here wye
de : « O mijn eerwaerdighe here, wye
et demanda : « Ô, mon très respectable seigneur,
iſt en̅ hoedachich wat vrou iſſet dye
ist ende hoedachich wat vrou isset, dye
qui est cette dame que vous amenez ici
ghi met v hier brenghet Hi a̅twoer=
ghi met v hier brenghet ? » Hi antwoer-
avec vous et quel est son rang ? » Il répondit :
185de Het is onſe ghenadighe vrou des
185de : « Het is onse ghenadighe vrou, des
185« C’est notre chère dame, la sœur
keyſers ſuſter Mer ghi moet my ter
keysers suster. Mer ghi moet my ter
de l’empereur. Jurez-moi immédiatement,
ſtont ſweren biden almachtige̅ god
stont sweren biden almachtigen god
par le Dieu tout-puissant
op die peyn van v lijf wat dat ick v
op die peyn van v lijf, wat dat ick v
et sous peine de perdre la vie,
ſegghen ſal dat ghi dat altesamen
segghen sal, dat ghi dat altesamen
que vous garderez secret
190ſult heymelic houde̅ Si antwoerde
190sult heymelic houden ! » Si antwoerde :
190tout ce que je vous dirai ! » Elle répondit :
Lieue heer dz wil ic altegaerne doe̅
« Lieue heer, dat wil ic altegaerne doen. »
« Cher seigneur, je le ferai très volontiers. »
Ende doe ſi gheſwore̅ hadde ſo ſey=
Ende doe si ghesworen hadde, so sey-
Quand elle eut prêté serment,
de die ridder haer ma̅ Onse vrou de
de die ridder, haer man : « Onse vrou, de-
le chevalier, son mari, dit : « Notre dame,
ſe ſuſter des keyſers is grof en̅ dra=
se suster des keysers, is grof ende dra-
la sœur de l’empereur, est enceinte et porte
195ghet kint bi hare̅ eygen broeder die
195ghet kint bi haren eygen broeder, die
195un enfant de son propre frère,
keyſer ∙ ende ick heb dat alſoe vande̅
keyser, ende ick heb dat alsoe vanden
l’empereur. Je me suis engagé envers l’empereur
keyſer aenghenomen ende belouet
keyser aenghenomen ende belouet
et j’ai promis de faire en sorte
te beſcicken datter nyemant va̅ we=
te bescicken datter nyemant van we-
que personne n’en saurait rien,
ten en ſal dan ghi ende ick ∙ daer om
ten en sal dan ghi ende ick. Daer om
hormis vous et moi. C’est pourquoi
200ſoe ghebiede ic v dat nyemant haer
200soe ghebiede ic v dat nyemant haer
200je vous ordonne de veiller à ce que
en diene dan ghi allee̅ met v eyghen
en diene dan ghi alleen met v eyghen
nulle autre personne que vous ne la serve,
perſoen ∙ alſoe dattet beghinſel ∙ dat
persoen, alsoe dattet beghinsel, dat
afin que le début, le milieu
middel ∙ ende dat eynde alteſamen
middel ende dat eynde altesamen
et la fin demeurent entièrement
heymelic bliuen mach Die vrou a̅t=
heymelic bliuen mach. » Die vrou ant-
secrets. » Elle répondit :
205woerde Jc ſalt altesame̅ trouwelijc
205woerde : « Jc salt altesamen trouwelijc
205« Je ferai et accomplirai
en̅ wel doen ende volbrenghen De=
ende wel doen ende volbrenghen. » De-
tout cela loyalement. »
[97ra]
ſe keyſers ſuſter is ghebracht op ee̅
se keysers suster is ghebracht op een
La sœur de l’empereur fut conduite
ſonderlinghe camer die heymelijck
sonderlinghe camer, die heymelijck
dans une chambre qui lui était réservée
was ∙ en̅ ſi wert zeer hoechlic minlic
was, ende si wert zeer hoechlic, minlic
et qui était secrète. La femme du chevalier
210ende oueruloedelic van des ridders
210ende oueruloedelic van des ridders
210la servit très aimablement et
vrouwe ghedient
[7]
Ende als die tijt
vrouwe ghedient.
[7]
Ende als die tijt
avec les plus grands égards.
[7]
Quand le moment
des arbeyts gecomen was ſoe baer
des arbeyts gecomen was, soe baer-
d’accoucher fut venu, elle mit au monde
de ſi enen ſconen ſoen Als die ridder
de si enen sconen soen. Als die ridder
un beau garçon. Lorsque le chevalier
dat hoerde ſoe ſeyde hi totter vrou=
dat hoerde, soe seyde hi totter vrou-
l’apprit, il dit à sa dame :
215we̅ O alre liefſte waerdige vrouwe
215wen : « O alre liefste, waerdige vrouwe,
215« Ô ma très chère et noble dame,
het is goet ende profitelic dat wi ee̅
het is goet ende profitelic dat wi een
il est bon et utile
prieſter late̅ halen die dit kint mach
priester laten halen, die dit kint mach
d’appeler un prêtre pour qu’il baptise
kerſtene̅ Si antwoerde Jc loef mijn
kerstenen. » Si antwoerde : « Jc loef mijn
ce garçon. » Elle répondit : « J’ai promis
god dat die gheen dat is dit kint dz
god dat die gheen dat is dit kint, dat
à mon Seigneur de ne pas faire
220van een broeder ende van een ſuſter
220van een broeder ende van een suster
220baptiser l’enfant
ghecomen is doer my gheen doepſel
ghecomen is, doer my gheen doepsel
né d’un frère et d’une sœur. »
crighen en ſal Die ridder ſeyde Ghi
crighen en sal. » Die ridder seyde : « Ghi
Le chevalier répliqua : « Vous
weet wel dat grote ſonde gheſchiet
weet wel dat grote sonde gheschiet
savez bien qu’un grave péché a été
is tuſſchen v ende uwen broed’ ∙ mer
is tusschen v ende uwen broeder, mer
commis entre vous et votre frère, mais
225nochtan en wilt daer om niet noch
225nochtan en wilt daer om niet noch
225ne commettez pas pour autant
meerre ſonde doen ∙ dat is des kints
meerre sonde doen, dat is des kints
un péché plus grand en tuant l’âme
ſiel doden Si antwoerde Jc hebt ge
siel doden. » Si antwoerde : « Jc hebt ge-
de cet enfant ! » Elle répondit : « J’ai fait
louet ende ic ſalt vaſt houden Mer
louet ende ic salt vast houden, mer
un vœu et je le respecterai scrupuleusement.
ick ghebiede v dat ghi mi brenghet
ick ghebiede v, dat ghi mi brenghet
Je vous ordonne cependant de m’apporter
230een ydel vat Die ridder dede alſoe
230een ydel vat. » Die ridder dede alsoe
230un tonneau vide. » Le chevalier se conforma
ſi geboot ende liet daer in die camer
si geboot ende liet daer in die camer
à ce qu’elle ordonna et fit amener
een ydel vat brenghen Si heeft pun
een ydel vat brenghen. Si heeft pun-
un tonneau dans la chambre. La dame déposa
telick ende betamelic dat kindekijn
telick ende betamelic dat kindekijn
le petit enfant, comme il convenait de le faire,
in een wyeghe ghewonden ∙ en̅ ghe=
in een wyeghe ghewonden ende ghe-
dans un berceau, emmitouflé et enveloppé,
235voghet ∙ ende ſi ſcreef int cleyn tafel=
235voghet, ende si screef int cleyn tafel-
235et écrivit ce qui suit sur une petite tablette :
ken aldus Mijn alre liefſte ghi ſult
ken aldus : « Mijn alre liefste, ghi sult
« Très chers amis, sachez
weten dat dit kint niet gedoept en
weten dat dit kint niet gedoept en
que ce garçon n’est pas baptisé,
is ∙ wantet van een broeder ende ſuſ
is, wantet van een broeder ende sus-
car il est né d’un frère et
ter gheboren is Ende daer om ſoe
ter gheboren is. Ende daer om soe
d’une sœur. Pour cette raison,
240laet en̅ doettet kerſtenen Onder ſijn
240laet ende doettet kerstenen. Onder sijn
240faites-le baptiser. Vous trouverez
hoeft ſeldi vinde̅ een clompe gouts ∙
hoeft seldi vinden een clompe gouts,
sous sa tête une portion d’or grâce
[97rb]
daer mede dat ghijt ſelt voede̅ ∙ ende
daer mede dat ghijt selt voeden, ende
à laquelle vous l’élèverez,
ten voeten een clompe of ſcat van ſil
ten voeten een clompe of scat van sil-
et à ses pieds une portion d’argent
uer daer mede dattet ter ſcolen ſal
uer, daer mede dattet ter scolen sal
afin qu’il étudie. » Après avoir écrit tout ce texte,
245legghen Als dit altesamen geſcreue̅
245legghen. » Als dit altesamen gescreuen
245il posa l’or dans le berceau sous la tête de l’enfant,
was ſoe leyde hi ten hoefden in dye
was, soe leyde hi ten hoefden in dye
l’argent à ses pieds,
wieghe dat gout ∙ en̅ ten voete̅ dat ſil
wieghe dat gout ende ten voeten dat sil-
puis elle couvrit le berceau
uer ∙ daer nae ſoe decte ſi die wieghe
uer. Daer nae soe decte si die wieghe
de tissus de soie incrustés d’or.
met ſide̅ vergulde̅ laken En̅ doe dit
met siden vergulden laken, ende doe dit
Une fois tout cela accompli, elle ordonna
250ghedaen was ſoe gheboet ſi den rid=
250ghedaen was, soe gheboet si den rid-
250au chevalier de déposer le berceau dans le tonneau
der dat hi die wieghe ſoude int vat
der dat hi die wieghe soude int vat
de l’attacher et de le jeter
ſette̅ vaſt toe doen in die zee werpe̅
setten, vast toe doen, in die zee werpen
à la mer afin qu’il dérive là où Dieu le guiderait.
om te driue̅ daert god ſtuerde Dye
om te driuen daert god stuerde. Dye
Le chevalier fit tout ce que la dame
ridder heeft alteſame̅ ghedaen alſoe
ridder heeft altesamen ghedaen alsoe
lui avait ordonné. Après avoir mis
255he̅ die vrouwe gheboet En̅ als hi dz
255hem die vrouwe gheboet. Ende als hi dat
255le tonneau à la mer,
vat in die zee gheworpen hadde ſoe
vat in die zee gheworpen hadde, soe
le chevalier resta là jusqu’à ce
bleef hi daer ſoe langhe by dat hijt
bleef hi daer soe langhe by dat hijt
qu’il vît le tonneau s’éloigner.
[8]
Puis,
ſach wech driuen
[8]
Daer nae ſo ghinc
sach wech driuen.
[8]
Daer nae so ghinc
il retourna à sa cour. Cependant,
hi weder na ſinen houe waert ∙ mer
hi weder na sinen houe waert. Mer
avant d’arriver à son château, il vit
260eer hi tot ſijn ſlot qua̅ ſoe ghemoete
260eer hi tot sijn slot quam, soe ghemoete
260venir à sa rencontre un messager de l’empereur
he̅ daer die bode des keyſers vande̅
hem daer die bode des keysers vanden
qui rentrait de Terre sainte. Il lui demanda
heilighen lande ∙ en̅ hi vraechde he̅
heilighen lande, ende hi vraechde hem,
d’où il venait. Le messager répondit :
waen hi quame Die bode a̅twoerde
waen hi quame. Die bode antwoerde :
« De Terre sainte. » Le chevalier
vanden heylighen lande Die ridder
« Vanden heylighen lande. » Die ridder
lui demanda quelles étaient les nouvelles qu’il apportait.
265vraechde he̅ wat tyinge dz hi broch
265vraechde hem wat tyinge dat hi broch-
265Il répondit : « Mon seigneur le roi
te Hi a̅twoerde Mijn heer die coni̅c
te. Hi antwoerde : « Mijn heer die coninc
est mort et son corps a été
is gheſtoruen ∙ ende ſijn lichaem is
is ghestoruen, ende sijn lichaem is
ramené dans l’un de ses châteaux. »
ghebracht tot een van ſijn caſtelen ∙
ghebracht tot een van sijn castelen. »
En apprenant cette nouvelle, le chevalier
Als die ridder dit hoerde ſoe ſcreyde
Als die ridder dit hoerde, soe screyde
pleura amèrement. Sa femme vint
270hi zeer bitterlic Ende ſijn wijf quam
270hi zeer bitterlic. Ende sijn wijf quam
270à sa rencontre et quand elle apprit
he̅ te ghemoete en̅ als ſi verſtont va̅
hem te ghemoete, ende als si verstont van
de son seigneur que l’empereur était mort,
haren heer dat die keyſer doot was
haren heer dat die keyser doot was,
elle en fut très attristée. Le chevalier
ſoe was ſi seer rouwich Die ridder
soe was si seer rouwich. Die ridder
dit à son épouse : « Ne pleurez pas
ſprack tot ſijnre vrouwen wilt niet
sprack tot sijnre vrouwen : « Wilt niet
pour que notre dame ne
275ſcreyen op dattet onſe vrouwe niet
275screyen op dattet onse vrouwe niet
275remarque pas que son
en mercke oft vernemet dat haren
en mercke oft vernemet dat haren
frère est mort. Nous allons nous taire
[97va]
broeder doot is ∙ wy willen ſwigen
broeder doot is. Wy willen swigen
et ne rien lui dire jusqu’à ce
ende haer niet ſegghen ſoe lange ter
ende haer niet segghen soe lange ter
qu’elle se relève de son accouchement. »
tijt toe dat ſi wten kraem is opge=
tijt toe dat si wten kraem is opge-
Après avoir prononcé ces propos,
280ſtanden Nae deſe woerden ſoe is de
280standen. » Nae dese woerden soe is de-
280le chevalier se rendit auprès de la dame,
ſe ridder ghegaen totter vrouwen
se ridder ghegaen totter vrouwen,
la sœur de l’empereur, et son épouse
des keyſers ſuſter ∙ en̅ ſijn wijf vol=
des keysers suster, ende sijn wijf vol-
le suivit. Lorsqu’elle les vit tous deux
ghede hem nae Als die vrou he̅ bey=
ghede hem nae. Als die vrou hem bey-
et remarqua leur tristesse,
den ſach en̅ mercte wel dat ſi droe=
den sach ende mercte wel dat si droe-
la dame leur demanda : « Mes
285uich waren ∙ ſoe ſeyde ſi tot he̅ Mijn
285uich waren, soe seyde si tot hem : « Mijn
285très chers amis, dites-moi pourquoi
alre liefſte ſegghet my waer om dat
alre liefste, segghet my waer om dat
vous êtes tristes. » Ils répondirent : « Madame,
ghi droeuich ſijt Si a̅twoerde̅ Vrou
ghi droeuich sijt. » Si antwoerden : « Vrou,
nous ne sommes pas tristes, mais au contraire heureux
wi en ſijn niet droeuich ∙ mer bli ∙ om
wi en sijn niet droeuich, mer bli, om
que vous ayez échappé à un grand danger
dat ghi ſijt verloſt vande̅ grote̅ peri
dat ghi sijt verlost vanden groten peri-
qui vous menaçait. » La dame
290kel daer ghi in waert Die vrou ſey=
290kel, daer ghi in waert. » Die vrou sey-
290rétorqua : « Il n’en est rien. Je vois bien
sie ∙ dat en is alſoe niet ∙ ic ſie wel dat
de : « Dat en is alsoe niet. Ic sie wel dat
que vous êtes tristes. Dites-mois ce qu’il en est
ghi drouich ſijt ∙ ſegt mi watter bra
ghi drouich sijt. Segt mi watter bra-
et ne me cachez rien. Que la nouvelle soit bonne ou mauvaise,
det ∙ hudet voer mi niet iſt goet of iſt
det. Hudet voer mi niet. Ist goet of ist
je veux savoir ! » Le chevalier répondit :
quaet ic wilt weten Die ridder ant
quaet, ic wilt weten. » Die ridder ant-
« Un messager rentrant
295woerde Daer is een bode ghecomen
295woerde : « Daer is een bode ghecomen
295de Terre sainte rapporte
vanden heylighen lande van onſen
vanden heylighen lande van onsen
des nouvelles au sujet de notre seigneur l’empereur,
heer die keyſer v broeder en̅ die bre̅=
heer die keyser, v broeder, ende die bren-
votre frère. » Et elle d’ordonner : « Qu’on appelle
ghet nyemaer Si ſeyde Laet die bo=
ghet nyemaer. » Si seyde : « Laet die bo-
le messager ! » Lorsque le messager se présenta,
de hier comen Als hi daer ghecome̅
de hier comen ! » Als hi daer ghecomen
la dame lui dit :
300was ſoe ſprack die vrouwe tot hem
300was, soe sprack die vrouwe tot hem :
300« Qu’en est-il de mon seigneur, mon
Hoe iſt met minen heer minen broe=
« Hoe ist met minen heer, minen broe-
frère ? » Le messager répondit : « Votre seigneur
der Die bode antwoerde ∙ v broeder
der ? » Die bode antwoerde : « V broeder
est mort et son corps a été ramené à l’un
is gheſtoruen ende ghebracht in ſijn
is ghestoruen ende ghebracht in sijn
de ses châteaux pour y être enterré auprès de
caſteel om begrauen te worde̅ bi ſi=
casteel om begrauen to worden bi si-
son père. » En apprenant cette nouvelle,
305nen vader Als die ſuſter dat hoerde
305nen vader. » Als die suster dat hoerde,
305la dame s’effondra par terre. Voyant la dame
ſoe viel ſi neder ter aerden Die ridd’
soe viel si neder ter aerden. Die ridder,
évanouie, le chevalier s’évanouit
dit ſiende vander vrouwen beſwijm
dit siende vander vrouwen, beswijm-
et s’effondra aussi sur le sol, de même
de oec en̅ viel ter aerden ∙ dyer gelijc
de oec ende viel ter aerden, dyer gelijc
que son épouse et le messager. Ainsi demeurèrent-ils
oec ſijn wijf en̅ die bode ∙ deſe laghen
oec sijn wijf ende die bode. Dese laghen
tous évanouis longtemps,
310alle te ſame̅ ee̅ langhe tijt beſwijmt
310alle te samen een langhe tijt beswijmt,
310n’ayant plus de voix et ne percevant
ſo datter noch ſtemme noch beuoele̅
so datter noch stemme noch beuoelen
plus rien. Au bout d’un temps considérable,
[97vb]
in hem en was Daer nae ten leſten
in hem en was. Daer nae ten lesten
la dame se releva, reprit ses esprits,
ſo ſto̅t dye vrouwe wed’ op ſi bequa̅
so stont dye vrouwe weder op, si bequam,
s’arracha les cheveux, se lacéra
ſi toech hoer haer ∙ ſi crabbelde haer
si toech hoer haer, si crabbelde haer
les joues jusqu’au sang et s’écria
315wangen dat ſi bloeden ∙ en̅ riep met
315wangen dat si bloeden ende riep met
315d’une voix forte : « Hélas, hélas ! Malheur à moi,
luder ſtemmen Och och wee mi we
luder stemmen : « Och, och ! Wee mi, we
malheur à moi ! Maudit soit le jour
my die dach moet vergaen ſi verma
my ! Die dach moet vergaen, si verma-
où je fus conçue et que la nuit de ma naissance
ledijt dat ick ontfanghen wert ∙ dye
ledijt dat ick ontfanghen wert, dye
disparaisse du calendrier !
nacht en ſi niet ghetelt dat ic ghebo
nacht en si niet ghetelt dat ic ghebo-
Hélas, que n’ai-je vécu déjà
320ren wert Och wat heb ic al miſuals
320ren wert ! Och, wat heb ic al misuals
320comme malheurs, péchés, torts et de hontes ! Qui pourrait
en̅ ſonde ſcade en̅ ſcande ∙ wie ſoude
ende sonde, scade ende scande ! Wie soude
me révéler les malheurs
my moghen toenen die ghebreken
my moghen toenen die ghebreken,
qui m’attendent encore
die my noch aenſtaende of nakende
die my noch aenstaende of nakende
ou qui s’approchent ? Ô terre, puissiez-vous vous ouvrir
ſijn O aerde luket v op ende verſlin
sijn ? O aerde, luket v op ende verslin-
et m’engloutir ! Tout est désormais
325det my Het is nv wel al op minen
325det my ! Het is nv wel al op minen
325retombé sur moi : la tristesse, l’angoisse, la souffrance
hals gheuallen rou ∙ druc ∙ liden ende
hals gheuallen : rou, druc, liden ende
et tout le chagrin ! Hélas, tout mon soutien,
alle verdriet Och daer al mijn hulp
alle verdriet. Och, daer al mijn hulp,
mon espoir, ma consolation et ma confiance en l’avenir, ma force,
hope troeſt en̅ toeuerlaet mijn craft
hope, troest ende toeuerlaet, mijn craft,
mon remède, mon cœur, mon conseil
mijn baet mijn hart mijn raet daert
mijn baet, mijn hart, mijn raet, daert
dont tout dépend, la moitié de mon âme
330al aen hanct en̅ staet die helft mijns
330al aen hanct ende staet, die helft mijns
330est morte ! Que puis-je faire désormais
ſiels is doot ∙ in duſdanighen laſtige̅
siels is doot ! In dusdanighen lastigen
dans une si lourde détresse ? Hélas,
noot wat ſal ic gaen beghinne̅ ∙ och
noot wat sal ic gaen beghinnen ? Och,
je crains de perdre la raison. »
en weets ick ſorch ick ſal ontſinnen ∙
en weets. Ick sorch ick sal ontsinnen. »
Le chevalier se leva et dit : « O ma
Die ridder ſto̅t op en̅ ſeyde O mijn
Die ridder stont op ende seyde : « O mijn
très chère et noble dame, je vous prie
335alre liefſte waerdige vrouwe ic bid
335alre liefste waerdige vrouwe, ic bid
335de m’écouter. Si vous mourez à cause
v wil my hore̅ Jſt dz ghi va̅ rouwe̅
v, wil my horen. Jst dat ghi van rouwen
de votre chagrin, alors tout le royaume périclitera,
ſteruet ſo ſal al dit conincrijc vergae̅
steruet, so sal al dit conincrijc vergaen,
car il ne reste que vous et
want ghi ſijt alleen ghebleuen ende
want ghi sijt alleen ghebleuen ende
le royaume vous revient de droit
na erfliken rechten ſo hoert v dit co=
na erfliken rechten, so hoert v dit co-
par héritage. S’il advient que vous vous
340nincrijc toe ∙ waert da̅ dz gy v ſelue̅
340nincrijc toe. Waert dan dat gy v seluen
340tuez, alors le royaume, cet héritage, tombera
dodet ſo ſoudet rijck dit erf an vree̅t
dodet, so soudet rijck, dit erf, an vreemt
entre des mains étrangères. C’est pourquoi
bloet comen Laet ons daer om die re
bloet comen. Laet ons daer om die re-
il nous faut faire usage de notre raison pour surmonter
den ghebruken miſtroeſticheyt toe
den ghebruken, mistroesticheyt toe
le désespoir et reprendre courage dans nos cœurs.
luken en̅ gripen moet in onſe herte̅
luken ende gripen moet in onse herten.
Allons à l’endroit
345Laet o̅s reyſen en̅ gaen ter plaetſen
345Laet ons reysen ende gaen ter plaetsen
345où repose le corps de votre frère et
daer v broeders lichaem leyt en̅ doe̅
daer v broeders lichaem leyt ende doen
enterrons-le avec honneur. Ensuite,
[98ra]
det eerwaerdelic begraue̅ Daer na
det eerwaerdelic begrauen. Daer na
nous tiendrons conseil
ſoe laet ons met malcanderen raets
soe laet ons met malcanderen raets
et réfléchirons à la façon
plegen ende voerſienlic ſtuderen in
plegen ende voersienlic studeren, in
dont nous pouvons au mieux
350wat maniere̅ dat wi beſt|ſellen mo=
350wat manieren dat wi best sellen mo-
350gérer ce pays et son peuple, régner avec vertu
ghen dit lant ende tvolc tot doechde̅
ghen dit lant ende tvolc tot doechden
et gouverner pacifiquement et avec honneur. »
voeghen vreliken ende eerliken rege
voeghen, vreliken ende eerliken rege-
La dame fut ainsi réconfortée
ren Die vrouwe wert aldus wten
ren. » Die vrouwe wert aldus wten
par les sages exhortations
wijſen ende troeſtelijken vermanen
wijsen ende troestelijken vermanen
et les conseils réconfortants du chevalier.
355ende raet des ridders gheſtarcket
355ende raet des ridders ghestarcket.
355Elle se leva et se rendit
ſi ſtont op ende met een eerlic gheſel
Si stont op, ende met een eerlic ghesel-
avec une honorable compagnie
ſcap ſoe ghinc ſi totten caſteel haers
scap soe ghinc si totten casteel haers
au château de son frère. En découvrant
broeders Als ſi daer binnen qua̅ ſoe
broeders. Als si daer binnen quam, soe
à son arrivée le corps de son frère
vant ſi dat lichaem haers broeders
vant si dat lichaem haers broeders
sur la bière, elle se jeta sur lui
360gheleyt op die baer ∙ ſi viel op he̅ en̅
360gheleyt op die baer. Si viel op hem ende
360et l’embrassa des pieds à la tête.
vanden voeten totten hoefde heuet
vanden voeten totten hoefde heuet
En voyant le grand chagrin
ſi hem ghecusset ∙ Die heren ridderen
si hem ghecusset. Die heren ridderen
qu’elle éprouvait, les chevaliers
ende knechten want ſi ſo grote̅ rou
ende knechten, want si so groten rou
et les valets arrachèrent
ſaghen aen haer ∙ ſoe toghen ſi dye
saghen aen haer, soe toghen si dye
la sœur au défunt frère, la conduisirent
365ſuſter vanden doden broeder en̅ ley
365suster vanden doden broeder ende ley-
365dans une chambre et inhumèrent
denſe in een camer ∙ ende hebben dat
dense in een camer ende hebben dat
le corps avec de grands honneurs.
lichae̅ zeer eerlick ter aerde̅ gebroch
lichaen zeer eerlick ter aerden gebroch-
[9]
Puis, le duc de Bourgogne envoya
tet
[9]
Daer nae ſoe ſende een hartoge
tet.
[9]
Daer nae soe sende een hartoge
à la dame de riches et nobles
van burgoendyen coſteliken edelen
van Burgoendyen costeliken edelen
ambassadeurs en guise de messagers
370ambaſiatoren ofte boden aen deſer
370ambasiatoren ofte boden aen deser
370afin de faire en sorte
vrouwe̅ om haer te crighen en̅ haer
vrouwen om haer te crighen ende haer
qu’elle consente à l’épouser.
conſent te verweruen tot ſijn echte
consent te verweruen tot sijn echte
Or, elle donna une réponse laconique
wijf Mer ſi gaf een cort antwoert
wijf. Mer si gaf een cort antwoert,
disant qu’aussi longtemps qu’elle vivra
dat ſi alſoe langhe als ſi leefde ghee̅
dat si alsoe langhe als si leefde gheen
elle n’aurait pas de mari. Après
375man hebben en woude Als dat die
375man hebben en woude. Als dat die
375avoir entendu cela, les ambassadeurs
ambaſiatoren of die boden gehoert
ambasiatoren of die boden gehoert
le répétèrent à leur seigneur,
hadden ſoe ſeyden ſi tot horen heer
hadden, soe seyden si tot horen heer.
si bien que le duc se mit en colère
waer om dat die hartoghe toernich
Waer om dat die hartoghe toernich
contre elle et dit : « Si je l’avais
wert op haer ende hi ſeyde Had ick
wert op haer, ende hi seyde : « Had ick
épousée, j’aurais été roi
380ſe ghecregen ſoe soude ic een coninc
380se ghecregen, soe soude ic een coninc
380de ce pays, mais puisqu’elle
van dyen lande gheweeſt hebben ∙
van dyen lande gheweest hebben,
m’a traité avec mépris
[98rb]
mer in dyen dat ſi my veronwaert
mer in dyen dat si my veronwaert
et qu’elle m’a dédaigné, elle tirera
heeft ende verſmaet ſo ſal ſi oeck lut
heeft ende versmaet, so sal si oeck lut-
peu d’avantage ou de profit de
tel baets of ghenoechte hebben van
tel baets of ghenoechte hebben van
son pays. » Il rassembla beaucoup
385haren lande Hi vergaderde veel vol
385haren lande. » Hi vergaderde veel vol-
385d’hommes en armes, envahit le pays de la dame
kes van wapen hi toech met crafte
kes van wapen. Hi toech met crafte
avec ses nombreuses troupes, l’incendia,
en̅ machte in haer lant ∙ hi brande en
ende machte in haer lant. Hi brande en-
sema la mort, commit de nombreux crimes
de dode ende bedreef veel quaets ∙ en̅
de dode ende bedreef veel quaets, ende
et remporta la victoire à chacune de ses batailles.
in allen ſtriden hadde hi victorie
in allen striden hadde hi victorie.
La dame se réfugia dans une
390Deſe vrouwe weeck of vliede in een
390Dese vrouwe weeck of vliede in een
390cité entourée d’une solide muraille et abritant
wel bemuerde ſtarcke ſtede ∙ daer ee̅
wel bemuerde starcke stede, daer een
un château-fort, et y demeura
ſeer ſtarck ſlot was en̅ daer op ſoe
seer starck slot was, ende daer op soe
pendant de nombreuses années.
[10]
Revenons maintenant
was ſi menich iaer
[10]
Laet ons nv ach
was si menich iaer.
[10]
Laet ons nv ach-
à l’enfant et voyons où
teruolghen ende voerthalen waer
teruolghen ende voerthalen waer
il s’est retrouvé. Le tonneau
395dat kindeken is ghebleuen Dat vat
395dat kindeken is ghebleuen. Dat vat
395dans lequel il se trouvait traversa
daer dat kint in was dreef verbi ve
daer dat kint in was, dreef verbi ve-
de nombreux royaumes jusqu’à ce
le conincrijcken ſo lange dattet qua̅
le conincrijcken, so lange dattet quam
qu’il arrivât, un vendredi, près d’une abbaye
op ene̅ vridach bi een cloeſter ee̅ hey
op enen vridach bi een cloester, een hey-
abritant une sainte communauté de moines.
lighe vergaderinghe van moniken
lighe vergaderinghe van moniken,
Ce même jour, l’abbé du monastère
400en̅ opten ſelue̅ dach ſoe was die abt
400ende opten seluen dach soe was die abt
400était allé se promener au bord de la mer
vanden cloeſter opten zeekant gaen
vanden cloester opten zeekant gaen
et dit à ses pêcheurs :
wandelen en̅ ſeyde tot ſijn viſſchers
wandelen ende seyde tot sijn visschers :
« Mes chers amis, préparez-vous
Mijn alre liefſte wilt v bereyde̅ om
« Mijn alre liefste, wilt v bereyden om
à la pêche. » Ceux-ci préparèrent leurs filets
te viſſchen Si maecte̅ haer nette̅ re=
te visschen. » Si maecten haer netten re-
et tandis qu’ils étaient ainsi affairés, le tonneau
405de en̅ die wijl dat ſi ouer die nette̅ te
405de ende die wijl dat si ouer die netten te
405contenant l’enfant parvint
bereyen waren ſoe qua̅ daer dit vat
bereyen waren, soe quam daer dit vat
avec les flots jusqu’à la côte. L’abbé dit
metten kinde driuen Die abt ſprack
metten kinde driuen. Die abt sprack
à ses serviteurs : « Regardez, voilà un tonneau
tot ſijn knechten Sich daer is ee̅ be
tot sijn knechten : « Sich, daer is een be-
fermé. Ouvrez-le et regardez ce
ſlote̅ vat doet dat op en̅ ſiet wat dz
sloten vat, doet dat op ende siet wat dat
qu’il renferme ! » Ils ouvrirent le tonneau et
410daer in is Si deden dat vat op en̅ ſi
410daer in is ! » Si deden dat vat op, ende si
410y trouvèrent dans le berceau richement décoré
vonde̅ daer in die coſtelike vercierde
vonden daer in die costelike vercierde
un petit garçon adorable. L’enfant
wyege ee̅ ſuuerlic kindeken ∙ dz kint
wyege een suuerlic kindeken. Dat kint
regarda l’abbé et rit. Mais l’abbé
ſach opte̅ abt en̅ lachte Mer die abt
sach opten abt ende lachte. Mer die abt
fut profondément consterné à sa vue
wert zeer bedroeft in ſijn aenſicht en̅
wert zeer bedroeft in sijn aensicht ende
et dit : « Ô mon Dieu, Seigneur tout-puissant, que
415ſeyde O god almachtighe heer wat
415seyde : « O god, almachtighe heer, wat
415peut signifier le fait que nous ayons trouvé
mach dit bedude̅ dat wi hier in vin=
mach dit beduden, dat wi hier in vin-
un enfant dans un berceau ? » L’abbé
[98va]
den een kint in die wieghe Die abt
den een kint in die wieghe ? » Die abt
souleva l’enfant de ses propres mains
hief dat kint ſelue met ſijn handen
hief dat kint selue met sijn handen
hors du tonneau et trouva, à côté de l’enfant, les tablettes
wten vate ∙ hi vant die tafelkens bi
wten vate. Hi vant die tafelkens bi
que sa mère y avait déposées.
420des kints ſiden gheleyt va̅ die moe=
420des kints siden gheleyt van die moe-
420Il lut que le garçon avait été conçu par un frère
der hi las hoe dat kint van een broe
der. Hi las hoe dat kint van een broe-
et sa sœur et qu’il n’était pas
der ende ſuſter waer geboren ∙ en̅ nz
der ende suster waer geboren ende niet
baptisé, mais aussi qu’il fallait lui donner
ghedoept ∙ mer dat hi om goods wil
ghedoept, mer dat hi om goods wil-
le saint sacrement du baptême
len den kinde dat heylighe ſacrame̅t
len den kinde dat heylighe sacrament
pour l’amour de Dieu, puis l’élever
425ſijns doepſels ſoude gheuen ∙ en̅ dat=
425sijns doepsels soude gheuen, ende dat-
425avec la portion d’or
tet metten hoop gouts dat ond’ ſijn
tet metten hoop gouts, dat onder sijn
qui se trouvait sous sa tête
hoeft lach gheuoet ſoude werden ∙
hoeft lach, gheuoet soude werden,
et l’amener aux études avec l’argent. Après
ende metten ſiluer ſtuderen Als de=
ende metten siluer studeren. Als de-
que l’abbé eut lu ceci et vu
ſe abt dit geleſen hadde en̅ sach dye
se abt dit gelesen hadde ende sach dye
le berceau orné de soies précieuses
430wieghe met coſtelike ſiden clederen
430wieghe met costelike siden clederen
430et d’or, il comprit
ende gouden ſtucken verciert ∙ ſoe be
ende gouden stucken verciert, soe be-
que l’enfant était de sang noble.
kende hi dat dit kint van edel bloet
kende hi dat dit kint van edel bloet
Aussitôt, il le fit
was ghecomen Ter ſtont dede hi dz
was ghecomen. Ter stont dede hi dat
baptiser, lui donnant lui-même son nom,
kint doepen en̅ gaf he̅ ſelue den nae̅
kint doepen ende gaf hem selue den naem
à savoir Grégoire, puis remit l’enfant
435te hieten gregorius ∙ en̅ hi gaf ee̅ va̅
435te hieten Gregorius, ende hi gaf een van
435à l’un des pêcheurs pour qu’il l’élève
den viſſchers dit kint op te voeden
den visschers dit kint op te voeden
avec l’or qui avait été transmis.
metten goude dat daer toe gheſent
metten goude dat daer toe ghesent
[11]
Le garçon grandit et fut aimé
was
[11]
Dit kint wies en̅ wert va̅ alle̅
was.
[11]
Dit kint wies ende wert van allen
de tous jusqu’au moment
menſchen lief ghehadt ter tijt toe dz
menschen lief ghehadt, ter tijt toe dat-
où il atteignit l’âge de sept ans. Alors,
440tet ſeuen iaren out was Doe ordi=
440tet seuen iaren out was. Doe ordi-
440l’abbé l’envoya à l’école.
neerdet die abt ter ſtont ter ſcholen ∙
neerdet die abt ter stont ter scholen,
Il apprit extraordinairement bien
ende het leerde vtermaten zeer wel ∙
ende het leerde vtermaten zeer wel
et fit de tels progrès dans l’exercice des vertus
ende ghinc voert in doechden alſoe
ende ghinc voert in doechden, alsoe
que tous les moines et les frères
dat alle die moninken en̅ broeders
dat alle die moninken ende broeders
l’avaient en haute estime, comme s’il
445haddent in groter waerde̅ recht oft
445haddent in groter waerden, recht oft
445avait été l’un des leurs.
een medebroeder hadde gheweeſt
een medebroeder hadde gheweest.
Au bout de quelques années, l’enfant
Dit kint heeft in corten iaren hem
Dit kint heeft in corten iaren hem
les avait tous dépassés par sa science,
allen te bouen ghegaen in wetent=
allen te bouen ghegaen in wetent-
son art et son érudition.
[12]
Il arriva
ſcap konſte ende leringhe
[12]
Het ghe
scap, konste ende leringhe.
[12]
Het ghe-
un jour que, alors que le fils
450boerde op enen dach als dat des viſ
450boerde op enen dach, als dat des vis-
450de ce même pêcheur, que Grégoire
ſchers ſoen ſijn kint met enen balle
schers soen sijn kint met enen balle
prenait pour son père, jouait avec une balle :
[98vb]
ſpeelde met malcander ter aue̅tuer
speelde met malcander ter auentuer
ils jouaient l’un avec l’autre
caetſsten of ſpeelden ∙ welcke viſſcher
caetssten of speelden – welcke visscher
et se pourchassaient.
gregorius oeck meende dat ſijn vad’
Gregorius oeck meende dat sijn vader
Et il advint que Grégoire
455waer ∙ ende het is gheboert by geual
455waer – ende het is gheboert by geual,
455blessa par hasard le fils du pêcheur
dat gregorius des viſſchers ſoe̅ met
dat Gregorius des visschers soen met-
avec la balle, si bien que celui-ci
ten bal ſeer dede waer om dat hi te
ten bal seer dede, waer om dat hi te
courut chez lui en pleurant et se plaignit
huys liep ſcreyende en̅ claechde ſijn
huys liep screyende ende claechde sijn
auprès de sa mère en disant que Grégoire l’avait
moeder dat hem gregorius hadde
moeder dat hem Gregorius hadde
frappé. En apprenant cela,
460gheſlaghen Als die moeder dz hoer
460gheslaghen. Als die moeder dat hoer-
460la mère se mit en colère, sortit
de ſoe was ſi toernich ende liep wt ∙
de, soe was si toernich ende liep wt
et houspilla Grégoire durement en lui disant :
ende ſeyde hem ſcarpeliken beruſpe̅
ende seyde hem scarpeliken beruspen-
« Ah Grégoire, quelle audace tu3 as eue de O gregori hoe biſtu ſoe coen dat
de : « O Gregori, hoe bistu soe coen, dat-
de frapper mon fils alors que tu es étranger
tu mijn ſoen slaetſte en ghi hier vree̅
tu mijn soen slaetste, en ghi hier vreem-
et nous ignorons qui tu es
465de ende onbekant ſijt en̅ hoedanich
465de ende onbekant sijt ? Ende hoedanich
465et d’où tu viens ! » Celui-ci
dat ghi ſijt dat en wete̅ wi niet Gre
dat ghi sijt, dat en weten wi niet. » Gre-
rétorqua : « Ô ma très tendre
gorius antwoerde O mijn alre ſoet
gorius antwoerde : « O mijn alre soet-
mère, ne suis-je donc pas votre cher enfant ?
ſte moeder ben ick niet v lieue kint ∙
ste moeder, ben ick niet v lieue kint ?
Pourquoi m’offensez-vous de la sorte ? » Elle
waer om verwijt ghi mi alſoe Sy
Waer om verwijt ghi mi alsoe ? » Sy
répondit : « Tu n’es pas mon fils et
470ſeyde ghi en ſijt mijn kint niet ende
470seyde : « Ghi en sijt mijn kint niet, ende
470j’ignore d’où tu viens.
van waen ghi ſijt en weet ick niet
van waen ghi sijt en weet ick niet.
Mais je sais bien une chose :
Mer een dinck weet ick wel ∙ dat is
Mer een dinck weet ick wel. Dat is
tu es arrivé ici porté par la mer
dat ghi hier quaemt driue̅ in die zee
dat ghi hier quaemt driuen in die zee
et tu as été trouvé dans un tonneau.
ende wert gheuonden in een tonne
ende wert gheuonden in een tonne
L’abbé t’a confié à nous
475ofte in een vat ∙ ende die abt heuet v
475ofte in een vat, ende die abt heuet v
475pour que nous t’élevions. »
ons ghegheuen om op te voeden ∙
ons ghegheuen, om op te voeden. »
Lorsque que Grégoire eut entendu cela,
Als gregorius dit verſtae̅ hadde ∙ ſo
Als Gregorius dit verstaen hadde, so
il pleura amèrement.
[13]
Il alla voir
ſcreyde hi bitterlijcke zeer
[13]
ende liep
screyde hi bitterlijcke zeer
[13]
ende liep
l’abbé en courant et lui dit : « Ô mon maître,
totten abt ende ſeyde O mijn heer
totten abt ende seyde : « O mijn heer,
je suis resté longtemps parmi vous et
480ic heb langhe onder v gheſtaen ende
480ic heb langhe onder v ghestaen ende
480je croyais être le fils du pêcheur,
waende dat ic des viſſchers soe̅ wa=
waende dat ic des visschers soen wa-
cependant je ne le suis point. Ainsi,
re ∙ ende nochtan niet en ben ∙ aldus
re, ende nochtan niet en ben. Aldus
j’ignore qui sont mes parents.
ſoe en bekenne ic mijn oudaers niet
soe en bekenne ic mijn oudaers niet.
Si cela vous convient, je souhaite que vous
Jſt v behaghelic ic begheert dat ghi
Jst v behaghelic, ic begheert dat ghi
m’aidiez à me préparer pour le champ de bataille afin d’y apprendre
485my helpen wilt te velde om te leren
485my helpen wilt te velde om te leren
485à me battre et à affronter des chevaliers
vechten ende ſtrijden met ridderen
vechten ende strijden met ridderen
et des valets d’armes, car je ne veux rester
[99ra]
ende knechten ∙ want ic en wil hier
ende knechten, want ic en wil hier
plus longtemps ici auprès de vous ! » L’abbé
niet langher bi v bliuen Die abt a̅t=
niet langher bi v bliuen ! » Die abt ant-
répondit : « Ô fils, ne songe pas
woerde ende ſeyde O ſoe̅ wilt doch
woerde ende seyde : « O soen, wilt doch
à de telles choses, car
490alſulcke dinck niet dencken ∙ want
490alsulcke dinck niet dencken, want
490tous les moines t’aiment
alle die moniken hebben v ſoe herte
alle die moniken hebben v soe herte
de tout leur cœur ! Je sais qu’ils t’éliront
liken lief ∙ ic weet wel ſi ſullen v nae
liken lief ! Ic weet wel si sullen v nae
abbé après ma mort. » Grégoire
mijn doot tot horen abt kyeſen Gre
mijn doot tot horen abt kyesen. » Gre-
répondit : « Ô maître, vos paroles sont vaines,
gorius ſeyde O heer het is verloren
gorius seyde : « O heer, het is verloren
n’en doutez pas. Je ne resterai pas plus longtemps
495ſonder twyuel ic en ſal niet langer
495sonder twyuel. Ic en sal niet langer
495et n’aurai point de cesse
bliuen ick en ſal niet ruſten ter tijt
bliuen, ick en sal niet rusten ter tijt
que je n’aie trouvé mes parents. »
toe dat ick mijn ouders gheuonden
toe dat ick mijn ouders gheuonden
Après avoir entendu ces propos,
hebbe Als die abt dit verſtont ſoe
hebbe. » Als die abt dit verstont, soe
l’abbé alla chercher son trésor et lui montra
ghink hi tot ſinen ſcat ∙ ende toende
ghink hi tot sinen scat ende toende
le message de sa mère, les tablettes
500hem ſijns moeders ſcrift die tafel=
500hem sijns moeders scrift, die tafel-
500qui avaient été trouvées dans le berceau,
kens die in die wieghe laghen ende
kens, die in die wieghe laghen, ende
en disant : « Lis ceci et tu sauras
ſeyden Leſet dat ende wye ghi ſijt ſel
seyde : « Leset dat, ende wye ghi sijt, sel-
clairement qui tu es ! » Après
di claerlick weten Als gregorius
di claerlick weten ! » Als Gregorius
avoir lu qu’il avait été engendré
gheleſen hadde dat hy was ghebo=
ghelesen hadde dat hy was ghebo-
par un frère et une sœur, Grégoire
505ren van broeder ende ſuſter ſoe viel
505ren van broeder ende suster, soe viel
505s’effondra sur le sol et dit : « Malheur
hi neder ter aerden ende ſeyde Wee
hi neder ter aerden ende seyde : « Wee
à moi ! Malheur à moi ! Quels parents ai-je donc !
my wee my wat ouders hebbe ick ∙
my ! Wee my ! Wat ouders hebbe ick !
Je partirai en Terre sainte
Jc wil gaen trecken ten heyligen la̅
Jc wil gaen trecken ten heyligen lan-
à cause des péchés de mes parents. Là-bas,
de voer mijn oud’s ſonden ∙ daer wil
de voer mijn ouders sonden. Daer wil
je me battrai pour la foi chrétienne, contre les
510ic voer dat kerſte̅ gheloue teghen de̅
510ic voer dat kersten gheloue teghen den
510païens, et je verserai mon
heydene̅ ſtriden ende mijn bloet ſtor
heydenen striden ende mijn bloet stor-
sang. Et pour cette raison, je vous demande
ten Ende daer om ſoe eyſche ick en=
ten. Ende daer om soe eysche ick en-
et vous prie avec grande insistance
de bidde met groter naerſticheyt dz
de bidde met groter naersticheyt, dat
de m’aider dans ce sens et de me prêter
ghi my wilt promoueren hulpe en=
ghi my wilt promoueren, hulpe en-
assistance afin que j’accède à la chevalerie pour
515de biſtant doet tot ridderſcap om te
515de bistant doet tot ridderscap om te
515combattre. » C’est ce que fit l’abbé.
ſtrijden Dat heeft die abt ghedaen
strijden. » Dat heeft die abt ghedaen.
Quand Grégoire s’apprêta
Ende als gregorius van hem ſoude
Ende als Gregorius van hem soude
à le quitter et à prendre congé,
ſcheyden ende oerlof nam ſoe was
scheyden ende oerlof nam, soe was
il y eut de grandes lamentations dans l’abbaye,
daer groot gheſcreye inden cloeſter
daer groot ghescreye inden cloester
de la tristesse parmi le peuple et
520ende rouwe onder dat volc ∙ en̅ daer
520ende rouwe onder dat volc ende daer
520des plaintes aux alentours.
[14]
Il se rendit
omtre̅t beclaghinghe
[14]
Hi reyſde tot
omtrent beclaghinghe.
[14]
Hi reysde tot
à la mer et convint avec
[99rb]
die zee ende maecte vorwaerde met
die zee ende maecte vorwaerde met-
les marins qu’ils le conduisent
ten ſcippers dat me̅ hem voerde tot
ten scippers dat men hem voerde tot-
en Terre sainte. Mais alors qu’ils naviguaient,
ten heylighen lande Ende als ſi ſeyl
ten heylighen lande. Ende als si seyl-
ils connurent un vent contraire
525den in die zee ſoe wert die wint con=
525den in die zee, soe wert die wint con-
525et furent amenés subitement,
trarie ende haeſtelic werden ſi ghe=
trarie, ende haestelic werden si ghe-
par la tempête,
worpen vanden wint met tempeeſt
worpen vanden wint met tempeest
à la cité où vivait sa mère
ter ſeluer ſtat daer ſijn moeder was
ter seluer stat, daer sijn moeder was
dans un château. Les marins ignoraient
int ſlot ∙ wat ſtede dattet was ofte
int slot. Wat stede dattet was ofte
totalement quelle était cette cité et
530wat conincrijck daer en wiſten dye
530wat conincrijck, daer en wisten dye
530quel était ce royaume. Quand Grégoire,
ſcippers niet van Als gregorius rid
scippers niet van. Als Gregorius rid-
à la manière d’un chevalier, entra dans la cité,
ders ghewijs inder ſtadt quam ſoe
ders ghewijs inder stadt quam, soe
un bourgeois vint à sa rencontre
ghinc hem een burgher te ghemoet
ghinc hem een burgher te ghemoet
et lui dit : « Seigneur, où allez-vous ? »
ende ſeyde Heer waer wildi weſen
ende seyde : « Heer, waer wildi wesen ? »
Celui-ci répondit : « Je cherche une auberge. »
535Hi antwoerde Jck ſoeke herberghe
535Hi antwoerde : « Jck soeke herberghe. »
535Le bourgeois le conduisit à sa maison,
Die burgher brochten tot ſine̅ huys
Die burgher brochten tot sinen huys
ainsi que tous ses valets, et leur servit
mit alle ſijn knechten ende gaf hem
mit alle sijn knechten ende gaf hem
un repas délicieux et très copieux.
heerlick ende oueruloedelick te eten
heerlick ende oueruloedelick te eten.
Quand ils furent attablés, le seigneur
En̅ als ſi aen die tafel ſaten ſoe ſeide
Ende als si aen die tafel saten, soe seide
Grégoire, le chevalier, dit à son
540heer gregorius die ridd’ totte̅ waert
540heer Gregorius, die ridder, totten waert
540hôte : « Mon seigneur et ami, dites-moi,
vanden huſe ∙ vrient of heerſcap ſegt
vanden huse : « Vrient of heerscap, segt
quelle est cette cité et qui est
my wat ſtadt is dit ∙ ende wie is he=
my, wat stadt is dit, ende wie is he-
le seigneur de ce lieu ? » L’hôte répondit : « Mon cher
re van deſer ſtat Hi a̅twoerde Lieue
re van deser stat ? » Hi antwoerde : « Lieue
seigneur, nous avions comme seigneur
here wi hadde̅ alſo vrome̅ ma̅ tot ee̅
here, wi hadden also vromen man tot een
un vaillant homme, mais il est mort en Terre
545heer die gheſtoruen is int heylighe
545heer, die ghestoruen is int heylighe
545sainte sans laisser derrière lui d’autre héritier
lant ∙ die anders gheen erfnae̅ after
lant, die anders gheen erfnaem after
que sa sœur. Un duc
en liet dan ſijn ſuſter Een hartoghe
en liet dan sijn suster. Een hartoghe
l’a demandée en mariage, mais
eyſchede deſe ſuſter tot ſijn wijf mer
eyschede dese suster tot sijn wijf, mer
elle ne voulut en aucun cas
ſi en woude in gheenre maniere̅ hy=
si en woude in gheenre manieren hy-
l’épouser. Le duc s’en est offusqué et
550licke̅ ∙ waer om dat die hartoge gra̅
550licken, waer om dat die hartoge gram
550s’est mis en colère : il est venu
en̅ toernich wert ende is met crafte
ende toernich wert ende is met crafte
avec une puissante armée
va̅ volcke ghecome̅ ende heeft al dit
van volcke ghecomen ende heeft al dit
et a conquis tout le royaume par la force,
conincrijc met ghewelt inghenome̅
conincrijc met ghewelt inghenomen
hormis cette cité. » Le chevalier Grégoire
behaluen deſe ſtat Die ridder gre=
behaluen dese stat. » Die ridder Gre-
dit : « Puis-je parler ici librement
555goriꝯ ſeyde Mach ic hier vri ſpreke̅
555gorius seyde : « Mach ic hier vri spreken
555et vous révéler sans crainte le secret
en̅ dat ic in mijn herte heb ſond’ ſor=
ende dat ic in mijn herte heb sonder sor-
de mon cœur ? » L’hôte répondit :
[99va]
ghe ſegghen Die waert antwoerde
ghe segghen ? » Die waert antwoerde :
« Oui, seigneur, vous pouvez parler ici sans crainte. »
Ja ghi heer het is hier ſonder ſorge
« Ja, ghi heer, het is hier sonder sorge. »
Grégoire dit : « Je suis un chevalier,
Gregorius ſeyde Jc ben een ridder
Gregorius seyde : « Jc ben een ridder
de ceux qui ont été adoubés par l’épée. C’est pourquoi,
560van den ſwaerde dat is mette̅ ſweer
560van den swaerde, dat is metten sweer-
560si vous êtes d’accord, allez demain
de ridder gheſlaghen Daer om iſſet
de ridder gheslaghen. Daer om, isset
au palais, dans le château, et parlez
dat v goet duncket ſoe gaet morge̅
dat v goet duncket, soe gaet morgen
de moi ainsi : dites
totten pallaes op dat ſlot ende ſpre
totten pallaes op dat slot ende spre-
qu’un chevalier est venu
ket van my aldus ∙ hoe dae tot uwe̅
ket van my aldus : hoe dat tot uwen
en votre demeure et que
565huſe een ridder ghecomen is ∙ waer
565huse een ridder ghecomen is, waer
565s’ils veulent m’engager et
dat ſake dat ſi my aennemen willen
dat sake dat si my aennemen willen
me donner un solde, je me battrai
en̅ loon gheuen ick wil om die recht
ende loon gheuen, ick wil om die recht-
au nom de la justice pour eux
uaerdicheyts wil voer he̅ luden te=
uaerdicheyts wil voer hem luden te-
contre le duc. » L’hôte
gen den hartoge ſtrijden Die waert
gen den hartoge strijden. » Die waert
répondit : « Je suis sûr
570antwoerde Jck en twyuel daer niet
570antwoerde : « Jck en twyuel daer niet
570qu’on se réjouira grandement de votre
aen ∙ men ſal zeer blide weſen tot v
aen, men sal zeer blide wesen tot v
arrivée. Demain matin, j’irai
coemſte ∙ ende ick ſal morghen vroe
coemste, ende ick sal morghen vroe
au palais et reviendrai vous donner
totten pallaes gaen ende v hier va̅
totten pallaes gaen ende v hier van
des nouvelles. »
[15]
Dès son lever
beſcheyt brenghen
[15]
Des morghens
bescheyt brenghen. »
[15]
Des morghens
le lendemain matin, il alla voir
575vroe ſtont die waert op ende ghinc
575vroe stont die waert op ende ghinc
575le gouverneur4 de la cité totte̅ ſtedehouder of den rechter en=
totten stedehouder of den rechter en-
pour l’informer de l’arrivée
de gaf hem te kennen die coemſt des
de gaf hem te kennen die coemst des
du chevalier. Le gouverneur se réjouit
ridders Die rechter was blide ∙ en=
ridders. Die rechter was blide en-
et envoya aussitôt un messager chercher
de ſeynde enen bode ter ſtont o̅ den
de seynde enen bode ter stont om den
le chevalier. Lorsque celui-ci arriva, il le présenta
580ridder ∙ als hi quam ſoe preſenteer=
580ridder. Als hi quam, soe presenteer-
580à sa dame. Quand le chevalier
de hij hem voer dye vrouwe ∙ als hij
de hij hem voer dye vrouwe. Als hij
alla devant elle, elle l’observa
voer die vrouwe quam ſo ſach ſi he̅
voer die vrouwe quam, so sach si hem
attentivement, mais ni elle ni lui ne savaient
naerſtelic an ∙ mer ſi en wiſt nz noch
naerstelic an, mer si en wist niet noch
que lui était son propre fils à elle,
oec hi dattet haer eyghen kint was
oec hi, dattet haer eyghen kint was,
car elle le croyait noyé.
585want ſi meynde dat hi verdrencket
585want si meynde dat hi verdrencket
585En présence de la dame,
waer Die rechter heeft den ridder
waer. Die rechter heeft den ridder
le gouverneur convint avec le chevalier
met voerwaerde in teghen woerdic
met voerwaerde in teghen woerdic-
de l’engager pour toute une année
heyt der vrouwen aenghenomen ee̅
heyt der vrouwen aenghenomen een
afin qu’il la serve et combatte
iaer lanck ∙ dat hi haer een iaer lanc
iaer lanck, dat hi haer een iaer lanc
pour elle pendant cette durée.
590te velde ende te ſtride ſoude dienen
590te velde ende te stride soude dienen.
590Dès le lendemain, le chevalier
Des anderen daghen ſo bereyde he̅
Des anderen daghen so bereyde hem
Grégoire se prépara au combat.
[99vb]
die ridder gregorius om te ſtrijden
die ridder Gregorius om te strijden.
Le duc se trouvait devant la ville,
Die hartoghe was voer die ſtat int
Die hartoghe was voer die stat int
sur le champ de bataille, avec une grande armée
velt met een groot heer ende veel ge
velt met een groot heer ende veel ge-
et beaucoup d’hommes d’armes. Le seigneur Grégoire,
595wapens volcs Heer gregorius rijt
595wapens volcs. Heer Gregorius rijt
595tel un preux chevalier, s’élança en sa direction.
tot hem te velde als een vroem ridd’
tot hem te velde als een vroem ridder.
Il terrassa tous ceux qui l’attaquèrent
wat hem gemoete hi doerreetſe ter
Wat hem gemoete, hi doerreetse ter
de telle sorte qu’ils tombèrent des chevaux,
aerden dat ſi tumelden vande̅ paer
aerden, dat si tumelden vanden paer-
jusqu’au moment où il parvint au duc.
de ∙ ter tijt toe dat hi biden hartoge
de, ter tijt toe dat hi biden hartoge
Il le terrassa aussi,
600quam en̅ doerreet hem ter ſeluer ſte
600quam ende doerreet hem ter seluer ste-
600lui trancha la tête et
de ende ſloech hem ſijn hoeft of ende
de ende sloech hem sijn hoeft of ende
remporta la victoire. Après cela,
behielt die victorie Daer na ſo pro=
behielt die victorie. Daer na so pro-
ce chevalier vola chaque jour de succès en succès
ficeerde deſe ridder alle daghe meer
ficeerde dese ridder alle daghe meer,
et sa réputation de bravoure se répandit
wa̅t die fae̅ sijnre vromicheyt ſprey
want die faem sijnre vromicheyt sprey-
partout, si bien qu’avant que l’année
605de ouer al ∙ alſoe dat eer dat iaer wt
605de ouer al, alsoe dat eer dat iaer wt
605de son service ne fût écoulée,
was van ſijn dienst hadde hi al dat
was van sijn dienst, hadde hi al dat
il eut libéré tout le pays des mains
gheheel weder ghecreghen wt der
gheheel weder ghecreghen wt der
des ennemis.
[16]
Au terme de cette année,
vyanden handen
[16]
Tenden dat iaer
vyanden handen.
[16]
Tenden dat iaer
le seigneur Grégoire, ce preux chevalier,
ſo quam heer gregorius deſe vrome
so quam heer Gregorius, dese vrome
alla voir le gouverneur et dit : « Mon
610ridder totte̅ rechter ender ſeyde Mijn
610ridder, totten rechter ender seyde : « Mijn
610très cher ami, vous savez parfaitement dans quelle situation
alre liefſte Ghi weet wel in wat ſta
alre liefste, ghi weet wel, in wat sta-
je vous ai trouvés quand je suis arrivé
te dat ick v vant doe ick hier quam
te dat ick v vant, doe ick hier quam,
et vous savez également dans quel état
ende ghi wetet oeck wel in wat ſta
ende ghi wetet oeck wel, in wat sta-
vous êtes actuellement, alors que je dois partir.
te dat ghi nv ſijt nv ick reyſen ſal ∙
te dat ghi nv sijt, nv ick reysen sal.
Pour cette raison, je vous prie de me donner à présent
615daer om ſoe bid ick v dat ghi mi nv
615Daer om soe bid ick v dat ghi mi nv
615mon solde, car j’ai l’intention de me rendre dans un autre
lonen wilt want ic tot een ander co
lonen wilt, want ic tot een ander co-
royaume. » Le gouverneur5 nincrijck reyſen wil Die hofmeeſter
nincrijck reysen wil. » Die hofmeester
répondit : « Seigneur, je reconnais
of rechter antwoerde Heer ic beken
of rechter antwoerde : « Heer, ic beken-
que nous vous devons bien plus que ce
ne dat wi v veel meer ſculdich ſijn
ne dat wi v veel meer sculdich sijn
que nous vous avons promis. C’est pourquoi je vais
620dan v geloeft is Daer o̅ ſal ic tot die
620dan v geloeft is. Daer om sal ic tot die
620aller voir notre dame pour lui en parler
vrouwe gaen om hier va̅ te ſpreken
vrouwe gaen om hier van te spreken
et vous récompenser à votre gré. » En arrivant
en̅ v te wil te lone̅ Als hi totter vrou
ende v te wil te lonen. » Als hi totter vrou-
devant la dame, il dit ceci : « Ô ma
wen qua̅ ſoe ſeyde hi aldus O mijn
wen quam, soe seyde hi aldus : « O mijn
très chère dame, je vais vous tenir des
alre liefſte vrouwe Jck ſal v ſommi=
alre liefste vrouwe, jck sal v sommi-
propos qui vous seront profitables.
625ghe profitelike woerden ſegge̅ Ghi
625ghe profitelike woerden seggen. Ghi
625Comme vous le savez, par manque de chef,
beke̅t wel dat wt gebrec des hoefts
bekent wel dat wt gebrec des hoefts –
car nous n’avions pas de seigneur,
[100ra]
want wi ghene̅ heer en hadden heb
want wi ghenen heer en hadden – heb-
nous avons enduré bien des malheurs
ben wi veel iammers ende ſcade ghe
ben wi veel iammers ende scade ghe-
et subi des dégâts. C’est pourquoi il serait bon,
leden en̅ daer om waert goet en̅ is
leden, ende daer om waert goet ende is
et c’est mon conseil, que vous preniez un mari
630mijn raet dat ghi eenen man nemet
630mijn raet dat ghi eenen man nemet
630afin qu’à l’avenir nous puissions être en sécurité
op dat wi voer dan ſeker moghe̅ we
op dat wi voer dan seker moghen we-
et défendre ces terres. Votre pays,
ſen ende die landen behouden V co
sen ende die landen behouden. V co-
votre royaume, regorge de richesses,
nincrijc v lant is oueruloedich van
nincrijc, v lant, is oueruloedich van
c’est la raison pour laquelle il n’est pas nécessaire
rijcdom ∙ en̅ dair om en iſt ghee̅ noot
rijcdom, ende dair om en ist gheen noot,
que vous épousiez un homme pour sa fortune
635dat ghi om ſcat of om goets wil hy
635dat ghi om scat of om goets wil hy-
635ou ses biens. Donc, vous ne pourriez faire mieux que de prendre,
lict Ende hier ſoe en moechdi tot u=
lict. Ende hier soe en moechdi tot u-
pour votre honneur et le bien de votre pays
wer eren en̅ tot profijt des lants en̅
wer eren ende tot profijt des lants ende
comme de votre peuple, comme époux
des volcs niet bet doen dan deſen lie
des volcs niet bet doen dan desen lie-
ce cher seigneur Grégoire,
uen zeer gheminden vromen ridder
uen, zeer gheminden vromen ridder
un excellent et preux chevalier. » La dame avait l’habitude
640heer gregorius Deſe vrou plach al=
640heer Gregorius. » Dese vrou plach al-
640de toujours répondre : « J’ai promis à Dieu de ne plus
tijt te antwoerde̅ ic loef god dat ick
tijt te antwoerden : « Ic loef god, dat ick
jamais épouser aucun homme. » Or,
ny̅mermeer man nemen en ſal ∙ mer
nymmermeer man nemen en sal. » Mer
après les propos du gouverneur,
nv op deſe woerde̅ des hofmeeſters
nv op dese woerden des hofmeesters
elle réfléchit et lui indiqua un
nam ſi hoer beraet en̅ ſettede hem ee̅
nam si hoer beraet ende settede hem een
jour où il devrait revenir
645dach wed’ te come̅ dan ſoude ſi hem
645dach weder te comen, dan soude si hem
645pour avoir sa réponse. Le jour
daer op antwoert gheuen Die dach
daer op antwoert gheuen. Die dach
venu, la dame, en présence
is ghecomen ſi heeſt in teghenwoer
is ghecomen, si hee ft in teghenwoer-
de tous ses barons, donna la réponse
dicheyt va̅ alle den heren antwoert
dicheyt van alle den heren antwoert
suivante : « Comme le seigneur Grégoire,
ghegheuen aldus Om dat deſe edel
ghegheuen aldus : « Om dat dese edel
ce noble chevalier, nous a libérés,
650ridder heer gregorius ons en̅ onſen
650ridder heer Gregorius ons ende onsen
650ainsi que notre royaume, des mains
landen verloſt heuet vten hande̅ on
landen verlost heuet vten handen on-
de nos ennemis, je vais le prendre
ſer vya̅de̅ ſo ſal ic he̅ trouwe̅ tot mi
ser vyanden, so sal ic hem trouwen tot mi-
pour époux et faire de lui votre seigneur. » Lorsque
nen man en̅ uwen heer Als ſi dit a̅t
nen man ende uwen heer. » Als si dit ant-
cette réponse fut connue, la joie
woert ghehoert hadde̅ ſo wert blij=
woert ghehoert hadden, so wert blij-
se répandit à travers tout le royaume.
655ſcap ghemaect ouer dat heel coninc=
655scap ghemaect ouer dat heel coninc-
655On fixa un jour pour les noces
rijck Den dach des brulofts is geor
rijck. Den dach des brulofts is geor-
et c’est lors d’une grande fête
dineert ∙ en̅ ſi ſijn te ſame̅ met groter
dineert, ende si sijn te samen met groter
et avec le consentement de tout le royaume
werſcappinghe en̅ bi conſent va̅ alle
werscappinghe ende bi consent van alle
que furent unis, par les liens du mariage,
dat conincrijck vergadert ∙ dat kijnt
dat conincrijck vergadert, dat kijnt
le fils et sa propre mère. Cependant ceci
660met ſijn eyghen moeder Mer dit ge
660met sijn eyghen moeder. Mer dit ge-
660arriva alors que tous l’ignoraient,
ſchyede an allen ſiden on wetende ∙
schyede an allen siden on wetende,
car cela n’était connu de personne.
[100rb]
want dat nyemant becant en was
want dat nyemant becant en was.
[17]
Il arriva ensuite que le seigneur
[17]
Het is daer nae gheſchyet dat heer
[17]
Het is daer nae gheschyet, dat heer
Grégoire partit à la chasse et alors
gregorius toech wt iagen ∙ ende als
Gregorius toech wt iagen, ende als
qu’il était sorti, l’une des femmes
665hi wt was ſo ſeyde een vander vrou
665hi wt was, so seyde een vander vrou-
665de chambre de la dame, une servante, dit :
wen camerieren een dienſt ioncwijf
wen camerieren, een dienst ioncwijf :
« Ô noble dame, je vous prie
O waerdighe vrouwe Jck bidde v
« O waerdighe vrouwe, jck bidde v,
de répondre à ma question : avez-vous offensé
ſegghet mi dat ic v vraghen ſal ∙ heb
segghet mi dat ic v vraghen sal. Heb-
notre seigneur, le roi, d’une quelconque
di uwen heer den coninc in enigher
di uwen heer, den coninc, in enigher
manière ? » Elle répondit :
670manieren vertorent Si antwoerde
670manieren vertorent ? » Si antwoerde :
670« Nullement ! Je pense même que nulle part
Jn ghene ſtucken Ja ic gheloef dat=
« Jn ghene stucken ! Ja, ic gheloef dat-
sous le soleil on ne trouve un homme et une femme
me̅ ond’ die ſonne gheen ma̅ en̅ wijf
men onder die sonne gheen man ende wijf
unis par les liens du mariage
en vint die in alſulker liefte̅ mz mal
en vint, die in alsulker lieften met mal-
qui s’aiment autant que mon seigneur
cander ghebonden ſijn als mijn he=
cander ghebonden sijn als mijn he-
et moi-même. Mais dites-moi, je l’exige
675re en̅ ic Mer ſegt mi doch dat beghe
675re ende ic. Mer segt mi doch, dat beghe-
675de votre part, pourquoi m’avez-vous
re ick van v waer om hebdi my dat
re ick van v, waer om hebdi my dat
posé cette question ? » Elle
toegheſproken en̅ gheuraghet Sy
toeghesproken ende gheuraghet ? » Sy
répondit : « Ô ma noble dame,
antwoerde O mijn waerdige vrou
antwoerde : « O mijn waerdige vrou,
je vais vous le dire. Tous les jours, quand on
Jc ſalt v ſegghen Alle daghe alſ men
jc salt v segghen, alle daghe als men
dresse la table, mon seigneur, votre
680die tafel decket ſoe gaet mijn heer v
680die tafel decket, soe gaet mijn heer, v
680mari le roi, entre d’humeur joyeuse dans cette chambre
man die coninck in die heymelike ca
man die coninck, in die heymelike ca-
privée. Toutefois, quand il en ressort,
mer blidelic mer als hi weder wt co
mer blidelic, mer als hi weder wt co-
il pleure et gémit profondément,
met ſoe ſcreyet hi of verſuchtet ſwa
met, soe screyet hi of versuchtet swa-
puis se lave le visage.
relic ∙ en̅ daer na waſſchet hi ſijn aen
relic, ende daer na wasschet hi sijn aen-
J’ignore complètement
685sicht Mer waer om en̅ wat die ſake
685sicht. Mer waer om ende wat die sake
685pourquoi il se comporte ainsi. »
hier van is en can ic in gheenre wijs
hier van is, en can ic in gheenre wijs
Après avoir appris cela,
ghepeynſen Als die vrouwe dit ge=
ghepeynsen. » Als die vrouwe dit ge-
la dame entra seule dans la chambre
hoert hadde ſo ghinc ſi in die camer
hoert hadde, so ghinc si in die camer
et inspecta tous les coins et recoins,
alleen ∙ ende ſocht van hoke te hoeck
alleen ende socht van hoke te hoeck,
toutes les encoignures et tous les
690van winkel te winkel ∙ van kiſt tot
690van winkel te winkel, van kist tot
690coffres, jusqu’à ce qu’elle parvînt à
kiſt ∙ ter tijt toe dat ſi quam tot dye
kist, ter tijt toe dat si quam tot dye
l’endroit où se trouvaient les tablettes
plaets daer die tafelkens lage̅ daer
plaets, daer die tafelkens lagen, daer
où Grégoire avait l’habitude de lire tous les jours
hi alle daghe plach in te ſien en̅ te le
hi alle daghe plach in te sien ende te le-
qu’il avait été engendré par un frère et une sœur
ſen ∙ hoe dat hi va̅ ee̅ broed’ en̅ ſuſter
sen, hoe dat hi van een broeder ende suster
et avant de pleurer le grand péché
695ghebore̅ was ∙ en̅ da̅ beſcreyde hi die
695gheboren was, ende dan bescreyde hi die
695de ses parents, car il s’agissait
grote ſonde va̅ ſijn ouders ∙ wa̅t dat
grote sonde van sijn ouders, want dat
des tablettes et du message
[100va]
waren die tafelkens ende dat ſcrift
waren die tafelkens ende dat scrift,
qui avaient été trouvés dans son berceau.
dat in ſijn wiege gheuonden wert
dat in sijn wiege gheuonden wert.
Lorsque la dame trouva ces tablettes,
Doe deſe vrouwe deſe tafelke̅s va̅t
Doe dese vrouwe dese tafelkens vant
elle les reconnut, les ouvrit, puis
700en̅ ſach ſo kende ſiſe en̅ dedeſe op en̅
700ende sach, so kende sise ende dedese op ende
700lut le message qu’elle avait écrit
las dat ſcrift dat ſi met haer eyghen
las dat scrift dat si met haer eyghen
de sa propre main. Elle
hant gheſcreuen hadde Si dochte i̅
hant ghescreuen hadde. Si dochte in
se dit : « Cet homme ne peut
haer ſeluen Deſe man en mochte an
haer seluen : « Dese man en mochte an
avoir eu ces tablettes
deſe tafelkens niet gheraket ſijn ten
dese tafelkens niet gheraket sijn, ten
que si c’est mon propre fils. »
705waer dattet mijn eyghen kind wair
705waer dattet mijn eyghen kind wair. »
705Elle se mit à crier et dit
en̅ ſi begonde te roepe̅ met luder ste̅=
Ende si begonde te roepen met luder stem-
à haute voix : « Malheur à moi
men en̅ te ſegghen Och dat ic ye ghe
men ende te segghen : « Och, dat ic ye ghe-
d’être née et d’avoir été mise
boren was ∙ en̅ ter werelt voert ghe
boren was ende ter werelt voert ghe-
au monde ! J’aurais préféré
bracht bin Jck woude dat in mijnre
bracht bin ! Jck woude dat in mijnre
que ma mère expire le jour
710ontfanckeniſſe mijn moeder van mi
710ontfanckenisse mijn moeder van mi
710de ma conception ! » Attirés par les cris
gheſtoruen waer Deſe roepinghe d’
ghestoruen waer ! » Dese roepinghe der
de la dame, les chevaliers
vrouwen wert ghehoert en̅ die rid=
vrouwen wert ghehoert, ende die rid-
accoururent dans la chambre
deren des vrouwes liepe̅ ter camere̅
deren des vrouwes liepen ter cameren
et la découvrirent gisant sur le sol.
tot haer en̅ vonde̅ſe op die aerde ne
tot haer ende vondense op die aerde ne-
Ils restèrent un long moment
715der legghen en̅ ſtonden daer langhe
715der legghen ende stonden daer langhe
715auprès d’elle avant de pouvoir obtenir
bi haer eer ſi een woert conden van
bi haer, eer si een woert conden van
d’elle une parole. Puis, elle ouvrit la bouche
haer ghecrighen Daer ſoe ſprack ſi
haer ghecrighen. Daer soe sprack si
et dit : « Si ma vie vous est chère,
ende ſeyde Jſt dat ghi mijn leue̅ lief
ende seyde : « Jst dat ghi mijn leuen lief
alors dépêchez-vous d’aller chercher
hebt ſo ſoeket ende haelt hier haeſte
hebt, so soeket ende haelt hier haeste-
mon seigneur. »
[18]
À ces mots,
720lick minen heer
[18]
Die ridderen als ſi
720lick minen heer ! »
[18]
Die ridderen als si
720les chevaliers se mirent aussitôt en selle,
dat hoerden ſo waren ſi haeſteliken
dat hoerden, so waren si haesteliken
chevauchèrent jusqu’au roi
te paerde ende reden totten coninck
te paerde ende reden totten coninck
et lui dirent : « Ô seigneur, votre femme,
ende ſeyden tot hem O heer v vrou
ende seyden tot hem : « O heer, v vrou,
notre reine, s’est effondrée, a perdu connaissance
onſe coninghinne die leyt in o̅mach
onse coninghinne, die leyt in ommach-
et est en péril de mort. Elle désire
725te in perikel des doots ∙ en̅ begheert
725te in perikel des doots ende begheert
725vous voir et vous parler. » En apprenant
v te ſien ende te ſpreken Als dat die
v te sien ende te spreken. » Als dat die
cela, Grégoire abandonna sa partie de chasse,
coninc hoerde ſoe liet hi dat ſpel en̅
coninc hoerde, soe liet hi dat spel ende
s’empressa de retourner auprès de sa femme
reyſede haeſtelic tot ſijnre vrouwen
reysede haestelic tot sijnre vrouwen
et pénétra dans la chambre où elle gisait.
ende quam in die camer daer ſi lach
ende quam in die camer, daer si lach.
En voyant le roi,
730Doe die vrou den coninck ſach ſoe
730Doe die vrou den coninck sach, soe
730la dame lui dit : « Ô seigneur,
ſprac ſi tot hem en̅ ſeyde O heer laet
sprac si tot hem ende seyde : « O heer, laet
que tout le monde sorte de la chambre
[100vb]
ſe alle te ſamen wter cameren gaen
se alle te samen wter cameren gaen,
hormis vous-même et moi pour que nul
ſonder ghi ende ic op dat nyemant
sonder ghi ende ic, op dat nyemant
ne soit présent pour entendre ce que je vous dirai ! »
en hore tgheen dat ic v ſegghen ſal
en hore tgheen, dat ic v segghen sal. »
Après que tout le monde eut quitté la pièce,
735Ende doe ſi al wter cameren waren
735Ende doe si al wter cameren waren,
735la reine lui dit : « Ô mon très cher
ſo ſprac die vrou tot hem O mijn al
so sprac die vrou tot hem : « O mijn al-
seigneur, dites-moi de quelle lignée
re liefſte heer ſegt mi van wat ghe=
re liefste heer, segt mi van wat ghe-
vous êtes né ! » Il répondit :
ſlachte dat ghi gheboren ſijt Hi ant
slachte dat ghi gheboren sijt ! » Hi ant-
« Voilà une étrange question !
woerde Dat is een wonderlike vra
woerde : « Dat is een wonderlike vra-
Sachez que je viens
740ghe ∙ ghi ſult wete̅ dat ic wt ſeer ver
740ghe. Ghi sult weten dat ic wt seer ver-
740d’une terre très lointaine. » Et elle
re ende vreemde landen bin Si ſey=
re ende vreemde landen bin. » Si sey-
d’insister : « Je jure par Dieu que,
de wederom Jck loof god ten ſi dat
de wederom : « Jck loof god, ten si dat
si vous ne me dites pas l’entière vérité,
ghi mi die rechte warachticheyt ſeg
ghi mi die rechte warachticheyt seg-
vous me verrez aussitôt mourir. »
ghet ghi ſult mi haeſtelic ſien ſterue̅
ghet, ghi sult mi haestelic sien steruen. »
Il dit : « Et moi, je vous dis
745Hi antwoerde Ende ic ſegge v oeck
745Hi antwoerde : « Ende ic segge v oeck
745que j’étais pauvre sans rien d’autre
dat ic arm was en̅ niet en hadde da̅
dat ic arm was ende niet en hadde dan
que mes armes quand je vous ai libérée,
mijn wapene̅ daer ick v ende al dit
mijn wapenen, daer ick v ende al dit
ainsi que ce royaume,
conincrijck mede verloſt hebbe van
conincrijck mede verlost hebbe van
des mains de vos ennemis. » Elle rétorqua : « Dites-moi
haer vyants handen Si ſeyde Seg
haer vyants handen. » Si seyde : « Seg-
maintenant en quel lieu vous êtes
750ghet mi van wat ſtede dat ghi ghe
750ghet mi van wat stede dat ghi ghe-
750né et qui étaient vos parents.
boren ſijt ∙ en̅ wye dat v ouders wa=
boren sijt, ende wye dat v ouders wa-
Si vous ne me dites pas
ren ∙ ende ten ſi dat ghi mi daer van
ren, ende ten si dat ghi mi daer van
la vérité, je ne toucherai
die warachticheyt ſegt ick en ſal tot
die warachticheyt segt, ick en sal tot
plus à aucune nourriture ! »
ghenen daghen ſpise proeuen noch
ghenen daghen spise proeuen noch
Il répondit : « Je vais
755eten Doe a̅twoerde hi en̅ ſeyde Jck
755eten ! » Doe antwoerde hi ende seyde : « Jck
755vous avouer la vérité.
ſal v die warachticheyt daer va̅ be=
sal v die warachticheyt daer van be-
Un abbé m’a élevé
lyen Het was ee̅ abt die mi va̅ io̅cs
lyen. Het was een abt, die mi van ioncs
depuis mon enfance et il m’a souvent répété
op gheuoet heeft die mi plach te ſeg
op gheuoet heeft, die mi plach te seg-
m’avoir trouvé, emmitouflé dans des draps précieux
gen dat hi mi geuo̅de̅ had in ee̅ vat
gen dat hi mi geuonden had in een vat
et placé dans un berceau qui avait été déposé dans un tonneau.
760legge̅ gewonde̅ coſtelic in een wiege
760leggen, gewonden costelic in een wiege.
760J’ai habité chez cet abbé
by deſen abt heb ic ghewoe̅t ter tijt
By desen abt heb ic ghewoent ter tijt
jusqu’au moment où je suis arrivé dans cette région. »
toe dat ick in deſen landen qua̅ Als
toe dat ick in desen landen quam. » Als
En apprenant cela, la reine
die vrou dit ghehoert heeft ſo toe̅de
die vrou dit ghehoert heeft, so toende
lui montra les tablettes et ce qui était écrit dessus
ſi he̅ die tafelkens en̅ dat geſcrift en̅
si hem die tafelkens ende dat gescrift ende
et dit : « Reconnaissez-vous ces tablettes ? »
765ſeyde ∙ ke̅di deſe tafelen niet Doe hi
765seyde : « Kendi dese tafelen niet ? » Doe hi
765En voyant les tablettes, il comprit qu’elle les avait lues
die tafelkens ſach dz ſiſe had dair in
die tafelkens sach, dat sise had, dair in
et avait découvert la honte
[101ra]
dat ſi die ſcande ſijnre gheboerte̅ ge
dat si die scande sijnre gheboerten ge-
qui entachait sa naissance.
leſen hadde ſoe viel hi ter aerden va̅
lesen hadde, soe viel hi ter aerden van
De tristesse, il s’effondra sur le sol. Mais elle dit : « Ô
rouwe Mer ſi ſprack ende ſeyde O
rouwe. Mer si sprack ende seyde : « O
mon très tendre fils, tu es mon
770mijn alre ſoetſte kint Du biſte mijn
770mijn alre soetste kint, du biste mijn
770fils unique, tu es mon seul mari et mon
enige ſoen ∙ mijn enighe ma̅ ∙ en̅ mijn
enige soen, mijn enighe man ende mijn
seigneur. Tu es le fils de mon frère
here Du biſte een kint mijns broed’s
here. Du biste een kint mijns broeders
et le mien. Ô mon cher enfant, je vous6 ai en̅ mijns O lieue kint Jck heb v int
ende mijns. O lieue kint, jck heb v int
moi-même déposé dans le tonneau et placé dans le berceau
vat ſelue gheſet en̅ inder wiege̅ ghe
vat selue gheset ende inder wiegen ghe-
après vous avoir mis au monde.
775leyt na dat ic v ter werlt ghebracht
775leyt, na dat ic v ter werlt ghebracht
775Malheur à moi d’avoir
en̅ ghebaert hadde Wee mi dat ick
ende ghebaert hadde. Wee mi, dat ick
jamais vu le jour ! O Dieu tout-puissant,
ye gheboren was o god almachtich
ye gheboren was ! O god almachtich,
qu’ai-je donc fait au monde pour que
wat dede ic ter werelt indien dat al
wat dede ic ter werelt, indien dat al-
tant de malheurs arrivent à cause de moi ?
dus vele quaets doer my gheſchien
dus vele quaets doer my gheschien
Car j’ai connu mon propre
780ſoude ∙ wa̅t ic heb mine̅ eyghen broe=
780soude, want ic heb minen eyghen broe-
780frère charnellement et, »
der vleyſchelic bekent En̅ v heeft hi
der vleyschelic bekent, ende v heeft hi, »
dit-elle au roi, « il vous a reçu de moi.
ſprac ſi totten coninc va̅ mi gecrege̅
sprac si totten coninc, « van mi gecregen.
Hélas, j’aurais préféré être anéantie et disparaître
Och of ick vernielt en̅ te niet gema=
Och, of ick vernielt ende te niet gema-
pour afin que personne ne me voie jamais.
ket waer gheweeſt dat my nye oge
ket waer gheweest, dat my nye oge
J’aurais préféré que ma mère fasse
785gheſien hadde ∙ mijn moeder van mi
785ghesien hadde, mijn moeder van mi
785une fauche couche – ce qui ne s’est pas produit –
miſſchiet waer en̅ ghelijc dat niet e̅
misschiet waer, ende ghelijc dat niet en
et que je sois dès alors enterrée ! »
is doe begrauen waer gheweeſt Si
is, doe begrauen waer gheweest ! » Si
De désespoir, elle se cogna la tête
ſmeet van onuerduldicheyt haer ho
smeet van onuerduldicheyt haer ho-
contre le mur et dit : « Ô Seigneur
uet tegen die muer en̅ ſeyde O mijn
uet tegen die muer ende seyde : « O mijn
mon Dieu, voici mon fils
790heer mijn god ſiet dit is mijn broed’
790heer, mijn god, siet, dit is mijn broeder
790et celui de mon frère, mon seigneur, mon mari ! »
ende mijn kint Mijn heer mijn man
ende mijn kint, mijn heer, mijn man ! »
Lorsqu’il entendit ces paroles,
Die coninck heer gregoriꝯ als hi dit
Die coninck, heer Gregorius, als hi dit
le roi, le seigneur Grégoire, dit : « Ô Dieu
hoerde ende ſach ſo ſeyde hi O god
hoerde ende sach, so seyde hi : « O god
tout-puissant, comme tes décrets sont incompréhensibles !
almachtich hoe ombegripelic ſijn v
almachtich, hoe ombegripelic sijn v
Comme tes voies sont impénétrables !
795oerdelen ende onvijndelic v wegen
795oerdelen ende onvijndelic v wegen !
795Alors que je croyais avoir échappé
Jc hadde ghemeynt dat ic alle peri=
Jc hadde ghemeynt dat ic alle peri-
à tous les dangers,
culen waer ontlopen gheweeſt ende
culen waer ontlopen gheweest ende
me voilà entièrement pris dans les rets
ic ben gheheel in des duuels net ghe
ic ben gheheel in des duuels net ghe-
du diable. Laisse-moi, cher Seigneur,
uallen Laet mi lieue heer op dat ick
uallen. Laet mi, lieue heer, op dat ick
pleurer ma misère.
800beſcreye̅ mach mijn ongheuallicheit
800bescreyen mach mijn ongheuallicheit.
800Malheur à moi, malheur à moi ! Vois, en elle j’avais
wee mi wee my Siet daer ic al mijn
Wee mi, wee my ! Siet, daer ic al mijn
mis tout mon cœur, ma raison, ma consolation
[101rb]
hert mijn ſin mijn troeſt mijn ghe=
hert, mijn sin, mijn troest, mijn ghe-
et mon plaisir. Voici ma mère
noechte op had gheſtelt ∙ dat is mijn
noechte op had ghestelt, dat is mijn
et ma femme, la sœur de mon
moeder ende mijn wijf mijns oems
moeder ende mijn wijf, mijns oems
oncle. Vois comme le diable m’a
805ſuſter Siet hoe mi die duuel geua̅ge̅
805suster. Siet, hoe mi die duuel geuangen
805abusé ! Malheur à moi d’avoir jamais vu le jour ! »
heeft ∙ wee mi dat ic ye ghebore̅ was
heeft. Wee mi, dat ic ye gheboren was ! »
En voyant le profond chagrin
Als die moeder die coninghinne al=
Als die moeder, die coninghinne, al-
du roi, son fils, la reine,
dus groten rouwe ſach inde̅ coninc
dus groten rouwe sach inden coninc,
sa mère, lui dit : « Ô
haren ſoen ∙ ſoe ſprack ſi tot hem O
haren soen, soe sprack si tot hem : « O
mon très tendre fils, œuvrez à votre paix
810mijn alre liefſte kint ſcicket v te vre
810mijn alre liefste kint, scicket v te vre-
810du mieux que vous le pouvez et ne soyez pas
den als ghi beſt moghet en̅ en weſet
den als ghi best moghet, ende en weset
désespéré, car vous avez
niet miſtroeſtich ∙ want ghi hebt on=
niet mistroestich, want ghi hebt on-
péché sans le savoir avec saint Paul7 wetende gheſondicht met ſinte pau
wetende ghesondicht met sinte Pau-
et j’ai péché par faiblesse avec saint Pierre8 : wels ∙ en̅ ick wt crancheyt met ſinte
wels, ende ick wt crancheyt met sinte
grâce à la miséricorde de Dieu,
815peter Sie hebben van god bermhar=
815Peter. Sie hebben van god bermhar-
815ils ont obtenu le pardon, ainsi que la grâce.
ticheyt quijtſceldinge ende daer toe
ticheyt quijtsceldinge ende daer toe
Ainsi, j’espère qu’il en adviendra
gracie ghecreghen alſo hope ick dat
gracie ghecreghen. Also hope ick, dat
de même pour nous. Semblable à un pauvre pèlerin,
wi mede ſellen Jc ſal gaen reyſen va̅
wi mede sellen. Jc sal gaen reysen van
j’irai de pays en pays
lande tot lande̅ ghelijc een arm pel=
lande tot landen ghelijc een arm pel-
et toute ma vie durant
820legrym ∙ ende dan ſwaer penitencie
820legrym ende dan swaer penitencie
820je ferai pénitence pour nos péchés
voer onſe ſonde̅ doen alle mijn leue̅
voer onse sonden doen alle mijn leuen
tandis que vous resterez ici et gouvernerez
lanc ∙ ende bliuet ghi hier regnere̅de
lanc. Ende bliuet ghi hier regnerende
ce royaume. » Il
ende regerende dat conincrijck Hij
ende regerende dat conincrijck. » Hij
répondit : « Il n’en sera rien :
antwoerde Dat en ſal niet ſijn ∙ mer
antwoerde : « Dat en sal niet sijn, mer
vous, ma chère mère, resterez ici
825ghi mijn lieue moeder ſult hier bli=
825ghi, mijn lieue moeder, sult hier bli-
825pendant que moi je partirai en pèlerinage
ue̅ en̅ ic ſel reyſen wt pellegrimaets
uen, ende ic sel reysen wt pellegrimaets
jusqu’à ce que Dieu m’ait fait savoir
alſoe langhe ter tijt toe dat ic beken
alsoe langhe ter tijt toe dat ic beken-
que nos péchés sont
nen ſal en̅ wete̅ va̅ god dat onſe ſon
nen sal ende weten van god, dat onse son-
pardonnés. »
[19]
Pendant la nuit,
den vergheue̅ ſijn
[19]
Des nachtes ſto̅t
den vergheuen sijn. »
[19]
Des nachtes stont
il se leva, brisa sa lance, enfila
830hi op en̅ brack ſijn lanci en̅ toech pel
830hi op ende brack sijn lanci ende toech pel-
830une tenue de pèlerin et prit congé
legryms cleder an ∙ hi na̅ oerlof van
legryms cleder an. Hi nam oerlof van
de sa mère. Que de tels adieux
ſijn moeder ∙ wat o̅ſprekelike bitter
sijn moeder. Wat onsprekelike bitter
durent être incroyablement amers
oerlof moſte dat ſijn daer ſulcke lief
oerlof moste dat sijn, daer sulcke lief-
quand un tel amour est détruit d’une aussi brutale
te in ſulcker maniere̅ ſoe haeſtelic ge
te in sulcker manieren soe haestelic ge-
manière ! Il marcha pieds nus
835ſtoert wert en̅ ghinc ſo la̅c baruoets
835stoert wert! Ende ghinc so lanc baruoets,
835jusqu’à ce qu’il eût quitté le pays sans être
dat hi wt ſijn conincrijck onbekent
dat hi wt sijn conincrijck onbekent
reconnu. Ensuite, dans l’obscurité de la nuit,
[101va]
quam Daer nae quam hi bi do̅cker
quam. Daer nae quam hi bi doncker
il arriva dans une cité à la maison
inder nacht in een ſtadt tot een viſ=
inder nacht in een stadt tot een vis-
d’un pêcheur à qui il demanda l’hospitalité
ſchers huys en̅ hi bat hem herberge
schers huys, ende hi bat hem herberge
pour l’amour de Dieu. Celui-ci l’observa
840om goods wille Die viſſcher beſach
840om goods wille. Die visscher besach
840de près, et après avoir remarqué
hem wel naerſtelic ende mercte dye
hem wel naerstelic ende mercte dye
la beauté de sa personne, la perfection
ſchoenheyt ſijns perſoens ∙ vromich
schoenheyt sijns persoens, vromich-
et la proportion harmonieuse
heyt ende van allen leden volmaect
heyt ende van allen leden volmaect-
de tous ses membres, il lui dit :
heyt ∙ waer om dat hi tot hem ſeyde
heyt, waer om dat hi tot hem seyde :
« Mon cher ami, on voit bien à votre apparence,
845Mijn alre liefſte het ſchinet wel in v
845« Mijn alre liefste, het schinet wel in v
845à votre corps et vos membres
ghedaente an v perſoen ende leden ∙
ghedaente, an v persoen ende leden,
que vous n’êtes pas un vrai pèlerin. »
dat ghi gheen recht pellegrim e̅ ſijt
dat ghi gheen recht pellegrim en sijt. »
Grégoire, le roi, répondit :
Gregorius die coninck antwoorde
Gregorius die coninck antwoorde :
« Quand bien même je ne serais pas vraiment
Al waert ſake dat ic gheen warach
« Al waert sake dat ic gheen warach-
un pauvre pèlerin, je vous demande
850tich arm pellegrim en ben ∙ nochtan
850tich arm pellegrim en ben, nochtan
850néanmoins, pour l’amour de Dieu, de m’héberger. »
ſo eyſche ic va̅ v herberghe o̅ goods
so eysche ic van v herberghe om goods
En voyant ce pèlerin,
wil Als des viſſchers wijf deſen pel
wil. » Als des visschers wijf desen pel-
la femme du pêcheur se prit de pitié
legrim ſach ſo wert ſi becoert tot he̅
legrim sach, so wert si becoert tot hem
pour lui et implora son mari
met medeliden en̅ bat haren ma̅ dat
met medeliden ende bat haren man dat
de l’accueillir. Grégoire
855hi hem woude herberch gheuen Hij
855hi hem woude herberch gheuen. Hij
855fut conduit à l’intérieur et on lui prépara
wert in gheleyt ∙ ende after die doer
wert in gheleyt, ende after die doer
une couche derrière la porte.
wert hem een bedde gheſpreyt ende
wert hem een bedde ghespreyt, ende
Le pêcheur, son hôte, lui donna du poisson
die viſſcher die waert gaf he̅ viſſche
die visscher, die waert, gaf hem vissche
et du pain à manger et de l’eau à boire.
en̅ broot te eten ende water te drinc
ende broot te eten ende water te drinc-
Entre autres questions destinées
860ken En̅ onder ander vraghen en̅ on
860ken. Ende onder ander vraghen ende on-
860à en savoir davantage,
derſoeckinghe ſoe ſprack die viſſcher
dersoeckinghe soe sprack die visscher
il lui dit : « Pèlerin,
tot he̅ en̅ ſeyde Du pellegrim iſt dat
tot hem ende seyde : « Du pellegrim, ist dat
si vous aspirez à la sainteté et faites cela
ghi heylicheyt ſoeket en̅ dit o̅ loe̅ va̅
ghi heylicheyt soeket ende dit om loen van
pour obtenir une récompense de Dieu, vous devriez
god te hebben doet ∙ ſo ſoudi gae̅ ind’
god te hebben doet, so soudi gaen inder
vous rendre dans un lieu désert et y servir Dieu
865woeſtenye en̅ diene̅ daer in ſwaren
865woestenye ende dienen daer in swaren
865en faisant une lourde pénitence. » Grégoire lui répondit :
penitencie̅ god Gregorius antwoer
penitencien god. » Gregorius antwoer-
« Cher seigneur, je tenterais volontiers
de Lieue heer waert dz ſoude ic gaer
de : « Lieue heer waert, dat soude ic gaer-
de le faire, mais je ne sais où se trouvent
ne beſoeken en̅ doe̅ mer ic e̅ weet nz
ne besoeken ende doen, mer ic en weet niet
de tels lieux. » Le pêcheur
waer alſulcke plaetſen legghen Die
waer alsulcke plaetsen legghen. » Die
rétorqua : « Demain, si vous venez avec moi,
870viſſcher ſeyde Vaert morghen met
870visscher seyde : « Vaert morghen met
870je vous y conduirai. » Il répondit :
mi en̅ ic ſal v daer brenghen Hi ant
mi ende ic sal v daer brenghen. » Hi ant-
« Ô, que Dieu vous récompense ! »
[101vb]
woerde Och dat moet v god lonen
woerde : « Och, dat moet v god lonen ! »
[20]
Le lendemain matin, le pêcheur réveilla
[20]
Des morghens wrecte die viſſcher
[20]
Des morghens wrecte die visscher
le pèlerin et celui-ci se hâta tant
den pellegrym en̅ hi haeſte ſoe ſeer
den pellegrym, ende hi haeste soe seer
qu’il en oublia ses tablettes derrière la porte.
875dat hi ſijn tafelken vergat after die
875dat hi sijn tafelken vergat after die
875Le pêcheur et le pèlerin
doer Die viſſcher metten pellegrym
doer. Die visscher metten pellegrym
allèrent au navire ensemble
ſijn te ſamen te ſceep ghegaen ∙ ende
sijn te samen te sceep ghegaen ende
et naviguèrent pendant seize lieux
voeren ſeſtien mylen verre in die zee
voeren sestien mylen verre in die zee,
jusqu’à ce qu’ils parvinssent à un rocher.
ſoe langhe dat ſi quamen bi een ſtee̅
soe langhe dat si quamen bi een steen-
Le pêcheur avait pris avec lu
880roets ∙ die viſſcher hadde met he̅ ghe
880roets. Die visscher hadde met hem ghe-
880des entraves, comme celles
nomen voetſtocken daer me̅ die miſ=
nomen voetstocken, daer men die mis-
que l’on met aux pieds des criminels,
dadighe haer beene in sluut dieme̅
dadighe haer beene in sluut, diemen
et que l’on ne pouvait pas ouvrir sans clef.
ſonder ſlotel niet op doen en mocht
sonder slotel niet op doen en mocht,
Et lorsqu’il les eut mises
en̅ doe hi den pellegrim daer in ghe
ende doe hi den pellegrim daer in ghe-
au pèlerin, il jeta la clef
885ſloten hadde ſoe werp hi den ſlotel
885sloten hadde, soe werp hi den slotel
885à la mer. Il laissa là le pèlerin
in die zee Hi liet den pellegrim daer
in die zee. Hi liet den pellegrim daer
et rentra chez lui.
[21]
Le pèlerin
ende voer wederom tot huys
[21]
Dese
ende voer wederom tot huys.
[21]
Dese
y demeura dix-sept ans
pellegrym bleef daer ſeuentien iaer
pellegrym bleef daer seuentien iaer
en lourde pénitence. Il advint alors
lanc in ſwaerre penitencien Het ge=
lanc in swaerre penitencien. Het ge-
que le pape mourut. Après
890boerde dat die paus ſtarf En̅ doe hi
890boerde dat die paus starf. Ende doe hi
890sa mort, une voix
doot was ſoe quam daer een ſtem=
doot was, soe quam daer een stem-
venant du ciel dit : « Cherchez
me vande̅ hemel ſegghende Soket
me vanden hemel segghende : « Soket
l’homme de Dieu qui s’appelle Grégoire
den ma̅ goods die gregorius hiet en̅
den man goods, die Gregorius hiet, ende
et faites de lui mon vicaire ! »
maect en̅ kieſet he̅ tot minen ſtede=
maect ende kieset hem tot minen stede-
Après avoir entendu cela, les électeurs,
895houder Als die keyſers die cardina=
895houder ! » Als die kiesers, die cardina-
895les cardinaux, se réjouirent beaucoup
len dat hoerden ſo ware̅ ſi ſeer blide
len, dat hoerden, so waren si seer blide
et envoyèrent des messagers partout
en̅ ſende̅ ouer al bode̅ o̅ deſen vrie̅t
ende senden ouer al boden, om desen vrient
pour chercher Grégoire, cet ami de Dieu. Ils
goods gregorium te ſoeken Si qua
goods Gregorium te soeken. Si qua-
finirent par être accueillis dans la maison du pêcheur.
me̅ ten leſte tot deſen viſſchers huys
men ten leste tot desen visschers huys
Le soir, alors qu’ils mangeaient,
900ter herberghe ∙ en̅ als ſi des auonts
900ter herberghe, ende als si des auonts
900ils expliquèrent à leur hôte pourquoi
aten ſoe ſeyden ſi totte̅ waert ∙ waer
aten, soe seyden si totten waert waer
ils avaient été envoyés à la recherche
om dat ſi wt gheſent waren o̅ te ſoe
om dat si wt ghesent waren, om te soe-
d’un saint homme qui s’appelait Grégoire
ken ene̅ heylighen man die gregori=
ken enen heylighen man, die Gregori-
et qui avait été choisi par Dieu pour devenir pape,
us hiet die va̅ god ghekore̅ is paus
us hiet, die van god ghekoren is paus
ajoutant : « Et nous ne parvenons pas à le
905te werde̅ ∙ en̅ wi en mogens niet vin
905te werden : « Ende wi en mogens niet vin-
905trouver ». Leur hôte se souvint aussitôt
den Die waert wert ter ſtont denc=
den. » Die waert wert ter stont denc-
du pèlerin qu’il avait conduit en un lieu
[102ra]
ken opte̅ pelgrom die hi in die woeſ
ken opten pelgrom, die hi in die woes-
désertique et dit : « Il y a
teyne gheuoert hadde ende ſeyde het
teyne gheuoert hadde, ende seyde : « Het
désormais dix-sept ans,
ſijn nu ſeuentien iaren gheleden dat
sijn nu seuentien iaren gheleden dat
un pèlerin nommé Grégoire
910een pellegrom die gregorius hiet hi=
910een pellegrom, die Gregorius hiet,
910a été accueilli pour l’amour de Dieu dans cette maison.
er in my̅ huus om goods wil ter her
hier in myn huus om goods wil ter her-
Je l’ai conduit à un rocher
berch was die ich voerde in een ſteen
berch was, die ich voerde in een steen-
en mer et l’y ai laissé.
roets inder zee ende daer liet ick hem
roets inder zee, ende daer liet ick hem.
Je suis toutefois certain qu’il est mort depuis longtemps. »
Mer ic weet wel dat hy langhe doot
Mer ic weet wel, dat hy langhe doot
[22]
Il se trouva que ce jour-là
915is
[22]
Siet wat gheboert is opten ſelue̅
915is. »
[22]
Siet, wat gheboert is opten seluen
915le pêcheur qui les accueillait
dach ſo viſſchede deſe viſſcher die wa
dach, so visschede dese visscher, die
avait attrapé des poissons
ert ende in een vande̅ viſſchen die hy
waert, ende in een vanden visschen, die hy
et que dans l’un de ceux qu’il avait attrapés, il retrouva la clef
gheuanghen hadde vant hi die ſlotel
gheuanghen hadde, vant hi die slotel,
qu’il avait jetée à la mer dix-sept ans plus tôt.
die hy ouer ſeuentien iaren in dye ſee
die hy ouer seuentien iaren in dye see
Il en fut très étonné
920werp ∙ waer om dat hi zeer verwon=
920werp, waer om dat hi zeer verwon-
920et s’écria d’une voix forte :
derde ende riep myt luder ſtemmen
derde ende riep myt luder stemmen :
« Ô mes chers hôtes, messagers
O mijn alre liefſte gaſten ende bode̅
« O mijn alre liefste gasten ende boden
de la sainte Église, regardez ! Voici
der heyligher kerken ſiet hier is dye
der heyligher kerken, siet, hier is dye
la clef que j’ai jetée à la mer après avoir fait
ſlotel die ic indie zee werp doe ick den
slotel, die ic indie zee werp, doe ick den
traverser Grégoire, le pèlerin. J’espère
925pellegrom Gregorium voerde ick ho
925pellegrom Gregorium voerde. Ick ho-
925que vous ne serez pas
pe dat ghi ter vergheefs hier niet ge=
pe dat ghi ter vergheefs hier niet ge-
venus en vain. » En entendant cela,
comen en ſelt weſen Als die bode̅ dz
comen en selt wesen. » Als die boden dat
les messagers se réjouirent beaucoup.
hoerden ſoe warden ſi ſeer verblijt∙
hoerden, soe warden si seer verblijt.
[23]
Le lendemain matin, ils se levèrent tôt et
[23]
Si ſtonde̅ des morgens vro op en̅ ba
[23]
Si stonden des morgens vro op ende ba-
demandèrent au pêcheur de les conduire
930den den viſcher dat hi hem voere̅ wil
930den den vischer, dat hi hem voeren wil-
930au rocher, ce qu’il fit.
de totter ſteenroets ende alſo iſt ghe=
de totter steenroets, ende also ist ghe-
Une fois arrivés et en voyant
ſchiet Als ſi daer quamen ende Gre=
schiet. Als si daer quamen ende Gre-
Grégoire, ils lui dirent :
gorium ſaghen ſoe ſeiden ſi tot hem
gorium saghen, soe seiden si tot hem :
« Ô Grégoire, ami de Dieu, c’est la volonté
O gregori vrie̅t goods het is die wil
« O Gregori, vrient goods, het is die wil-
de Dieu de faire de vous son représentant
935le goods dat gi inder aerde̅ ſijn ſtede
935le goods, dat gi inder aerden sijn stede-
935sur terre : venez et
houder weſen ſelt daer om ſo coe̅t en
houder wesen selt. Daer om so coemt en-
partez avec nous ! » Il répondit : « Si c’est
de vaert mit ons Hi antwoorde dat
de vaert mit ons. » Hi antwoorde : « Dat
agréable à Dieu, que Sa volonté soit
god behaechlic is dat moet na ſy̅ wil
god behaechlic is, dat moet na syn wil-
faite ! » Ils le firent descendre du rocher.
le gheſchie̅ Si hebben vter ſteenroets
le gheschien ! » Si hebben vter steenroets
Avant qu’il ne fît son entrée à Rome,
940gheleyt Eer hi inder ſtat van romen
940gheleyt. Eer hi inder stat van Romen
940toutes les cloches se mirent à sonner
quam ∙ ſoe begonnen alle die clocken
quam, soe begonnen alle die clocken
d’elles-mêmes. En les entendant,
[102rb]
van ſelfs te luden ∙ Als die burghers
van selfs te luden. Als die burghers
les habitants s’écrièrent : « Béni
dat hoorden ſoe ſeiden ſi Gebenedijt
dat hoorden, soe seiden si : « Gebenedijt
soit Dieu tout-puissant, le Suprême !
ſi god almachtich die alre ouerſte nu
si god almachtich, die alre ouerste ! Nu
Voici qu’est arrivé celui qui doit être son vicaire ! »
945is ghecomen dye ſijn ſtedehouder ſal
945is ghecomen, dye sijn stedehouder sal
945Ils allèrent tous à sa rencontre,
weſen ∙ Si ſijn he̅ alteſamen te moet
wesen. » Si sijn hem altesamen te moet
le reçurent avec
ghegaen ende hebben mit groote eer
ghegaen ende hebben mit groote eer-
de grands honneurs et le nommèrent
waerdicheyt ontfanghen en̅ den ſte=
waerdicheyt ontfanghen ende den ste-
vicaire du Christ.
[24]
Après avoir été fait
dehouder goods ghemaect
[24]
Deſe hey
dehouder goods ghemaect.
[24]
Dese hey-
pape et vicaire de Dieu,
950lige gregorius als hi paeus ſtedehou
950lige Gregorius, als hi paeus stedehou-
950ce saint homme, Grégoire,
der goods gemaect was in alle̅ ſtuc=
der goods gemaect was, in allen stuc-
se comporta toujours de manière louable si bien que sa
ken hadde hi hem priſelic alſo dat ſy̅
ken hadde hi hem priselic, also dat syn
renommée se répandit à travers le monde et,
faem vloech ouer die werelt dat
faem vloech ouer die werelt, dat
puisqu’un si saint homme avait été choisi
al ſulken heylighen man paeus van
al sulken heylighen man paeus van
par Dieu pour être pape à Rome,
955romen van god ghecore̅ en̅ gemaect
955Romen van god ghecoren ende gemaect
955beaucoup de gens venaient de tous les pays
was wt allen landen quame̅ veel om
was. Wt allen landen quamen veel om
pour recueillir son conseil
raet en̅ hulp van hem te hebbe̅ ∙
[25]
Als
raet ende hulp van hem te hebben.
[25]
Als
et obtenir son aide.
[25]
En apprenant
dyt vernam ſijn moeder dat alſulke̅
dyt vernam sijn moeder dat alsulken
qu’un si saint homme avait été élu vicaire
heylighen man goods ſtedehoud’ ge=
heylighen man goods stedehouder ge-
de Dieu, sa mère se dit :
960worden was ſo dochte ſi in haer ſel=
960worden was, so dochte si in haer sel-
960« À qui pourrais-je mieux m’adresser
uen waer mach ic nu bet gae̅ dan tot
uen : « Waer mach ic nu bet gaen dan tot
qu’à ce saint père, pape et vicaire
deſen heiligen vader die paeus en̅ ſte
desen heiligen vader, die paeus ende ste-
de Dieu, pour lui dévoiler
dehouder goods ende gheuen he̅ alle
dehouder goods, ende gheuen hem alle
ma vie ? » Elle ignorait toutefois
mijn zaken te kenne nochta̅s en wiſt
mijn zaken te kenne ? » Nochtans en wist
que c’était son fils et son mari.
965ſi niet dattet haer man en̅ haer kint
965si niet, dattet haer man ende haer kint
965Elle se rendit à Rome et confessa
was Si toech te romen ende biachte
was. Si toech te Romen ende biachte
tous ses péchés au pape. Avant la confession,
den paeus alle haer ſonden eer ſi bi=
den paeus alle haer sonden. Eer si bi-
aucun des deux ne reconnut l’autre.
echte ſo en kenden die een den andere̅
echte, so en kenden die een den anderen
Mais après avoir écouté la confession
niet ∙ Mer als gregorius die paeus
niet. Mer als Gregorius, die paeus,
de sa mère, Grégoire, le pape, sut
970haer biacht ghehoort hadde ſo wiſt
970haer biacht ghehoort hadde, so wist
970avec certitude qu’il s’agissait de sa mère
hi warachtelic dattet ſy̅ moed’ was ∙
hi warachtelic dattet syn moeder was
et lui dit : « Ô ma mère
ende hi ſeyde tot haer O mijn alre li
ende hi seyde tot haer : « O mijn alre
bien aimée, ma très tendre épouse
efſte moeder alre ſoetſte wijf en̅ vrie̅=
liefste moeder, alre soetste wijf ende vrien-
et amie ! Le diable croyait nous emporter
dinne ∙ die duuel waende ons te bre̅
dinne ! Die duuel waende ons te bren-
en enfer, mais nous lui avons échappé
975ghen ter hellen ∙ mer wij ſijn hem o̅t
975ghen ter hellen, mer wij sijn hem ont-
975par la grâce de Dieu qui veut
ghaen ouermits die graci goods ∙ die
ghaen ouermits die graci goods. Die
que nous soyons tous deux sauvés. »
[102va]
wil dat wij alle teſamen behoude̅ ſel
wil dat wij alle tesamen behouden sel-
À ces mots, sa mère se jeta à ses pieds,
len weſen als ſijn moeder dat hoor=
len wesen. » Als sijn moeder dat hoor-
comme l’avait fait Madeleine9, de ſo viel ſi voer ſijn voeten als mag=
de, so viel si voer sijn voeten, als Mag-
et, de joie, l’embrassa et le lava
980dalena dede ende cuſſede ende wieſſe
980dalena dede, ende cussede ende wiesse
980de ses larmes.
van bliſcappen mit haren tranen ∙
van bliscappen mit haren tranen.
Le pape releva sa mère,
Die paeus hief ſijn moeder vander
Die paeus hief sijn moeder vander
Fonda un couvent de nonnes
aerden op ende in haren naem tym=
aerden op, ende in haren naem tym-
en son nom et l’y nomma
merde hi een no̅ne cloeſter daer ſi va̅
merde hi een nonne cloester, daer si van
abbesse. Ils vécurent
985hem abdiſſe in ghemaect wort ∙ Sy
985hem abdisse in ghemaect wort. Sy
985tous deux saintement et, par la suite,
leefden beyde heylichlick : ende ſtor=
leefden beyde heylichlick ende stor-
moururent dans la félicité.
uen daer na ſalichlick ∙
uen daer na salichlick.
[26]
Mes très chers, cet empereur est
[26]
Mijn alre liefſte deſe keyser is on
[26]
Mijn alre liefste, dese keyser is on-
notre Seigneur Jésus-Christ,
se heer Jhesus criſtus ∙ die ſijn
se heer Jhesus Cristus, die sijn
sa sœur est l’âme et son frère
990ſuſter dat is die ziel ∙ ſinen broeder ∙
990suster, dat is die ziel, sinen broeder,
990est l’homme, c’est-à-dire que les hommes
dat is die menſch welke ghelouighe
dat is die mensch, welke ghelouighe
fidèles au Christ sont ses frères
menſchen cristi ſijn ſijn broeders en=
menschen Cristi sijn, sijn broeders, en-
et que l’âme est sa sœur et la fille de
de die ſiel is ſijn ſuster en̅ goods doch
de die siel is sijn suster ende goods doch-
Dieu. Mais quand l’âme s’unit
ter Mer indien dat die ſiel den men=
ter. Mer indien dat die siel den men-
à un être humain, alors la chair
995ſche verenighet ſoe wort dat vleiſch
995sche verenighet, soe wort dat vleisch
995est appelée à juste titre sa sœur.
properlick ghehieten ſijn ſuſter ∙ Jnt
properlick ghehieten sijn suster. Jnt
Au commencement, la chair tient l’âme
beghinſel ſoe heeft dat vleiſch die ſiel
beghinsel soe heeft dat vleisch die siel
en honneur et aussi longtemps qu’elle
in alre waerdicheyt alſo lange als ſi
in alre waerdicheyt, also lange als si
ne fait rien contre ce qui
niet en doet daer tiegen dat god miſ
niet en doet daer tiegen dat god mis-
déplaît à Dieu. La chaire est tenue
1000haghelic is ende dan iſt daer toe v’bo̅
1000haghelic is, ende dan ist daer toe verbon-
1000par le commandement divin de donner sa sœur
den vten gebot goods haer te hilicke̅
den vten gebot goods haer te hilicken
en mariage à un noble, c’est-à-dire à Dieu,
an ee̅ edele̅ ma̅ dat is god daer werc
an een edelen man, dat is god daer werc-
par les œuvres de la miséricorde. Ces deux personnes,
ken des bermherticheits Dese twee
ken des bermherticheits. Dese twee,
le corps et l’âme, s’aiment mutuellement
de ſiel en̅ dat lichaem hebben malcan
de siel ende dat lichaem, hebben malcan-
à tel point qu’elles couchent dans la même chambre,
1005deren ſoe lief dat ſi in een camer leg=
1005deren soe lief, dat si in een camer leg-
1005c’est-à-dire dans le même cœur, le même esprit
ghen dat in een hart in een ſin een
ghen, dat in een hart, in een sin een
et la même pensée10, aussi longtemps qu’elles respectent ghedacht alſo langhe als ſi wandele̅
ghedacht, also langhe als si wandelen
les commandements de Dieu. Elles
ende doen die gheboden goods En̅ ſi
ende doen die gheboden goods. Ende si
mangent aussi dans le même plat, c’est-à-dire qu’elles se conformaient
ete̅ in een ſcuttel dat is ſi ſetteden en̅
eten in een scuttel, dat is si setteden ende
à une seule et même volonté quand elles
1010ordineerden hem in een wil doe ſi dz
1010ordineerden hem in een wil, doe si dat
1010reçurent le baptême et renoncèrent aux mauvaises
doopſel ontfinghen ende die houaer
doopsel ontfinghen ende die houaer-
tentations, orgueilleuses et vaniteuses
[102vb]
dighe wtwendighe quade begheerte̅
dighe, wtwendighe, quade begheerten
du diable. Mais hélas
des duuels verſaecten : Mer leyders
des duuels versaecten. Mer leyders
et encore hélas ! Ce qui est à déplorer :
ende wacharme̅ aylaes dat te beſcrei
ende wacharmen, aylaes ! Dat te bescrei-
souvent, l’homme, la volupté, la chair,
1015en is die me̅ſch die ſinlicheyt dz vlei=
1015en is : die mensch, die sinlicheyt, dat vlei-
1015viole sa sœur, l'âme,
ſche vercracht dicwijl ſijn ſuſter dye
sche, vercracht diewijl sijn suster, dye
à l’instigation du diable,
ſiel wt raet en̅ ingheuinghe des du=
siel, wt raet ende ingheuinghe des du-
de sorte qu’elle tombe enceinte
uels alſo dat ſi ontfanct ende een ſo=
uels, also dat si ontfanct ende een so-
et accouche d’un fils. Par ce fils,
ne voert brenct oft baert Bi dit kint
ne voert brenct oft baert. Bi dit kint
nous devons comprendre tout le genre
1020ſullen wij verſtaen dat heel menſche
1020sullen wij verstaen dat heel mensche-
1020humain qui descend du premier
like gheſlachte dat vanden eerſte̅ va=
like gheslachte, dat vanden eersten va-
der Adam ghecomen is want Ada̅
der Adam ghecomen is, want Adam
était le premier enfant, le premier fils
was dat eerſte kint die eerſte ſoe̅ dye
was dat eerste kint, die eerste soen, dye
que Dieu ait créé et le règne
god ghemaect heeft ∙ den toebehoer
god ghemaect heeft, den toebehoer-
de ce monde lui revenait,
1025de dat coninckrijck des werelts ∙ als
1025de dat coninckrijck des werelts, als
1025car comme le dit le prophète David
doer den propheete dauid inden ſou
doer den propheete Dauid inden sou-
dans le livre des Psaumes en s’adressant à Dieu :
ter betughet ſtaet die ſpreect tot god
ter betughet staet, die spreect tot god,
« Ô seigneur, Tu as tout mis
ſeghende aldus O heer ghi hebt alle
seghende aldus : « O heer, ghi hebt alle
sous les pieds de l'homme12 », dinck onder des menſchen voeten ge
dinck onder des menschen voeten ge-
comme s’il disait : « De la même
1030ſet ∙ recht of hi ſegghen woude Ghe
1030set. » Recht of hi segghen woude : « Ghe-
1030façon que Tu règnes sur tout ce qui est
lijcker wijs dat ghi ouer al bouen al
lijcker wijs dat ghi ouer al bouen al
dans le ciel, Tu as fait de l’homme, après Toi,
ſonderlinck inden hemel : alſoe heb=
sonderlinck inden hemel, alsoe heb-
le maître de tout ce qui est
di den menſch na v heer bouen al ge
di den mensch na v heer bouen al ge-
sous le ciel. » Mais cet enfant
maeckt onder den hemel ∙ Mer dyt
maeckt onder den hemel. » Mer dyt
s’est vu confier
1035kint heeft in een ghebot ontfanghen
1035kint heeft in een ghebot ontfanghen
1035la fille de Dieu, sa sœur,
ghehad die dochter goods ſijn ſuſter
ghehad die dochter goods, sijn suster,
c’est-à-dire qu’il devait tenir l’âme
die ziel te houden beſorghen ende be=
die ziel te houden, besorghen ende be-
en honneur et en haute dignité et la protéger.
waren in allen waerdicheden en̅ ere̅
waren in allen waerdicheden ende eren.
Cependant, il fut trompé par le conseil
Mer hy wort doer raet des duuels
Mer hy wort doer raet des duuels
du diable, et la viola
1040bedrogen ende heeftſe vercracht doe
1040bedrogen ende heeftse vercracht, doe
1040en mangeant la pomme. À cause de cela,
hi ande̅ appel beet waer van dat een
hi anden appel beet, waer van dat een
un fils, c’est-à-dire tout le genre humain,
ſoen dat is alle dat menſchelike ghe
soen, dat is alle dat menschelike ghe-
fut placé dans un tonneau avec
ſlacht ghecome̅ is ende in een vat wt
slacht, ghecomen is ende in een vat wt
l’accord du chevalier, c’est-à-dire
conſent des ridders dat is des heyli=
consent des ridders, dat is des heyli-
du Saint-Esprit et jeté dans la mer,
1045ghen geeſts gheleit ende geworpe̅ in
1045ghen geests, gheleit ende geworpen in
1045c’est-à-dire dans l’amertume et la misère
die zee dat is in die bitterheyt ende el
die zee, dat is in die bitterheyt ende el-
de ce monde, dans cette vallée de
[103ra]
lendicheyt deſer werelt int dal der
lendicheyt deser werelt, int dal der
larmes où il dériva de nombreuses années,
tranen daer veel iaren dat is lange
tranen daer veel iaren, dat is lange
c’est-à-dire longtemps. Après sa mort, le premier père
tijt dreef Die eerſte vader was doot
tijt, dreef. Die eerste vader was doot
descendit en enfer et l’âme
1050ende voer ter hellen neder ∙ en̅ die ſie
1050ende voer ter hellen neder, ende die sie-
1050fut abandonnée nue. C’est pourquo
le wert naect afterghelaten ∙ en̅ dair
le wert naect afterghelaten, ende dair
le duc, c’est-à-dire le diable
om ſoe heeftſe die hartoghe die du=
om soe heeftse die hartoghe, die du-
l’attaqua et l’assiégea jusqu’à ce
uel aengheſocht ende beuochten ∙ ter
uel, aenghesocht ende beuochten ter
que le fils de Dieu, Dieu fait homme,
tijt toe dat die ſone goods god ende
tijt toe dat die sone goods, god ende
vienne libérer non seulement
1055menſche quam en̅ verloſte niet allee̅
1055mensche, quam ende verloste niet alleen
1055la mère, mais tout le royaume,
die moeder mer al dat conincrijcke
die moeder, mer al dat conincrijcke,
c’est-à-dire le genre humain,
dat menſchelike gheſlacht doer ſijn
dat menschelike gheslacht, doer sijn
par sa Passion bénie. Car il combattit
ghebenedide paſſie ∙ wa̅t teghen den
ghebenedide passie. Want teghen den
le duc, c’est-à-dire le diable,
hartoghe den duuel vacht en̅ ſtreet
hartoghe, den duuel, vacht ende street
le vainquit, remporta la victoire
1060hi ∙ ende verwan he̅ ende behielt die
1060hi ende verwan hem ende behielt die
1060et nous restitua tout le pays perdu,
victorie ende alle dat lant dat verlo
victorie, ende alle dat lant, dat verlo-
c’est-à-dire le royaume des cieux,
ren was dat hemelſche lant dat pa
ren was, dat hemelsche lant, dat pa-
le paradis. Ensuite,
radijs heeft hi ons weder in gewo̅=
radijs, heeft hi ons weder in gewon-
il épousa sa mère,
nen en̅ ghecreghen Daer na heeft hi
nen ende ghecreghen. Daer na heeft hi
c’est-à-dire la sainte Église,
1065die moeder die heylighe kerc onder
1065die moeder, die heylighe kerc, onder
1065par qui avait été écrites
ghetrouwet ∙ doer welck die tafelen
ghetrouwet, doer welck die tafelen
les tablettes, c’est-à-dire les Dix Commandements
gheſcreue̅ ware̅ dat ſijn die tien ge=
ghescreuen waren, dat sijn die tien ge-
que Moïse avait reçus de
boden die moyses ontfange̅ had va̅
boden, die Moyses ontfangen had van
Dieu13. Ces tablettes, les Dix Commandements, gode Deſe tafelkens die tien ghebo
gode. Dese tafelkens, die tien ghebo-
nous devons les lire tous les jours, les
1070de̅ ſellen wi daghelicx leſen en̅ voer
1070den, sellen wi daghelicx lesen ende voer
1070avoir sous les yeux et les graver dans nos cœurs
oghen hebben en̅ in onſe herte pren=
oghen hebben ende in onse herte pren-
et regarder, lire et comprendre
ten ∙ en̅ die heylighe ſcrifte̅ ouerſien
ten ende die heylighe scriften ouersien,
les Saintes Écritures où nous pouvons lire
leſen ende verſtae̅ daer wi ſellen mo
lesen ende verstaen, daer wi sellen mo-
que saint Job, ce saint homme,
ghen vinden hoe dat die heylige iob
ghen vinden, hoe dat die heylige Iob
s’adressait à la terre et disait : « À la saleté
1075die aerde toeſprac en̅ ſeyde De̅ drec
1075die aerde toesprac ende seyde : « Den drec
1075j’ai dit : ‘tu es mon père’ et
heb ic geſeit du biſte mijn vader ∙ en̅
heb ic geseit : ‘Du biste mijn vader’ ende
aux vers : ‘tu es ma mère et
den wormen du biſte mijn moed’ en̅
den wormen : ‘Du biste mijn moeder ende
mes sœurs’14. » Si nous décidons de réfléchir ſuſter Jst dat wi dit dicke beſien en̅
suster’. » Jst dat wi dit dicke besien ende
attentivement à ce propos, nous trouverons
ouerde̅cken willen ſoe ſellen wi ma
ouerdencken willen, soe sellen wi ma-
bien matière à pleurer. Mais
1080terie en̅ ſake vinden te ſcreyen Mer
1080terie ende sake vinden te screyen. Mer
1080il faut désormais chercher à savoir qui nous
nv is hier te vraghen wie dat ons
nv is hier te vraghen, wie dat ons
tirés du tonneau. En vérité l’abbé, Dieu lui-même, qui
[103rb]
vten vat ghetoghen of ghenome̅ he
vten vat ghetoghen of ghenomen he-
par son fils unique nous tire
uet Voerwaer die abt god ſelf dye
uet. Voerwaer die abt, god self, dye
quotidiennement du plaisir
ons doer ſine̅ enigen ſoen noch da
ons doer sinen enigen soen noch da-
du péché par la grâce divine
1085ghelicx trect ouermits die godlijke
1085ghelicx trect ouermits die godlijke
1085et qui nous confie au pêcheur
gracie wt die ſalicheyt des ſondes ∙
gracie wt die salicheyt des sondes
pour qu’il nous élève.
en̅ gheeft ons die viſſcher te voeden
ende gheeft ons die visscher te voeden.
Ce pêcheur peut être considéré
Deſe viſſcher mach weſen en̅ hyete̅
Dese visscher mach wesen ende hyeten
comme n’importe quel prélat qui est au service de Dieu
een yghelic prelaet die verbonde̅ is
een yghelic prelaet, die verbonden is
et lui doit d’élever le pécheur
1090en̅ he̅ toebehoert den ſondighen me̅
1090ende hem toebehoert, den sondighen men-
1090dans les bonnes œuvres et
ſche in goeden wercken te voede̅ ∙ en̅
sche in goeden wercken te voeden ende
l’aider à devenir un chevalier
tot een ridder goods te promouere̅
tot een ridder goods te promoueren
de Dieu. Alors celui-ci pourra
ende te helpen Dan ſo mach hi ond’
ende te helpen. Dan so mach hi onder
fréquenter les moines, c’est-à-dire les saints
den moniken ∙ dat is metten heylige̅
den moniken, dat is metten heyligen
hommes, vivre et cheminer parmi eux
1095menſchen conuerſeren ommegae̅ en
1095menschen, conuerseren, ommegaen en-
1095et ainsi devenir lui-même saint,
de wonen ∙ en̅ alſoe oeck heylich wer
de wonen, ende alsoe oeck heylich wer-
selon le psalmiste : « Tu seras
den ∙ dat die ſoutermaker ſeyt Met=
den, dat die soutermaker seyt : « Met-
saint avec celui qui est saint et avec
ten heylighen werdi heylich ∙ en̅ mit
ten heylighen werdi heylich ende mit
le pervers tu agiras selon sa perversité15 », ten verkeerde̅ werdi verkeert Daer
ten verkeerden werdi verkeert », daer
puis effectuer sa traversée grâce au navire de la sainte Église,
1100na metten ſcepe des heylighen kerc
1100na metten scepe des heylighen kerc-
1100c’est-à-dire en respectant ses préceptes,
kes dat is nae haer gheboden wan=
kes, dat is nae haer gheboden, wan-
se battre virilement
delen en̅ reyſen en̅ manlike vechten
delen ende reysen ende manlike vechten
contre le diable et partant
teghen de̅ duuel op dat ghi alſo ſelt
teghen den duuel, op dat ghi also selt
parvenir à de grandes richesses. Ces
moghen come̅ tot grote rijcdo̅ Deſe
moghen comen tot grote rijcdom. Dese
richesses sont les vertus par lesquelles
1105rijcdo̅ ſijn doechde̅ doer welc die ſiel
1105rijcdom sijn doechden, doer welc die siel
1105l’âme est enrichie et reçue dans
rijc wert ∙ ende wert ontfanghen in
rijc wert ende wert ontfanghen in
la maison de l’habitant d’une ville, c’est-à-dire du prélat.
des burghers huys dat is des prela
des burghers huys, dat is des prela-
Et le prélat le conduit
tes ∙ ende die prelaet leyt hem totten
tes, ende die prelaet leyt hem totten
au gouverneur, c’est-à-dire au confesseur, par lequel
hofmeester den biechtvad’ doer wel
hofmeester, den biechtvader, doer wel-
il est mené vers la reine,
1110ke dat hi ghebracht wert totter co=
1110ke dat hi ghebracht wert totter co-
1110c’est-à-dire vers le chemin
ninghinne ∙ dat is totten wech des
ninghinne, dat is totten wech des
de la félicité. Et pourquoi ?
ſalicheyts Ende waer omme is dat
salicheyts. Ende waer omme is dat ?
Parce qu’il combat pour la reine,
Om dat hi vecht voer die vrou ∙ dat
Om dat hi vecht voer die vrou, dat
c’est-à-dire l’âme. Mais il arrive souvent
is die ſiel Mer het gheboert dicke
is die siel. Mer het gheboert dicke
que l’homme récidive, c’est-à-dire part
1115dz die me̅ſch wed’o̅ valt of reyſet na
1115dat die mensch wederom valt of reyset na
1115à la chasse des vanités du monde. La reine,
die ydelheyt des werelts Die vrou
die ydelheyt des werelts. Die vrou,
c’est-à-dire l’âme, s’attriste quand
[103va]
dz is die ſiel wert droeuich wa̅neer
dat is die siel, wert droeuich, wanneer
elle se souvient du texte
dat ſi ghedencket van die gheſcreue̅
dat si ghedencket van die ghescreuen
des tablettes, c’est-à-dire des transgressions
tafelkens ∙ dat is van die ouertredin
tafelkens, dat is van die ouertredin-
perpétrées envers les commandements divins. Pour cette raison,
1120ghe der gheboden goods En̅ daer o̅
1120ghe der gheboden goods. Ende daer om
1120les chevaliers, c’est-à-dire tous les sens,
die ridderen dat ſijn alle die ſinnen
die ridderen, dat sijn alle die sinnen,
sont tenus d’amener l’homme à renoncer
behoren den me̅ſche va̅ dat ſpel des
behoren den mensche van dat spel des
au jeu du monde. La mer
werelts wedero̅ te roepe̅ ∙ dat meer
werelts wederom te roepen. Dat meer
est Dieu lui-même qui l’appelle en disant : « Revenez,
is god ſelue ropet he̅ ſegghende ∙ ke=
is : god selue ropet hem, segghende : « Ke-
revenez, âme pécheresse !
1125ret weder keert weder ſondige ſiele
1125ret weder, keert weder, sondige siele,
1125Revenez, revenez, afin que je puisse
keert weder keert weder ſo mach ic
keert weder, keert weder, so mach ic
vous voir16 ! » Il nous appelle v beſien Jn vierehande maniere̅ roe
v besien ! » Jn vierehande manieren roe-
de quatre manières, c’est pourquoi Il répète
pet hi ons ∙ daer om ſeyt hi ende roe
pet hi ons, daer om seyt hi ende roe-
quatre fois « revenez ». Il nous appelle
pet vierweruen keert weder ∙ dat is
pet vierweruen « keert weder », dat is
par des exhortations et des paroles intérieures,
1130met inwendighe vermanen of ſpre=
1130met inwendighe vermanen of spre-
1130par des enseignements et des prêches intérieurs,
ckinghe ∙ met inwendighe leringhe
ckinghe, met inwendighe leringhe
par des dons généreux et
ende prekinghe ∙ met milde gaue̅ ∙ en̅
ende prekinghe, met milde gauen ende
par de terribles fléaux. Quand toutefois
met ſcarpe plaghen Mer wanneer
met scarpe plaghen. Mer wanneer
l’homme voit l’âme prostrée à cause du péché,
dat die menſch ſiet ende vint dat die
dat die mensch siet ende vint dat die
il doit se jeter à terre, c’est-à-dire
1135ſiel is gheuallen ouermits ſonde ∙ ſo
1135siel is gheuallen ouermits sonde, so
1135se repentir très humblement, se dépouiller
ſal he he̅ ter aerde̅ werpe̅ dat is tot
sal he hem ter aerden werpen, dat is tot
de ses vêtements, c’est-à-dire ses vices ou ses péchés,
alle oetmodicheyt bereye̅ Die clede
alle oetmodicheyt bereyen, die clede-
et briser par la confession la lance
ren dat ſijn die ſcande̅ of die ſonden
ren, dat sijn die scanden of die sonden,
de la mauvaise vie et, tel un pèlerin,
wt trecken en̅ die lanci des quade̅ le
wt trecken ende die lanci des quaden le-
voyager ainsi chaque jour
1140uens mit biechte̅ breken ∙ en̅ alſo ghe
1140uens mit biechten breken ende also ghe-
1140dans les bonnes œuvres,
lijc een pellegry̅ in goede̅ werken al
lijc een pellegrym in goeden werken al-
allant de vertu en vertu,
le dage voert reyſen va̅ doechde tot
le dage voert reysen van doechde tot
jusqu’au moment où il parvient
doechde̅ ter tijt toe dz hi coe̅t tot des
doechden ter tijt toe dat hi coemt tot des
à la maison du pêcheur, c’est-à-dire du prélat,
viſſchers huys dz is die prelaets wt
visschers huys, dat is die prelaets, wt
sur le conseil duquel il sera attaché
1145wyens rade hi ſal gheſloten werde̅
1145wyens rade hi sal ghesloten werden
1145au rocher, c’est-à-dire au bloc de la pénitence,
inde̅ ſteen roets dat is dat bloc d’ pe=
inden steen roets, dat is dat bloc der pe-
jusqu’à ce que les messagers,
nitencien ∙ ter tijt toe dz die bode̅ dat
nitencien, ter tijt toe dat die boden, dat
c’est-à-dire les ecclésiastiques,
ſijn die gheeſtelike manne̅ als die pe
sijn die gheestelike mannen, als die pe-
après l’accomplissement de la pénitence,
nite̅ci ſal ghedae̅ weſen leyde̅ ſellen
nitenci sal ghedaen wesen, leyden sellen
le conduisent à Rome. Cette
1150en̅ brenge̅ in die ſtat va̅ romen Deſe
1150ende brengen in die stat van Romen. Dese
1150ville est la sainte mère l’Église
ſtat is die moed’ die heylighe kercke
stat is die moeder, die heylighe kercke,
dans laquelle nous devons demeurer, c’est-à-dire
[103vb]
daet wi in ſellen bliuen dat is hoer
daet wi in sellen bliuen, dat is hoer
respecter ses préceptes. Et les cloches
ghebot volbrenghen En̅ die clocken
ghebot volbrenghen. Ende die clocken
sonneront, c’est-à-dire que grâce
ſellen gheluyt werden ∙ dat is ouer=
sellen gheluyt werden, dat is ouer-
aux bonnes œuvres, aux aumônes et
1155mits goede wercken aelmiſſen ende
1155mits goede wercken, aelmissen ende
1155à la pénitence que vous aurez accomplies
penitenci die ghi doen ſelt moechdi
penitenci, die ghi doen selt, moechdi
vous obtiendrez un bon et
wederom vercrighen dat me̅ lof en̅
wederom vercrighen, dat men lof ende
élogieux témoignage à votre sujet. Et
goet ghetughe van v gheuen ſal En̅
goet ghetughe van v gheuen sal. Ende
les habitants de la ville, c’est-à-dire les anges,
die burghers dat ſijn die enghelen
die burghers, dat sijn die enghelen,
se réjouiront, comme l’écrit saint Luc17 1160ſellen blide weſen ∙ als lucas in ſijn
1160sellen blide wesen, als Lucas in sijn
1160au chapitre XV au sujet du pécheur qui fait pénitence.
xv ∙ capittel beſcriuet ouer of vande̅
xv. capittel bescriuet ouer of vanden
Alors, vous pourrez conduire la dame,
ſondighe menſche die daer penite̅cie
sondighe mensche, die daer penitencie
c’est-à-dire l’âme, à l’abbaye
doet En̅ dan ſoe moechdi die vrou
doet. Ende dan soe moechdi die vrou,
du royaume céleste. Que Die
dat is die ſiel totten cloeſter des he=
dat is die siel, totten cloester des he-
veuille nous accorder cela à nous tous, dites
1165melſchen rijcks brenghen Dat ons
1165melschen rijcks brenghen. Dat ons
1165« amen » !
allen te ſame̅ ∙ god wil gunnen ſegt
allen te samen god wil gunnen, segt
Amen