NL-1 : Van die godlike wonderlike dispensaci ende gheboerte des heylighen paeus sinte Gregorius


Edition

Cette transcription diplomatique vise à restituer l’édition princeps aussi fidèlement que possible. La taille des deux initiales, d’une hauteur de trois et deux lignes (1, 988), est réduite à celle des autres caractères et elles sont mises en gras. Un interligne est ajouté avant les deux initiales. Pour des raisons techniques, le coloriage rouge des initiales en début d’énoncé est rendu par un soulignement. Deux soulignements (467, 559) correspondent à deux mots soulignés dans l’édition. Les numéros des épisodes sont indiqués entre crochets.

7632 mots (7979 unités graphiques dont 144 se terminant par un double trait d’union et 204 coupées sans trait d’union) et 34443 caractères espaces non compris (dont 6 caractères combinés comptant doublement : a̅, e̅, i̅, n̅, o̅, y̅)

Cette transcription normalisée se fonde sur notre transcription diplomatique. Sans indication graphique, toutes les abréviations sont développées. La ponctuation est modernisée selon l’usage français, toutefois avec la virgule grammaticale selon l’usage allemand. Les points surélevés sont ramenés à la ligne, les traits d’union manquants ajoutés et les syllabes coupées en fin de ligne réunies dans la ligne suivante (par 5 soen] 4-5 so- | en). La casse est uniformisée avec des majuscules aux noms propres et après les points simples, les deux-points et les points d’exclamation et d’interrogation. Le gras des deux initiales, la couleur rouge, les soulignements et le capitulum sont supprimés. Le caractère <ſ> et le double trait d’union <=> sont remplacés par <s> et <->. Les numéros des épisodes sont conservés entre crochets.

Six erreurs manifestes sont corrigées en italiques :

290 seyde] ſeysie350 best sellen] beſt|ſellen502 seyde] ſeyden564 dat] dae647 heeft] heeſt895 kiesers] keyſers

Cette traduction, réalisée en 2024 par Patrick del Duca et relue en 2025 par Frank Willaert, se fonde sur notre transcription normalisée et et suit autant que possible les lignes du texte latin. Les numéros des épisodes sont indiqués entre crochets et les notes sont placées à la fin.



[95va]
[95va]
[95va]
 ⸿ Van die godlike wonderlike diſ=
 Van die godlike wonderlike dis-
 De la naissance et du divin et miraculeux
 penſaci ende gheboerte des heylighe̅
 pensaci ende gheboerte des heylighen
 pardon du vénérable pape saint Grégoire
 paeus ſinte gregori Dat lxxxi Ca
 paeus sinte Gregorius. Dat lxxxi capitel.
1 [1] HEt regierde een keyſer ghe=
1 [1] Het regierde een keyser ghe-
1 [1] Autrefois régnait un empereur1
 hieten Marcus die ſeer wijs
 hieten Marcus, die seer wijs
 très sage nommé Marcus.
 was die alleen een enighe ſo
 was, die alleen een enighe
 Il n’avait qu’un seul
 en ende een enighe dochter hadde die
 soen ende een enighe dochter hadde, die
 fils et qu’une seule fille
5hi ſeer lief hadde : Doe hy out wort
5hi seer lief hadde. Doe hy out wort,
5qu’il affectionnait beaucoup. À un âge avancé,
 creech hi een ſwaer ſiecte ende want
 creech hi een swaer siecte, ende want
 il fut frappé d’une grave maladie.
 hi voelde ende ſach dat hi niet la̅ger
 hi voelde ende sach dat hi niet langer
 Alors qu’il sentait et voyait qu’il ne pourrait pas vivre
 leuen en mochte ∙ ſoe riep hy alle ſijn
 leuen en mochte, soe riep hy alle sijn
 plus longtemps, il convoqua tous ses
 vorſten princen heren ende ſeyde
 vorsten, princen, heren ende seyde :
 princes, ducs et seigneurs, et dit :
10Mijn alre liefſte gy ſelt weten dat ic
10« Mijn alre liefste, gy selt weten, dat ic
10« Mes très chers amis, sachez que je
 huden ſteruen moet ende god mijn ſi
 huden steruen moet ende god mijn
 dois rendre l’âme à Dieu
 el offeren Jc en heb gheen laſt op my̅
 siel offeren. Jc en heb gheen last op myn
 aujourd’hui. Je n’ai pas plus grande inquiétude
 ſiel die my ſwaerre weghet dan dat
 siel, die my swaerre weghet dan dat
 en mon cœur que celle qui concerne
 ick mijn dochter noch niet wt ghehi
 ick mijn dochter noch niet wt ghehi-
 ma fille puisque je ne l’ai pas donnée
15lickt en heb ∙ Ende hier om ghi mijn
15lickt en heb. Ende hier om, ghi mijn
15en mariage. Et à vous, mon enfant,
 kint mijn enige ſoen die dat eerf my̅
 kint, mijn enige soen, die dat eerf myn
 mon seul fils, qui hériterez de mon
 conincrijck ſelt beſitten ick gebiede
 conincrijck selt besitten, ick gebiede
 royaume, je vous ordonne
 v onder mijn benedicſi : ende vterſte
 v onder mijn benedicsi ende vterste
 par mon âme et ma dernière
 wille dat gy v ſuſter mijn lieue doch
 wille, dat gy v suster, mijn lieue doch-
 volonté de marier votre sœur, ma chère fille,
20ter wt hiliken ſelt alſoe eerliken als
20ter, wt hiliken selt alsoe eerliken als
20conformément à son rang, et,
 dat betaemt end hiren tuſſchen eer
 dat betaemt, end hiren tusschen, eer
 en attendant que cela arrive,
 dat gheſchiet : ſoe tracteert v ſuſter
 dat gheschiet, soe tracteert v suster
 vous traiterez votre sœur
 ende hebtſe altijt in ſulke waerdich
 ende hebtse altijt in sulke waerdich-
 toujours aussi dignement
 heyt ghelijc v ſeluen Als die keyſer
 heyt ghelijc v seluen. » Als die keyser
 que vous-même. » Après avoir prononcé
25dit gheſproken hadde ſoe keerde hy
25dit ghesproken hadde, soe keerde hy
25ces paroles, l’empereur se tourna
 hem totter want of muer ende ghaf
 hem totter want of muer ende ghaf
 vers le mur et rendit l’âme.
 ſijn geeſt van welkes doot groot ge=
 sijn geest, van welkes doot groot ge-
 Sa mort provoqua de grandes
 ſcrey ende rou inder ſtat ghemaeckt
 screy ende rou inder stat ghemaeckt
 lamentations dans la cité
 is ∙ ende hebben hem ſeer eerliken be=
 is, ende hebben hem seer eerliken be-
 et on l’ensevelit avec de grands honneurs
30grauen [2] Daer nae ſoe began ſijn ſo
30grauen. [2] Daer nae soe began sijn
30 [2] Ensuite, son fils se mit à régner
 en ghenoech wijſelick te regnieren :
 soen ghenoech wijselick te regnieren
 avec sagesse, à honorer sa sœur en toute chose
 ende hadde ſijn ſuſter in groter wa=
 ende hadde sijn suster in groter
 et à l’aimer beaucoup
[95vb]
[95vb]
[95vb]
 erdicheyt die hi ſonderlinc lief hadde
 waerdicheyt, die hi sonderlinc lief hadde,
 de telle sorte que quotidiennement
 alſoe dat hiſe alle daghe an ſijn tafel
 alsoe dat hise alle daghe an sijn tafel
 il s’asseyait à table en face d’elle
35tieghen hem ouer ſitten ende aten te
35tieghen hem ouer sitten, ende aten te-
35et ils mangeaient ensemble
 ſamen niet antaſtende of dat hinde=
 samen, niet antastende of dat hinde-
 sans qu’il fût gêné par le fait
 rende al had hi eedele heren ten eten ∙
 rende al had hi eedele heren ten eten,
 que les nobles partagent son repas ;
 ende ſi ſliepen in een camer elck op ee̅
 ende si sliepen in een camer elck op een
 et ils couchaient dans la même chambre,
 ander bedde dat is op ſonderlinghe
 ander bedde, dat is op sonderlinghe
 dans des lits séparés,
40bedden coſteliken toe bereyt [3] Soe iſt
40bedden costeliken toe bereyt. [3] Soe ist
40précieusement agencés. [3] Ainsi,
 gheboert op eenre nacht dat deſe kei
 gheboert op eenre nacht dat dese kei-
 il advint une nuit que cet empereur,
 ſer haer broeder ſwaerlick ghetemp
 ser, haer broeder, swaerlick ghetemp-
 son frère, fut saisi d’une tentation
 teert wort ſoe dat hem dochte dat hi
 teert wort, soe dat hem dochte dat hi
 qu’il lui sembla
 ſteruen woude of hi moeſte myt ſijn
 steruen woude, of hi moeste myt sijn
 qu’il mourrait s’il ne parvenait pas
45ſuſter ſine quade wille ende vule be=
45suster sine quade wille ende vule be-
45à accomplir sa volonté malsaine
 coringhe volbrenghen ∙ Hi ſtont op
 coringhe volbrenghen. Hi stont op
 et sa tentation impure avec sa sœur. Il se leva
 van ſijn bedde ∙ ende ghinck tot ſijn
 van sijn bedde ende ghinck tot sijn
 de son lit, se dirigea vers sa sœur
 ſuſter die hi ſlapende vant ∙ hi anſti=
 suster, die hi slapende vant. Hi an-
 qu’il trouva endormie. Il lui donna
 etse ende verwrecteſe Als ſi ontwaec
 stietse ende verwrectese. Als si ontwaec
 une bourrade et la réveilla. Lorsqu’elle s’éveilla,
50was ſprack ſi tot hem ∙ O mijn heer
50was, sprack si tot hem : « O mijn heer,
50elle lui dit : « Ô mon seigneur,
 mijn broeder wat doe dy nu tot deſe
 mijn broeder, wat doe dy nu tot dese
 mon frère, que faites-vous à cette heure-ci
 tijt hier tot mijn Hi antwoorde ∙
 tijt hier tot mijn ? » Hi antwoorde :
 auprès de moi ? » Il répondit :
 Ten ſi dat ick by v ſlape ick ſal mijn
 « Ten si dat ick by v slape, ick sal mijn
 « Si je ne couche pas avec vous,
 leuen verlieſen Sy antwoorde God
 leuen verliesen ! » Sy antwoorde : « God
 je perdrai la vie ! » Elle rétorqua : « Que Dieu
55beſcherm ons dat moet veer van my
55bescherm ons ! Dat moet veer van my
55nous protège ! Loin de moi l’idée
 weſen alſulken ſonde te doen ∙ Mer
 wesen alsulken sonde te doen ! Mer
 de commettre un tel péché !
 wilt ghedachtich weſen hoe dat on=
 wilt ghedachtich wesen hoe dat on-
 Souvenez-vous qu’avant sa mort
 ſe vader v beuolen heeft onder ſijn be
 se vader v beuolen heeft onder sijn be-
 notre père vous ordonna par son âme
 nedicſi in ſijn vterſte dat ghi mi heb=
 nedicsi in sijn vterste dat ghi mi heb-
 et sur son lit de mort de toujours veiller
60ben ende houde̅ ſoudet in alre doech
60ben ende houden soudet in alre doech-
60à mon honneur et à ma
 den ende eren ∙ waert dat ghi alduſ
 den ende eren. Waert dat ghi aldus-
 vertu. S’il advenait
 danighen ſonde volbrocht ſoe en ſou
 danighen sonde volbrocht, soe en sou-
 que vous commettiez un tel péché,
 di goods toorn ∙ noch der menſchen
 di goods toorn noch der menschen
 vous n’échapperiez ni à la colère
 confuſi ſcaemte ende ſcande niet mo
 confusi, scaemte ende scande niet mo-
 de Dieu ni au mépris
65ghen ontghaen Hi antwoorde het
65ghen ontghaen. » Hi antwoorde : « Het
65des hommes. » Et lui de dire : « Quoi
 coſt dattet mach daer vollich nae dat
 cost dattet mach, daer vollich nae, dat
 que cela coûte, advienne que pourra,
[96ra]
[96ra]
[96ra]
 wil ic ſal mijn wil volbrenghen ∙ en̅
 wil, ic sal mijn wil volbrenghen. » Ende
 j’accomplirai ma volonté ! » Et
 hi croep bi haer onder ende ſliep by
 hi croep bi haer onder ende sliep by,
 il se glissa auprès d’elle et coucha avec elle.
 en̅ als ſi ſijn wille volbrocht had ſoe
 ende als si sijn wille volbrocht had, soe
 Après qu’il eut accompli ses volontés,
70ghinck hi weder op ſijn bedde ſlape̅
70ghinck hi weder op sijn bedde slapen.
70il retourna dormir dans son lit.
 Deſe ſuſter ſcreyde bitterlic en wou
 Dese suster screyde bitterlic en wou-
 Sa sœur pleurait amèrement,
 de noch en conde niet getroeſt wer=
 de noch en conde niet getroest wer-
 elle était inconsolable et
 den ende vrolic ſijn Die keyser dede
 den ende vrolic sijn. Die keyser dede
 malheureuse. L’empereur
 haer alle die vrientſcap die hi conde
 haer alle die vrientscap die hi conde
 lui apporta autant de réconfort qu’il put
75ende mochte ∙ en̅ die liefte wies met
75ende mochte, ende die liefte wies met
75et se mit très curieusement
 hem wo̅derlike zeer alle dage meer
 hem wonderlike zeer alle dage meer.
 à l’aimer de plus en plus fort.
  [4] Een half iaer daer nae ſoe ſat ſi met
  [4] Een half iaer daer nae, soe sat si met
  [4] Au bout de six mois, alors qu’elle était attablée
 hem aen die tafel en̅ die keyſer haer
 hem aen die tafel, ende die keyser, haer
 avec l’empereur, son frère,
 broeder hi ſachſe minlic en̅ naerſtelic
 broeder, hi sachse minlic ende naerstelic
 il l’observa aimablement et attentivement,
80aen ende ſeyde tot haer Mijn alre
80aen ende seyde tot haer : « Mijn alre
80puis lui dit : « Ma très chère
 liefſte wat is v wat let v wat ghe=
 liefste, wat is v ? Wat let v ? Wat ghe-
 dame, qu’avez-vous ? De quoi souffrez-vous ?
 brect v Jc ſie dat v aenſicht is verwa̅
 brect v ? Jc sie dat v aensicht is verwan-
 Que vous arrive-t-il ? Je vois que le teint
 delt in die vorwe ∙ ende v oghen ſijn
 delt in die vorwe, ende v oghen sijn
 de votre visage a changé et vos yeux
 in ſwarticheyt verwandelt Si ant
 in swarticheyt verwandelt. » Si ant-
 ont noirci. » Elle répondit :
85woorde Ten is gheen wonder dat
85woorde : « Ten is gheen wonder dat
85« Que je sois triste,
 ick droeuich ben ende die ſake weet
 ick droeuich ben, ende die sake weet
 cela n’a rien d’étonnant et vous savez
 ghi wel ∙ mer dat mijn vorwe is ver
 ghi wel. Mer dat mijn vorwe is ver-
 bien pourquoi. Le changement de mon teint
 wandelt dat doet dat ic grof byn en
 wandelt, dat doet dat ic grof byn en-
 est dû au fait que je sois grosse
 de met kinde beuaen ∙ ende daer om
 de met kinde beuaen, ende daer om
 et attende un enfant. Pour cette raison,
90ſoe moet ick werden beſcaemt Als
90soe moet ick werden bescaemt. » Als
90je ne puis m’empêcher d’être accablée par la honte. »
 die broeder die keyſer dat hoerde ſo
 die broeder, die keyser, dat hoerde, so
 En entendant ces propos, l’empereur, son frère,
 wert hi wonderlijke zeer bedroeuet
 wert hi wonderlijke zeer bedroeuet.
 fut attristé au-delà de ce qui est imaginable.
 hi ſcreyde bitterlic ende ſprack miſ=
 Hi screyde bitterlic ende sprack mis-
 Il pleura amèrement et, inconsolable,
 troeſtelic ∙ vermaledijt ſi den dach dz
 troestelic : « Vermaledijt si den dach, dat
 il dit : « Maudit soit le jour
95ick gheboren was ∙ ick en weet niet
95ick gheboren was ! Ick en weet niet
95où je suis né ! J’ignore totalement
 wat ick nv beghinnen of doon ſal ∙
 wat ick nv beghinnen of doon sal,
 ce que je dois faire maintenant,
 want ick byn dan ten ewighen da=
 want ick byn dan ten ewighen da-
 car pour l’éternité
 ghen beſcaemt ende gheſchent Sy
 ghen bescaemt ende gheschent. » Sy
 j’ai honte et suis déshonoré. »
 antwoerde Heer doet minen raet
 antwoerde : « Heer, doet minen raet,
 Elle répondit : « Seigneur, suivez mon conseil,
100ende als ghi dyen volghet ende ghe
100ende als ghi dyen volghet ende ghe-
100si vous le suivez et agissez en conséquence,
 daen hebt ten ſal v niet rouwen ∙ wi
 daen hebt, ten sal v niet rouwen. Wi
 vous ne le regretterez pas. Nous
[96rb]
[96rb]
[96rb]
 en ſijn die eerſte niet die god verto=
 en sijn die eerste niet, die god verto-
 ne sommes pas les premiers
 rent hebbent ∙ ende nochtan van god
 rent hebbent ende nochtan van god
 à avoir offensé Dieu et, malgré tout,
 beſchermet ſijn gheweest ende graci
 beschermet sijn gheweest ende graci,
 à avoir été protégés par Lui, et à avoir reçu,
105quijtſceldinghe ende verghiffeniſſe
105quijtsceldinghe ende verghiffenisse
105sans être punis, la grâce
 verworuen van haren ſonden Daer
 verworuen van haren sonden. Daer
 et le pardon pour nos péchés. Pour cette raison,
 om ſoe lat v raden Och och ſuſter
 om soe lat v raden. » « Och, och, suster »,
 écoutez mes conseils ». « Hélas, hélas, ma sœur »,
 ſprac hi wat raet ſoude hier toe mo
 sprac hi, « wat raet soude hier toe mo-
 dit-il, « quel conseil pourrait
 ghen weſen tis al verloren Si ant=
 ghen wesen ? Tis al verloren ! » Si ant-
 être donné ? Tout est perdu ! »
110woerde hoert nae my Hier bi is een
110woerde : « Hoert nae my, hier is een
110Elle répondit : « Écoutez-moi, près d’ici vit
 out ridder een zeer wijs man ende
 out ridder, een zeer wijs man ende
 un vieux chevalier, un homme très sage
 een raet ons vaders doer wie̅s raet
 een raet ons vaders, doer wiens raet
 et un conseiller de notre père.
 onſe vader altijt plach te wercken
 onse vader altijt plach te wercken
 Celui-ci a toujours agi selon son conseil.
 ende te doen Laet hem tot v hier ha=
 ende te doen. Laet hem tot v hier ha-
 Fais-le venir ici et
115len ende wi ſellen hem alle dinck in
115len, ende wi sellen hem alle dinck in
115nous lui révélerons tout sous le sceau
 biechten te kennen gheue̅ ∙ hi ſal o̅s
 biechten te kennen gheuen. Hi sal ons
 de la confession. Il nous donnera,
 ſonder twyuel alſulcken raet gheue̅
 sonder twyuel alsulcken raet gheuen,
 sans aucun doute, un conseil
 dat wy god ſellen verſoenen ∙ ende
 dat wy god sellen versoenen ende
 tel que nous nous réconcilierons avec Dieu
 die ſcande der menſchen moghen o̅t=
 die scande der menschen moghen ont-
 et que nous échapperons à l’opprobre des
120gaen Die coninck ofte keyſer dat is
120gaen. » Die coninck ofte keyser, dat is
120hommes. » Le roi ou l’empereur2 (c’est
 alleens ∙ want een keyſer hiet mede
 alleens, want een keyser hiet mede
 la même chose, car un empereur s’appelait aussi
 een roemſch coninck ∙ ſeyde Dat be=
 een roemsch coninck, seyde : « Dat be-
 roi romain) dit : « Cette proposition
 haghet my wel dat wi den ouden
 haghet my wel, dat wi den ouden
 de faire venir le vieux chevalier
 ridder ontbieden ∙ mer laet ons eerſt
 ridder ontbieden. Mer laet ons eerst
 me plaît beaucoup. Mais efforçons-nous d’abord
125god verſoenen Alſoe hebben ſi ghe=
125god versoenen. » Alsoe hebben si ghe-
125de nous réconcilier avec Dieu. » Ainsi, tous deux
 daen met warachtich berouwe ende
 daen met warachtich berouwe ende
 se confessèrent avec un sincère repentir et
 volcomen biecht ∙ [5] dar nae ſenden ſi
 volcomen biecht. [5] Dar nae senden si
 parfaitement. [5] Ensuite, ils envoyèrent chercher
 om den ridder ∙ ende hebben hem int
 om den ridder ende hebben hem int
 le chevalier et lui racontèrent
 heymelick alle dinc alſoet gheſchiet
 heymelick alle dinc, alsoet gheschiet
 secrètement tout ce qui s’étai
130was vertelt Daer op dat dye wij
130was, vertelt. Daer op dat dye wij-
130passé. À cela le sage chevalier
 ſe ridder seyde O heer coninck indy
 se ridder seyde : « O heer coninck, in-
 répondit : « Ô seigneur roi
 en dat ghi met god verſoent ſijt ſoe
 dyen dat ghi met god versoent sijt, soe
 puisque vous vous êtes réconciliés avec Dieu,
 hoert mijn raet op dat ghi moghet
 hoert mijn raet, op dat ghi moghet
 écoutez mon conseil afin d’échapper
 o̅tgae̅ die ſca̅de d’ werlt Mijn raet is
 ontgaen die scande der werlt. Mijn raet is,
 au déshonneur du monde. Mon conseil est le suivant :
135dat ghi voer v ſo̅de̅ en̅ voer v vad’s
135dat ghi voer v sonden ende voer v vaders
135pour vos péchés et ceux de votre père,
 ſonde̅ ſeldi dz heylige la̅t te iheruſa=
 sonden seldi dat heylige lant te Iherusa-
 vous devez vous rendre en Terre Sainte,
[96va]
[96va]
[96va]
 lem verſoecken Ende op alduſdani=
 lem versoecken, ende op aldusdani-
 à Jérusalem, et un jour donné
 ghen ſekeren dach ſuldi alle v prin=
 ghen sekeren dach suldi alle v prin-
 convoquer devant vous
 cen ende heren des conincrijcs ont=
 cen ende heren des conincrijcs ont-
 tous les princes et seigneurs
140bieden ende voer v laten comen ∙ en=
140bieden ende voer v laten comen en-
140de votre royaume. Puis, vous leur direz
 de dan deſe woerden die ic v ſeggen
 de dan dese woerden, die ic v seggen
 fidèlement à tous ces paroles
 ſal puntelike hem allen verſlaen ∙ al
 sal, puntelike hem allen verslaen al-
 que je vais vous dire,
 dus Siet mijn alre liefſte heren Jc
 dus : ‘Siet, mijn alre liefste heren, jc
 ainsi : ‘Voyez, mes très chers seigneurs, je
 wil dat heylighe lant viſenteren en
 wil dat heylighe lant visenteren en-
 vais me rendre en Terre Sainte
145de verſoeken ∙ ic en heb gheen erfnae̅
145de versoeken. Ic en heb gheen erfnaem
145et la visiter. Je n’ai nul héritier
 dan allee̅ mijn enighe ſuſter als ghi
 dan alleen mijn enighe suster, als ghi
 hormis mon unique sœur, comme vous
 allegader wel weet die welcke ghij
 allegader wel weet, die welcke ghij
 le savez tous parfaitement. Vous
 ſult onderdanich ſijn en̅ ghehoerſa
 sult onderdanich sijn ende ghehoersa-
 lui serez soumis et vous lui obéirez
 mich ghelijc mijn eyghen perſoe̅ al=
 mich ghelijc mijn eyghen persoen, al-
 comme si c’était moi
150ſo langhe tot dat ic weder ghecome̅
150so langhe tot dat ic weder ghecomen
150jusqu’à mon retour.’
 ſal ſijn Ende dan ſo ſuldi tot mi ſeg
 sal sijn.’ Ende dan so suldi tot mi seg-
 Ensuite, devant toute l’assemblée,
 ghen ouer luut voer hem allen Siet
 ghen ouer luut voer hem allen : ‘Siet,
 vous me direz à haute voix : ‘Voyez,
 ghi mijn ghetrouwe ridder ic beuele
 ghi mijn ghetrouwe ridder, ic beuele
 vous mon fidèle chevalier, je vous ordonne,
 v op die peyn van v lijf te verlieſen
 v op die peyn van v lijf te verliesen
 sous peine de perdre votre vie
155ende al dat ghi hebt dz ghi mijn ſuſ=
155ende al dat ghi hebt, dat ghi mijn sus-
155et tous vos biens, de garder
 ter bewaren ſult en̅ daer raet daet
 ter bewaren sult ende daer raet, daet
 ma sœur, de la conseiller et
 en̅ ſorghe voer hebben ſult tot allen
 ende sorghe voer hebben sult tot allen
 de prendre soin d’elle
 tiden ∙ ende ic neem die ſorghe en̅ dit
 tiden.’ Ende ic neem die sorghe ende dit
 tout le temps.’ Et je m’engage à régler cela
 werc an dat ict ſoe heymelic ende ſo
 werc an, dat ict soe heymelic ende so
 de manière si secrète
160zekerlic beſchicken ſal dat nyemant
160zekerlic beschicken sal dat nyemant,
160et si sûre, que personne,
 voer noch na dz ſi dat kint ſal crige̅
 voer noch na, dat si dat kint sal crigen,
 ni avant ni après l’accouchement,
 weten of bekenne̅ ſal daer van an=
 weten of bekennen sal daer van an-
 n’apprendra qu’elle va accoucher de cet enfant,
 ders dan ic en̅ mijn wijf doer wyes
 ders dan ic ende mijn wijf, doer wyes
 hormis moi et ma femme par les mains de qui
 handen dattet ghebaert en̅ beſchicket
 handen dattet ghebaert ende beschicket
 tout cela adviendra,
165ſal werden ∙ want dat van node is ∙
165sal werden, want dat van node is. »
165car cela est nécessaire. »
 Die coninc als hi deſen raet gehoert
 Die coninc als hi desen raet gehoert
 Après avoir entendu ce conseil,
 hadde ſoe ſeyde hi Dit is goede̅ raet
 hadde, soe seyde hi : « Dit is goeden raet,
 le roi répondit : « Voilà un bon conseil
 ende ic wilt gaen volbrenghen alſo
 ende ic wilt gaen volbrenghen, also
 et je m’y conformerai
 ghi dat gheraden hebt Hi dede alle
 ghi dat gheraden hebt. » Hi dede alle
 volontiers. » Il fit rassembler
170ſijn heren vergadere̅ ∙ ende alteſame̅
170sijn heren vergaderen, ende altesamen,
170tous ses barons et fit tout
 alſoe dat voer begrepe̅ ſtaet heeft hi
 alsoe dat voer begrepen staet, heeft hi
 conformément au conseil cité
[96vb]
[96vb]
[96vb]
 ghedaen Ende als hi al wtgheſpro=
 ghedaen. Ende als hi al wtghespro-
 précédemment. Après avoir prononcé
 ken hadde ſoe nam hi oerlof van he̅
 ken hadde, soe nam hi oerlof van hem
 toutes ces paroles, il prit congé de
 allen ∙ hi ſeyde adieu en̅ hi reyſde na
 allen. Hi seyde « adieu » ende hi reysde na
 tous, dit « adieu » et partit pour
175den heylighen lande [6] Ende deſe wij=
175den heylighen lande. [6] Ende dese wij-
175la Terre Sainte. [6] Le chevalier sage,
 ſe ridder die voerde des keyſers ſuſ
 se ridder die voerde des keysers sus-
 quant à lui, conduisit la sœur de l’empereur
 ter met hem tot ſinen slote waert ∙
 ter met hem tot sinen slote waert.
 avec lui en son château.
 Als des ridders vrou sach dat haer
 Als des ridders vrou sach, dat haer
 Lorsque la femme du chevalier vit que
 man alduſdanighen ſchonen waer=
 man aldusdanighen schonen waer-
 son mari amenait avec lui
180dighen vrouwe met hem bracht ∙ ſoe
180dighen vrouwe met hem bracht, soe
180une si belle et noble dame,
 liep ſi hem te ghemoete ende vraech
 liep si hem te ghemoete ende vraech-
 elle courut à sa rencontre
 de O mijn eerwaerdighe here wye
 de : « O mijn eerwaerdighe here, wye
 et demanda : « Ô, mon très respectable seigneur,
 iſt en̅ hoedachich wat vrou iſſet dye
 ist ende hoedachich wat vrou isset, dye
 qui est cette dame que vous amenez ici
 ghi met v hier brenghet Hi a̅twoer=
 ghi met v hier brenghet ? » Hi antwoer-
 avec vous et quel est son rang ? » Il répondit :
185de Het is onſe ghenadighe vrou des
185de : « Het is onse ghenadighe vrou, des
185« C’est notre chère dame, la sœur
 keyſers ſuſter Mer ghi moet my ter
 keysers suster. Mer ghi moet my ter
 de l’empereur. Jurez-moi immédiatement,
 ſtont ſweren biden almachtige̅ god
 stont sweren biden almachtigen god
 par le Dieu tout-puissant
 op die peyn van v lijf wat dat ick v
 op die peyn van v lijf, wat dat ick v
 et sous peine de perdre la vie,
 ſegghen ſal dat ghi dat altesamen
 segghen sal, dat ghi dat altesamen
 que vous garderez secret
190ſult heymelic houde̅ Si antwoerde
190sult heymelic houden ! » Si antwoerde :
190tout ce que je vous dirai ! » Elle répondit :
 Lieue heer dz wil ic altegaerne doe̅
 « Lieue heer, dat wil ic altegaerne doen. »
 « Cher seigneur, je le ferai très volontiers. »
 Ende doe ſi gheſwore̅ hadde ſo ſey=
 Ende doe si ghesworen hadde, so sey-
 Quand elle eut prêté serment,
 de die ridder haer ma̅ Onse vrou de
 de die ridder, haer man : « Onse vrou, de-
 le chevalier, son mari, dit : « Notre dame,
 ſe ſuſter des keyſers is grof en̅ dra=
 se suster des keysers, is grof ende dra-
 la sœur de l’empereur, est enceinte et porte
195ghet kint bi hare̅ eygen broeder die
195ghet kint bi haren eygen broeder, die
195un enfant de son propre frère,
 keyſer ∙ ende ick heb dat alſoe vande̅
 keyser, ende ick heb dat alsoe vanden
 l’empereur. Je me suis engagé envers l’empereur
 keyſer aenghenomen ende belouet
 keyser aenghenomen ende belouet
 et j’ai promis de faire en sorte
 te beſcicken datter nyemant va̅ we=
 te bescicken datter nyemant van we-
 que personne n’en saurait rien,
 ten en ſal dan ghi ende ick ∙ daer om
 ten en sal dan ghi ende ick. Daer om
 hormis vous et moi. C’est pourquoi
200ſoe ghebiede ic v dat nyemant haer
200soe ghebiede ic v dat nyemant haer
200je vous ordonne de veiller à ce que
 en diene dan ghi allee̅ met v eyghen
 en diene dan ghi alleen met v eyghen
 nulle autre personne que vous ne la serve,
 perſoen ∙ alſoe dattet beghinſel ∙ dat
 persoen, alsoe dattet beghinsel, dat
 afin que le début, le milieu
 middel ∙ ende dat eynde alteſamen
 middel ende dat eynde altesamen
 et la fin demeurent entièrement
 heymelic bliuen mach Die vrou a̅t=
 heymelic bliuen mach. » Die vrou ant-
 secrets. » Elle répondit :
205woerde Jc ſalt altesame̅ trouwelijc
205woerde : « Jc salt altesamen trouwelijc
205« Je ferai et accomplirai
 en̅ wel doen ende volbrenghen De=
 ende wel doen ende volbrenghen. » De-
 tout cela loyalement. »
[97ra]
[97ra]
[97ra]
 ſe keyſers ſuſter is ghebracht op ee̅
 se keysers suster is ghebracht op een
 La sœur de l’empereur fut conduite
 ſonderlinghe camer die heymelijck
 sonderlinghe camer, die heymelijck
 dans une chambre qui lui était réservée
 was ∙ en̅ ſi wert zeer hoechlic minlic
 was, ende si wert zeer hoechlic, minlic
 et qui était secrète. La femme du chevalier
210ende oueruloedelic van des ridders
210ende oueruloedelic van des ridders
210la servit très aimablement et
 vrouwe ghedient [7] Ende als die tijt
 vrouwe ghedient. [7] Ende als die tijt
 avec les plus grands égards. [7] Quand le moment
 des arbeyts gecomen was ſoe baer
 des arbeyts gecomen was, soe baer-
 d’accoucher fut venu, elle mit au monde
 de ſi enen ſconen ſoen Als die ridder
 de si enen sconen soen. Als die ridder
 un beau garçon. Lorsque le chevalier
 dat hoerde ſoe ſeyde hi totter vrou=
 dat hoerde, soe seyde hi totter vrou-
 l’apprit, il dit à sa dame :
215we̅ O alre liefſte waerdige vrouwe
215wen : « O alre liefste, waerdige vrouwe,
215« Ô ma très chère et noble dame,
 het is goet ende profitelic dat wi ee̅
 het is goet ende profitelic dat wi een
 il est bon et utile
 prieſter late̅ halen die dit kint mach
 priester laten halen, die dit kint mach
 d’appeler un prêtre pour qu’il baptise
 kerſtene̅ Si antwoerde Jc loef mijn
 kerstenen. » Si antwoerde : « Jc loef mijn
 ce garçon. » Elle répondit : « J’ai promis
 god dat die gheen dat is dit kint dz
 god dat die gheen dat is dit kint, dat
 à mon Seigneur de ne pas faire
220van een broeder ende van een ſuſter
220van een broeder ende van een suster
220baptiser l’enfant
 ghecomen is doer my gheen doepſel
 ghecomen is, doer my gheen doepsel
 né d’un frère et d’une sœur. »
 crighen en ſal Die ridder ſeyde Ghi
 crighen en sal. » Die ridder seyde : « Ghi
 Le chevalier répliqua : « Vous
 weet wel dat grote ſonde gheſchiet
 weet wel dat grote sonde gheschiet
 savez bien qu’un grave péché a été
 is tuſſchen v ende uwen broed’ ∙ mer
 is tusschen v ende uwen broeder, mer
 commis entre vous et votre frère, mais
225nochtan en wilt daer om niet noch
225nochtan en wilt daer om niet noch
225ne commettez pas pour autant
 meerre ſonde doen ∙ dat is des kints
 meerre sonde doen, dat is des kints
 un péché plus grand en tuant l’âme
 ſiel doden Si antwoerde Jc hebt ge
 siel doden. » Si antwoerde : « Jc hebt ge-
 de cet enfant ! » Elle répondit : « J’ai fait
 louet ende ic ſalt vaſt houden Mer
 louet ende ic salt vast houden, mer
 un vœu et je le respecterai scrupuleusement.
 ick ghebiede v dat ghi mi brenghet
 ick ghebiede v, dat ghi mi brenghet
 Je vous ordonne cependant de m’apporter
230een ydel vat Die ridder dede alſoe
230een ydel vat. » Die ridder dede alsoe
230un tonneau vide. » Le chevalier se conforma
 ſi geboot ende liet daer in die camer
 si geboot ende liet daer in die camer
 à ce qu’elle ordonna et fit amener
 een ydel vat brenghen Si heeft pun
 een ydel vat brenghen. Si heeft pun-
 un tonneau dans la chambre. La dame déposa
 telick ende betamelic dat kindekijn
 telick ende betamelic dat kindekijn
 le petit enfant, comme il convenait de le faire,
 in een wyeghe ghewonden ∙ en̅ ghe=
 in een wyeghe ghewonden ende ghe-
 dans un berceau, emmitouflé et enveloppé,
235voghet ∙ ende ſi ſcreef int cleyn tafel=
235voghet, ende si screef int cleyn tafel-
235et écrivit ce qui suit sur une petite tablette :
 ken aldus Mijn alre liefſte ghi ſult
 ken aldus : « Mijn alre liefste, ghi sult
 « Très chers amis, sachez
 weten dat dit kint niet gedoept en
 weten dat dit kint niet gedoept en
 que ce garçon n’est pas baptisé,
 is ∙ wantet van een broeder ende ſuſ
 is, wantet van een broeder ende sus-
 car il est né d’un frère et
 ter gheboren is Ende daer om ſoe
 ter gheboren is. Ende daer om soe
 d’une sœur. Pour cette raison,
240laet en̅ doettet kerſtenen Onder ſijn
240laet ende doettet kerstenen. Onder sijn
240faites-le baptiser. Vous trouverez
 hoeft ſeldi vinde̅ een clompe gouts ∙
 hoeft seldi vinden een clompe gouts,
 sous sa tête une portion d’or grâce
[97rb]
[97rb]
[97rb]
 daer mede dat ghijt ſelt voede̅ ∙ ende
 daer mede dat ghijt selt voeden, ende
 à laquelle vous l’élèverez,
 ten voeten een clompe of ſcat van ſil
 ten voeten een clompe of scat van sil-
 et à ses pieds une portion d’argent
 uer daer mede dattet ter ſcolen ſal
 uer, daer mede dattet ter scolen sal
 afin qu’il étudie. » Après avoir écrit tout ce texte,
245legghen Als dit altesamen geſcreue̅
245legghen. » Als dit altesamen gescreuen
245il posa l’or dans le berceau sous la tête de l’enfant,
 was ſoe leyde hi ten hoefden in dye
 was, soe leyde hi ten hoefden in dye
 l’argent à ses pieds,
 wieghe dat gout ∙ en̅ ten voete̅ dat ſil
 wieghe dat gout ende ten voeten dat sil-
 puis elle couvrit le berceau
 uer ∙ daer nae ſoe decte ſi die wieghe
 uer. Daer nae soe decte si die wieghe
 de tissus de soie incrustés d’or.
 met ſide̅ vergulde̅ laken En̅ doe dit
 met siden vergulden laken, ende doe dit
 Une fois tout cela accompli, elle ordonna
250ghedaen was ſoe gheboet ſi den rid=
250ghedaen was, soe gheboet si den rid-
250au chevalier de déposer le berceau dans le tonneau
 der dat hi die wieghe ſoude int vat
 der dat hi die wieghe soude int vat
 de l’attacher et de le jeter
 ſette̅ vaſt toe doen in die zee werpe̅
 setten, vast toe doen, in die zee werpen
 à la mer afin qu’il dérive là où Dieu le guiderait.
 om te driue̅ daert god ſtuerde Dye
 om te driuen daert god stuerde. Dye
 Le chevalier fit tout ce que la dame
 ridder heeft alteſame̅ ghedaen alſoe
 ridder heeft altesamen ghedaen alsoe
 lui avait ordonné. Après avoir mis
255he̅ die vrouwe gheboet En̅ als hi dz
255hem die vrouwe gheboet. Ende als hi dat
255le tonneau à la mer,
 vat in die zee gheworpen hadde ſoe
 vat in die zee gheworpen hadde, soe
 le chevalier resta là jusqu’à ce
 bleef hi daer ſoe langhe by dat hijt
 bleef hi daer soe langhe by dat hijt
 qu’il vît le tonneau s’éloigner. [8] Puis,
 ſach wech driuen [8] Daer nae ſo ghinc
 sach wech driuen. [8] Daer nae so ghinc
 il retourna à sa cour. Cependant,
 hi weder na ſinen houe waert ∙ mer
 hi weder na sinen houe waert. Mer
 avant d’arriver à son château, il vit
260eer hi tot ſijn ſlot qua̅ ſoe ghemoete
260eer hi tot sijn slot quam, soe ghemoete
260venir à sa rencontre un messager de l’empereur
 he̅ daer die bode des keyſers vande̅
 hem daer die bode des keysers vanden
 qui rentrait de Terre sainte. Il lui demanda
 heilighen lande ∙ en̅ hi vraechde he̅
 heilighen lande, ende hi vraechde hem,
 d’où il venait. Le messager répondit :
 waen hi quame Die bode a̅twoerde
 waen hi quame. Die bode antwoerde :
 « De Terre sainte. » Le chevalier
 vanden heylighen lande Die ridder
 « Vanden heylighen lande. » Die ridder
 lui demanda quelles étaient les nouvelles qu’il apportait.
265vraechde he̅ wat tyinge dz hi broch
265vraechde hem wat tyinge dat hi broch-
265Il répondit : « Mon seigneur le roi
 te Hi a̅twoerde Mijn heer die coni̅c
 te. Hi antwoerde : « Mijn heer die coninc
 est mort et son corps a été
 is gheſtoruen ∙ ende ſijn lichaem is
 is ghestoruen, ende sijn lichaem is
 ramené dans l’un de ses châteaux. »
 ghebracht tot een van ſijn caſtelen ∙
 ghebracht tot een van sijn castelen. »
 En apprenant cette nouvelle, le chevalier
 Als die ridder dit hoerde ſoe ſcreyde
 Als die ridder dit hoerde, soe screyde
 pleura amèrement. Sa femme vint
270hi zeer bitterlic Ende ſijn wijf quam
270hi zeer bitterlic. Ende sijn wijf quam
270à sa rencontre et quand elle apprit
 he̅ te ghemoete en̅ als ſi verſtont va̅
 hem te ghemoete, ende als si verstont van
 de son seigneur que l’empereur était mort,
 haren heer dat die keyſer doot was
 haren heer dat die keyser doot was,
 elle en fut très attristée. Le chevalier
 ſoe was ſi seer rouwich Die ridder
 soe was si seer rouwich. Die ridder
 dit à son épouse : « Ne pleurez pas
 ſprack tot ſijnre vrouwen wilt niet
 sprack tot sijnre vrouwen : « Wilt niet
 pour que notre dame ne
275ſcreyen op dattet onſe vrouwe niet
275screyen op dattet onse vrouwe niet
275remarque pas que son
 en mercke oft vernemet dat haren
 en mercke oft vernemet dat haren
 frère est mort. Nous allons nous taire
[97va]
[97va]
[97va]
 broeder doot is ∙ wy willen ſwigen
 broeder doot is. Wy willen swigen
 et ne rien lui dire jusqu’à ce
 ende haer niet ſegghen ſoe lange ter
 ende haer niet segghen soe lange ter
 qu’elle se relève de son accouchement. »
 tijt toe dat ſi wten kraem is opge=
 tijt toe dat si wten kraem is opge-
 Après avoir prononcé ces propos,
280ſtanden Nae deſe woerden ſoe is de
280standen. » Nae dese woerden soe is de-
280le chevalier se rendit auprès de la dame,
 ſe ridder ghegaen totter vrouwen
 se ridder ghegaen totter vrouwen,
 la sœur de l’empereur, et son épouse
 des keyſers ſuſter ∙ en̅ ſijn wijf vol=
 des keysers suster, ende sijn wijf vol-
 le suivit. Lorsqu’elle les vit tous deux
 ghede hem nae Als die vrou he̅ bey=
 ghede hem nae. Als die vrou hem bey-
 et remarqua leur tristesse,
 den ſach en̅ mercte wel dat ſi droe=
 den sach ende mercte wel dat si droe-
 la dame leur demanda : « Mes
285uich waren ∙ ſoe ſeyde ſi tot he̅ Mijn
285uich waren, soe seyde si tot hem : « Mijn
285très chers amis, dites-moi pourquoi
 alre liefſte ſegghet my waer om dat
 alre liefste, segghet my waer om dat
 vous êtes tristes. » Ils répondirent : « Madame,
 ghi droeuich ſijt Si a̅twoerde̅ Vrou
 ghi droeuich sijt. » Si antwoerden : « Vrou,
 nous ne sommes pas tristes, mais au contraire heureux
 wi en ſijn niet droeuich ∙ mer bli ∙ om
 wi en sijn niet droeuich, mer bli, om
 que vous ayez échappé à un grand danger
 dat ghi ſijt verloſt vande̅ grote̅ peri
 dat ghi sijt verlost vanden groten peri-
 qui vous menaçait. » La dame
290kel daer ghi in waert Die vrou ſey=
290kel, daer ghi in waert. » Die vrou sey-
290rétorqua : « Il n’en est rien. Je vois bien
 sie ∙ dat en is alſoe niet ∙ ic ſie wel dat
 de : « Dat en is alsoe niet. Ic sie wel dat
 que vous êtes tristes. Dites-mois ce qu’il en est
 ghi drouich ſijt ∙ ſegt mi watter bra
 ghi drouich sijt. Segt mi watter bra-
 et ne me cachez rien. Que la nouvelle soit bonne ou mauvaise,
 det ∙ hudet voer mi niet iſt goet of iſt
 det. Hudet voer mi niet. Ist goet of ist
 je veux savoir ! » Le chevalier répondit :
 quaet ic wilt weten Die ridder ant
 quaet, ic wilt weten. » Die ridder ant-
 « Un messager rentrant
295woerde Daer is een bode ghecomen
295woerde : « Daer is een bode ghecomen
295de Terre sainte rapporte
 vanden heylighen lande van onſen
 vanden heylighen lande van onsen
 des nouvelles au sujet de notre seigneur l’empereur,
 heer die keyſer v broeder en̅ die bre̅=
 heer die keyser, v broeder, ende die bren-
 votre frère. » Et elle d’ordonner : « Qu’on appelle
 ghet nyemaer Si ſeyde Laet die bo=
 ghet nyemaer. » Si seyde : « Laet die bo-
 le messager ! » Lorsque le messager se présenta,
 de hier comen Als hi daer ghecome̅
 de hier comen ! » Als hi daer ghecomen
 la dame lui dit :
300was ſoe ſprack die vrouwe tot hem
300was, soe sprack die vrouwe tot hem :
300« Qu’en est-il de mon seigneur, mon
 Hoe iſt met minen heer minen broe=
 « Hoe ist met minen heer, minen broe-
 frère ? » Le messager répondit : « Votre seigneur
 der Die bode antwoerde ∙ v broeder
 der ? » Die bode antwoerde : « V broeder
 est mort et son corps a été ramené à l’un
 is gheſtoruen ende ghebracht in ſijn
 is ghestoruen ende ghebracht in sijn
 de ses châteaux pour y être enterré auprès de
 caſteel om begrauen te worde̅ bi ſi=
 casteel om begrauen to worden bi si-
 son père. » En apprenant cette nouvelle,
305nen vader Als die ſuſter dat hoerde
305nen vader. » Als die suster dat hoerde,
305la dame s’effondra par terre. Voyant la dame
 ſoe viel ſi neder ter aerden Die ridd’
 soe viel si neder ter aerden. Die ridder,
 évanouie, le chevalier s’évanouit
 dit ſiende vander vrouwen beſwijm
 dit siende vander vrouwen, beswijm-
 et s’effondra aussi sur le sol, de même
 de oec en̅ viel ter aerden ∙ dyer gelijc
 de oec ende viel ter aerden, dyer gelijc
 que son épouse et le messager. Ainsi demeurèrent-ils
 oec ſijn wijf en̅ die bode ∙ deſe laghen
 oec sijn wijf ende die bode. Dese laghen
 tous évanouis longtemps,
310alle te ſame̅ ee̅ langhe tijt beſwijmt
310alle te samen een langhe tijt beswijmt,
310n’ayant plus de voix et ne percevant
 ſo datter noch ſtemme noch beuoele̅
 so datter noch stemme noch beuoelen
 plus rien. Au bout d’un temps considérable,
[97vb]
[97vb]
[97vb]
 in hem en was Daer nae ten leſten
 in hem en was. Daer nae ten lesten
 la dame se releva, reprit ses esprits,
 ſo ſto̅t dye vrouwe wed’ op ſi bequa̅
 so stont dye vrouwe weder op, si bequam,
 s’arracha les cheveux, se lacéra
 ſi toech hoer haer ∙ ſi crabbelde haer
 si toech hoer haer, si crabbelde haer
 les joues jusqu’au sang et s’écria
315wangen dat ſi bloeden ∙ en̅ riep met
315wangen dat si bloeden ende riep met
315d’une voix forte : « Hélas, hélas ! Malheur à moi,
 luder ſtemmen Och och wee mi we
 luder stemmen : « Och, och ! Wee mi, we
 malheur à moi ! Maudit soit le jour
 my die dach moet vergaen ſi verma
 my ! Die dach moet vergaen, si verma-
 où je fus conçue et que la nuit de ma naissance
 ledijt dat ick ontfanghen wert ∙ dye
 ledijt dat ick ontfanghen wert, dye
 disparaisse du calendrier !
 nacht en ſi niet ghetelt dat ic ghebo
 nacht en si niet ghetelt dat ic ghebo-
 Hélas, que n’ai-je vécu déjà
320ren wert Och wat heb ic al miſuals
320ren wert ! Och, wat heb ic al misuals
320comme malheurs, péchés, torts et de hontes ! Qui pourrait
 en̅ ſonde ſcade en̅ ſcande ∙ wie ſoude
 ende sonde, scade ende scande ! Wie soude
 me révéler les malheurs
 my moghen toenen die ghebreken
 my moghen toenen die ghebreken,
 qui m’attendent encore
 die my noch aenſtaende of nakende
 die my noch aenstaende of nakende
 ou qui s’approchent ? Ô terre, puissiez-vous vous ouvrir
 ſijn O aerde luket v op ende verſlin
 sijn ? O aerde, luket v op ende verslin-
 et m’engloutir ! Tout est désormais
325det my Het is nv wel al op minen
325det my ! Het is nv wel al op minen
325retombé sur moi : la tristesse, l’angoisse, la souffrance
 hals gheuallen rou ∙ druc ∙ liden ende
 hals gheuallen : rou, druc, liden ende
 et tout le chagrin ! Hélas, tout mon soutien,
 alle verdriet Och daer al mijn hulp
 alle verdriet. Och, daer al mijn hulp,
 mon espoir, ma consolation et ma confiance en l’avenir, ma force,
 hope troeſt en̅ toeuerlaet mijn craft
 hope, troest ende toeuerlaet, mijn craft,
 mon remède, mon cœur, mon conseil
 mijn baet mijn hart mijn raet daert
 mijn baet, mijn hart, mijn raet, daert
 dont tout dépend, la moitié de mon âme
330al aen hanct en̅ staet die helft mijns
330al aen hanct ende staet, die helft mijns
330est morte ! Que puis-je faire désormais
 ſiels is doot ∙ in duſdanighen laſtige̅
 siels is doot ! In dusdanighen lastigen
 dans une si lourde détresse ? Hélas,
 noot wat ſal ic gaen beghinne̅ ∙ och
 noot wat sal ic gaen beghinnen ? Och,
 je crains de perdre la raison. »
 en weets ick ſorch ick ſal ontſinnen ∙
 en weets. Ick sorch ick sal ontsinnen. »
 Le chevalier se leva et dit : « O ma
 Die ridder ſto̅t op en̅ ſeyde O mijn
 Die ridder stont op ende seyde : « O mijn
 très chère et noble dame, je vous prie
335alre liefſte waerdige vrouwe ic bid
335alre liefste waerdige vrouwe, ic bid
335de m’écouter. Si vous mourez à cause
 v wil my hore̅ Jſt dz ghi va̅ rouwe̅
 v, wil my horen. Jst dat ghi van rouwen
 de votre chagrin, alors tout le royaume périclitera,
 ſteruet ſo ſal al dit conincrijc vergae̅
 steruet, so sal al dit conincrijc vergaen,
 car il ne reste que vous et
 want ghi ſijt alleen ghebleuen ende
 want ghi sijt alleen ghebleuen ende
 le royaume vous revient de droit
 na erfliken rechten ſo hoert v dit co=
 na erfliken rechten, so hoert v dit co-
 par héritage. S’il advient que vous vous
340nincrijc toe ∙ waert da̅ dz gy v ſelue̅
340nincrijc toe. Waert dan dat gy v seluen
340tuez, alors le royaume, cet héritage, tombera
 dodet ſo ſoudet rijck dit erf an vree̅t
 dodet, so soudet rijck, dit erf, an vreemt
 entre des mains étrangères. C’est pourquoi
 bloet comen Laet ons daer om die re
 bloet comen. Laet ons daer om die re-
 il nous faut faire usage de notre raison pour surmonter
 den ghebruken miſtroeſticheyt toe
 den ghebruken, mistroesticheyt toe
 le désespoir et reprendre courage dans nos cœurs.
 luken en̅ gripen moet in onſe herte̅
 luken ende gripen moet in onse herten.
 Allons à l’endroit
345Laet o̅s reyſen en̅ gaen ter plaetſen
345Laet ons reysen ende gaen ter plaetsen
345où repose le corps de votre frère et
 daer v broeders lichaem leyt en̅ doe̅
 daer v broeders lichaem leyt ende doen
 enterrons-le avec honneur. Ensuite,
[98ra]
[98ra]
[98ra]
 det eerwaerdelic begraue̅ Daer na
 det eerwaerdelic begrauen. Daer na
 nous tiendrons conseil
 ſoe laet ons met malcanderen raets
 soe laet ons met malcanderen raets
 et réfléchirons à la façon
 plegen ende voerſienlic ſtuderen in
 plegen ende voersienlic studeren, in
 dont nous pouvons au mieux
350wat maniere̅ dat wi beſt|ſellen mo=
350wat manieren dat wi best sellen mo-
350gérer ce pays et son peuple, régner avec vertu
 ghen dit lant ende tvolc tot doechde̅
 ghen dit lant ende tvolc tot doechden
 et gouverner pacifiquement et avec honneur. »
 voeghen vreliken ende eerliken rege
 voeghen, vreliken ende eerliken rege-
 La dame fut ainsi réconfortée
 ren Die vrouwe wert aldus wten
 ren. » Die vrouwe wert aldus wten
 par les sages exhortations
 wijſen ende troeſtelijken vermanen
 wijsen ende troestelijken vermanen
 et les conseils réconfortants du chevalier.
355ende raet des ridders gheſtarcket
355ende raet des ridders ghestarcket.
355Elle se leva et se rendit
 ſi ſtont op ende met een eerlic gheſel
 Si stont op, ende met een eerlic ghesel-
 avec une honorable compagnie
 ſcap ſoe ghinc ſi totten caſteel haers
 scap soe ghinc si totten casteel haers
 au château de son frère. En découvrant
 broeders Als ſi daer binnen qua̅ ſoe
 broeders. Als si daer binnen quam, soe
 à son arrivée le corps de son frère
 vant ſi dat lichaem haers broeders
 vant si dat lichaem haers broeders
 sur la bière, elle se jeta sur lui
360gheleyt op die baer ∙ ſi viel op he̅ en̅
360gheleyt op die baer. Si viel op hem ende
360et l’embrassa des pieds à la tête.
 vanden voeten totten hoefde heuet
 vanden voeten totten hoefde heuet
 En voyant le grand chagrin
 ſi hem ghecusset ∙ Die heren ridderen
 si hem ghecusset. Die heren ridderen
 qu’elle éprouvait, les chevaliers
 ende knechten want ſi ſo grote̅ rou
 ende knechten, want si so groten rou
 et les valets arrachèrent
 ſaghen aen haer ∙ ſoe toghen ſi dye
 saghen aen haer, soe toghen si dye
 la sœur au défunt frère, la conduisirent
365ſuſter vanden doden broeder en̅ ley
365suster vanden doden broeder ende ley-
365dans une chambre et inhumèrent
 denſe in een camer ∙ ende hebben dat
 dense in een camer ende hebben dat
 le corps avec de grands honneurs.
 lichae̅ zeer eerlick ter aerde̅ gebroch
 lichaen zeer eerlick ter aerden gebroch-
  [9] Puis, le duc de Bourgogne envoya
 tet [9] Daer nae ſoe ſende een hartoge
 tet. [9] Daer nae soe sende een hartoge
 à la dame de riches et nobles
 van burgoendyen coſteliken edelen
 van Burgoendyen costeliken edelen
 ambassadeurs en guise de messagers
370ambaſiatoren ofte boden aen deſer
370ambasiatoren ofte boden aen deser
370afin de faire en sorte
 vrouwe̅ om haer te crighen en̅ haer
 vrouwen om haer te crighen ende haer
 qu’elle consente à l’épouser.
 conſent te verweruen tot ſijn echte
 consent te verweruen tot sijn echte
 Or, elle donna une réponse laconique
 wijf Mer ſi gaf een cort antwoert
 wijf. Mer si gaf een cort antwoert,
 disant qu’aussi longtemps qu’elle vivra
 dat ſi alſoe langhe als ſi leefde ghee̅
 dat si alsoe langhe als si leefde gheen
 elle n’aurait pas de mari. Après
375man hebben en woude Als dat die
375man hebben en woude. Als dat die
375avoir entendu cela, les ambassadeurs
 ambaſiatoren of die boden gehoert
 ambasiatoren of die boden gehoert
 le répétèrent à leur seigneur,
 hadden ſoe ſeyden ſi tot horen heer
 hadden, soe seyden si tot horen heer.
 si bien que le duc se mit en colère
 waer om dat die hartoghe toernich
 Waer om dat die hartoghe toernich
 contre elle et dit : « Si je l’avais
 wert op haer ende hi ſeyde Had ick
 wert op haer, ende hi seyde : « Had ick
 épousée, j’aurais été roi
380ſe ghecregen ſoe soude ic een coninc
380se ghecregen, soe soude ic een coninc
380de ce pays, mais puisqu’elle
 van dyen lande gheweeſt hebben ∙
 van dyen lande gheweest hebben,
 m’a traité avec mépris
[98rb]
[98rb]
[98rb]
 mer in dyen dat ſi my veronwaert
 mer in dyen dat si my veronwaert
 et qu’elle m’a dédaigné, elle tirera
 heeft ende verſmaet ſo ſal ſi oeck lut
 heeft ende versmaet, so sal si oeck lut-
 peu d’avantage ou de profit de
 tel baets of ghenoechte hebben van
 tel baets of ghenoechte hebben van
 son pays. » Il rassembla beaucoup
385haren lande Hi vergaderde veel vol
385haren lande. » Hi vergaderde veel vol-
385d’hommes en armes, envahit le pays de la dame
 kes van wapen hi toech met crafte
 kes van wapen. Hi toech met crafte
 avec ses nombreuses troupes, l’incendia,
 en̅ machte in haer lant ∙ hi brande en
 ende machte in haer lant. Hi brande en-
 sema la mort, commit de nombreux crimes
 de dode ende bedreef veel quaets ∙ en̅
 de dode ende bedreef veel quaets, ende
 et remporta la victoire à chacune de ses batailles.
 in allen ſtriden hadde hi victorie
 in allen striden hadde hi victorie.
 La dame se réfugia dans une
390Deſe vrouwe weeck of vliede in een
390Dese vrouwe weeck of vliede in een
390cité entourée d’une solide muraille et abritant
 wel bemuerde ſtarcke ſtede ∙ daer ee̅
 wel bemuerde starcke stede, daer een
 un château-fort, et y demeura
 ſeer ſtarck ſlot was en̅ daer op ſoe
 seer starck slot was, ende daer op soe
 pendant de nombreuses années. [10] Revenons maintenant
 was ſi menich iaer [10] Laet ons nv ach
 was si menich iaer. [10] Laet ons nv ach-
 à l’enfant et voyons où
 teruolghen ende voerthalen waer
 teruolghen ende voerthalen waer
 il s’est retrouvé. Le tonneau
395dat kindeken is ghebleuen Dat vat
395dat kindeken is ghebleuen. Dat vat
395dans lequel il se trouvait traversa
 daer dat kint in was dreef verbi ve
 daer dat kint in was, dreef verbi ve-
 de nombreux royaumes jusqu’à ce
 le conincrijcken ſo lange dattet qua̅
 le conincrijcken, so lange dattet quam
 qu’il arrivât, un vendredi, près d’une abbaye
 op ene̅ vridach bi een cloeſter ee̅ hey
 op enen vridach bi een cloester, een hey-
 abritant une sainte communauté de moines.
 lighe vergaderinghe van moniken
 lighe vergaderinghe van moniken,
 Ce même jour, l’abbé du monastère
400en̅ opten ſelue̅ dach ſoe was die abt
400ende opten seluen dach soe was die abt
400était allé se promener au bord de la mer
 vanden cloeſter opten zeekant gaen
 vanden cloester opten zeekant gaen
 et dit à ses pêcheurs :
 wandelen en̅ ſeyde tot ſijn viſſchers
 wandelen ende seyde tot sijn visschers :
 « Mes chers amis, préparez-vous
 Mijn alre liefſte wilt v bereyde̅ om
 « Mijn alre liefste, wilt v bereyden om
 à la pêche. » Ceux-ci préparèrent leurs filets
 te viſſchen Si maecte̅ haer nette̅ re=
 te visschen. » Si maecten haer netten re-
 et tandis qu’ils étaient ainsi affairés, le tonneau
405de en̅ die wijl dat ſi ouer die nette̅ te
405de ende die wijl dat si ouer die netten te
405contenant l’enfant parvint
 bereyen waren ſoe qua̅ daer dit vat
 bereyen waren, soe quam daer dit vat
 avec les flots jusqu’à la côte. L’abbé dit
 metten kinde driuen Die abt ſprack
 metten kinde driuen. Die abt sprack
 à ses serviteurs : « Regardez, voilà un tonneau
 tot ſijn knechten Sich daer is ee̅ be
 tot sijn knechten : « Sich, daer is een be-
 fermé. Ouvrez-le et regardez ce
 ſlote̅ vat doet dat op en̅ ſiet wat dz
 sloten vat, doet dat op ende siet wat dat
 qu’il renferme ! » Ils ouvrirent le tonneau et
410daer in is Si deden dat vat op en̅ ſi
410daer in is ! » Si deden dat vat op, ende si
410y trouvèrent dans le berceau richement décoré
 vonde̅ daer in die coſtelike vercierde
 vonden daer in die costelike vercierde
 un petit garçon adorable. L’enfant
 wyege ee̅ ſuuerlic kindeken ∙ dz kint
 wyege een suuerlic kindeken. Dat kint
 regarda l’abbé et rit. Mais l’abbé
 ſach opte̅ abt en̅ lachte Mer die abt
 sach opten abt ende lachte. Mer die abt
 fut profondément consterné à sa vue
 wert zeer bedroeft in ſijn aenſicht en̅
 wert zeer bedroeft in sijn aensicht ende
 et dit : « Ô mon Dieu, Seigneur tout-puissant, que
415ſeyde O god almachtighe heer wat
415seyde : « O god, almachtighe heer, wat
415peut signifier le fait que nous ayons trouvé
 mach dit bedude̅ dat wi hier in vin=
 mach dit beduden, dat wi hier in vin-
 un enfant dans un berceau ? » L’abbé
[98va]
[98va]
[98va]
 den een kint in die wieghe Die abt
 den een kint in die wieghe ? » Die abt
 souleva l’enfant de ses propres mains
 hief dat kint ſelue met ſijn handen
 hief dat kint selue met sijn handen
 hors du tonneau et trouva, à côté de l’enfant, les tablettes
 wten vate ∙ hi vant die tafelkens bi
 wten vate. Hi vant die tafelkens bi
 que sa mère y avait déposées.
420des kints ſiden gheleyt va̅ die moe=
420des kints siden gheleyt van die moe-
420Il lut que le garçon avait été conçu par un frère
 der hi las hoe dat kint van een broe
 der. Hi las hoe dat kint van een broe-
 et sa sœur et qu’il n’était pas
 der ende ſuſter waer geboren ∙ en̅ nz
 der ende suster waer geboren ende niet
 baptisé, mais aussi qu’il fallait lui donner
 ghedoept ∙ mer dat hi om goods wil
 ghedoept, mer dat hi om goods wil-
 le saint sacrement du baptême
 len den kinde dat heylighe ſacrame̅t
 len den kinde dat heylighe sacrament
 pour l’amour de Dieu, puis l’élever
425ſijns doepſels ſoude gheuen ∙ en̅ dat=
425sijns doepsels soude gheuen, ende dat-
425avec la portion d’or
 tet metten hoop gouts dat ond’ ſijn
 tet metten hoop gouts, dat onder sijn
 qui se trouvait sous sa tête
 hoeft lach gheuoet ſoude werden ∙
 hoeft lach, gheuoet soude werden,
 et l’amener aux études avec l’argent. Après
 ende metten ſiluer ſtuderen Als de=
 ende metten siluer studeren. Als de-
 que l’abbé eut lu ceci et vu
 ſe abt dit geleſen hadde en̅ sach dye
 se abt dit gelesen hadde ende sach dye
 le berceau orné de soies précieuses
430wieghe met coſtelike ſiden clederen
430wieghe met costelike siden clederen
430et d’or, il comprit
 ende gouden ſtucken verciert ∙ ſoe be
 ende gouden stucken verciert, soe be-
 que l’enfant était de sang noble.
 kende hi dat dit kint van edel bloet
 kende hi dat dit kint van edel bloet
 Aussitôt, il le fit
 was ghecomen Ter ſtont dede hi dz
 was ghecomen. Ter stont dede hi dat
 baptiser, lui donnant lui-même son nom,
 kint doepen en̅ gaf he̅ ſelue den nae̅
 kint doepen ende gaf hem selue den naem
 à savoir Grégoire, puis remit l’enfant
435te hieten gregorius ∙ en̅ hi gaf ee̅ va̅
435te hieten Gregorius, ende hi gaf een van
435à l’un des pêcheurs pour qu’il l’élève
 den viſſchers dit kint op te voeden
 den visschers dit kint op te voeden
 avec l’or qui avait été transmis.
 metten goude dat daer toe gheſent
 metten goude dat daer toe ghesent
  [11] Le garçon grandit et fut aimé
 was [11] Dit kint wies en̅ wert va̅ alle̅
 was. [11] Dit kint wies ende wert van allen
 de tous jusqu’au moment
 menſchen lief ghehadt ter tijt toe dz
 menschen lief ghehadt, ter tijt toe dat-
 où il atteignit l’âge de sept ans. Alors,
440tet ſeuen iaren out was Doe ordi=
440tet seuen iaren out was. Doe ordi-
440l’abbé l’envoya à l’école.
 neerdet die abt ter ſtont ter ſcholen ∙
 neerdet die abt ter stont ter scholen,
 Il apprit extraordinairement bien
 ende het leerde vtermaten zeer wel ∙
 ende het leerde vtermaten zeer wel
 et fit de tels progrès dans l’exercice des vertus
 ende ghinc voert in doechden alſoe
 ende ghinc voert in doechden, alsoe
 que tous les moines et les frères
 dat alle die moninken en̅ broeders
 dat alle die moninken ende broeders
 l’avaient en haute estime, comme s’il
445haddent in groter waerde̅ recht oft
445haddent in groter waerden, recht oft
445avait été l’un des leurs.
 een medebroeder hadde gheweeſt
 een medebroeder hadde gheweest.
 Au bout de quelques années, l’enfant
 Dit kint heeft in corten iaren hem
 Dit kint heeft in corten iaren hem
 les avait tous dépassés par sa science,
 allen te bouen ghegaen in wetent=
 allen te bouen ghegaen in wetent-
 son art et son érudition. [12] Il arriva
 ſcap konſte ende leringhe [12] Het ghe
 scap, konste ende leringhe. [12] Het ghe-
 un jour que, alors que le fils
450boerde op enen dach als dat des viſ
450boerde op enen dach, als dat des vis-
450de ce même pêcheur, que Grégoire
 ſchers ſoen ſijn kint met enen balle
 schers soen sijn kint met enen balle
 prenait pour son père, jouait avec une balle :
[98vb]
[98vb]
[98vb]
 ſpeelde met malcander ter aue̅tuer
 speelde met malcander ter auentuer
 ils jouaient l’un avec l’autre
 caetſsten of ſpeelden ∙ welcke viſſcher
 caetssten of speelden – welcke visscher
 et se pourchassaient.
 gregorius oeck meende dat ſijn vad’
 Gregorius oeck meende dat sijn vader
 Et il advint que Grégoire
455waer ∙ ende het is gheboert by geual
455waer – ende het is gheboert by geual,
455blessa par hasard le fils du pêcheur
 dat gregorius des viſſchers ſoe̅ met
 dat Gregorius des visschers soen met-
 avec la balle, si bien que celui-ci
 ten bal ſeer dede waer om dat hi te
 ten bal seer dede, waer om dat hi te
 courut chez lui en pleurant et se plaignit
 huys liep ſcreyende en̅ claechde ſijn
 huys liep screyende ende claechde sijn
 auprès de sa mère en disant que Grégoire l’avait
 moeder dat hem gregorius hadde
 moeder dat hem Gregorius hadde
 frappé. En apprenant cela,
460gheſlaghen Als die moeder dz hoer
460gheslaghen. Als die moeder dat hoer-
460la mère se mit en colère, sortit
 de ſoe was ſi toernich ende liep wt ∙
 de, soe was si toernich ende liep wt
 et houspilla Grégoire durement en lui disant :
 ende ſeyde hem ſcarpeliken beruſpe̅
 ende seyde hem scarpeliken beruspen-
 « Ah Grégoire, quelle audace tu3 as eue
 de O gregori hoe biſtu ſoe coen dat
 de : « O Gregori, hoe bistu soe coen, dat-
 de frapper mon fils alors que tu es étranger
 tu mijn ſoen slaetſte en ghi hier vree̅
 tu mijn soen slaetste, en ghi hier vreem-
 et nous ignorons qui tu es
465de ende onbekant ſijt en̅ hoedanich
465de ende onbekant sijt ? Ende hoedanich
465et d’où tu viens ! » Celui-ci
 dat ghi ſijt dat en wete̅ wi niet Gre
 dat ghi sijt, dat en weten wi niet. » Gre-
 rétorqua : « Ô ma très tendre
 gorius antwoerde O mijn alre ſoet
 gorius antwoerde : « O mijn alre soet-
 mère, ne suis-je donc pas votre cher enfant ?
 ſte moeder ben ick niet v lieue kint ∙
 ste moeder, ben ick niet v lieue kint ?
 Pourquoi m’offensez-vous de la sorte ? » Elle
 waer om verwijt ghi mi alſoe Sy
 Waer om verwijt ghi mi alsoe ? » Sy
 répondit : « Tu n’es pas mon fils et
470ſeyde ghi en ſijt mijn kint niet ende
470seyde : « Ghi en sijt mijn kint niet, ende
470j’ignore d’où tu viens.
 van waen ghi ſijt en weet ick niet
 van waen ghi sijt en weet ick niet.
 Mais je sais bien une chose :
 Mer een dinck weet ick wel ∙ dat is
 Mer een dinck weet ick wel. Dat is
 tu es arrivé ici porté par la mer
 dat ghi hier quaemt driue̅ in die zee
 dat ghi hier quaemt driuen in die zee
 et tu as été trouvé dans un tonneau.
 ende wert gheuonden in een tonne
 ende wert gheuonden in een tonne
 L’abbé t’a confié à nous
475ofte in een vat ∙ ende die abt heuet v
475ofte in een vat, ende die abt heuet v
475pour que nous t’élevions. »
 ons ghegheuen om op te voeden ∙
 ons ghegheuen, om op te voeden. »
 Lorsque que Grégoire eut entendu cela,
 Als gregorius dit verſtae̅ hadde ∙ ſo
 Als Gregorius dit verstaen hadde, so
 il pleura amèrement. [13] Il alla voir
 ſcreyde hi bitterlijcke zeer [13] ende liep
 screyde hi bitterlijcke zeer [13] ende liep
 l’abbé en courant et lui dit : « Ô mon maître,
 totten abt ende ſeyde O mijn heer
 totten abt ende seyde : « O mijn heer,
 je suis resté longtemps parmi vous et
480ic heb langhe onder v gheſtaen ende
480ic heb langhe onder v ghestaen ende
480je croyais être le fils du pêcheur,
 waende dat ic des viſſchers soe̅ wa=
 waende dat ic des visschers soen wa-
 cependant je ne le suis point. Ainsi,
 re ∙ ende nochtan niet en ben ∙ aldus
 re, ende nochtan niet en ben. Aldus
 j’ignore qui sont mes parents.
 ſoe en bekenne ic mijn oudaers niet
 soe en bekenne ic mijn oudaers niet.
 Si cela vous convient, je souhaite que vous
 Jſt v behaghelic ic begheert dat ghi
 Jst v behaghelic, ic begheert dat ghi
 m’aidiez à me préparer pour le champ de bataille afin d’y apprendre
485my helpen wilt te velde om te leren
485my helpen wilt te velde om te leren
485à me battre et à affronter des chevaliers
 vechten ende ſtrijden met ridderen
 vechten ende strijden met ridderen
 et des valets d’armes, car je ne veux rester
[99ra]
[99ra]
[99ra]
 ende knechten ∙ want ic en wil hier
 ende knechten, want ic en wil hier
 plus longtemps ici auprès de vous ! » L’abbé
 niet langher bi v bliuen Die abt a̅t=
 niet langher bi v bliuen ! » Die abt ant-
 répondit : « Ô fils, ne songe pas
 woerde ende ſeyde O ſoe̅ wilt doch
 woerde ende seyde : « O soen, wilt doch
 à de telles choses, car
490alſulcke dinck niet dencken ∙ want
490alsulcke dinck niet dencken, want
490tous les moines t’aiment
 alle die moniken hebben v ſoe herte
 alle die moniken hebben v soe herte
 de tout leur cœur ! Je sais qu’ils t’éliront
 liken lief ∙ ic weet wel ſi ſullen v nae
 liken lief ! Ic weet wel si sullen v nae
 abbé après ma mort. » Grégoire
 mijn doot tot horen abt kyeſen Gre
 mijn doot tot horen abt kyesen. » Gre-
 répondit : « Ô maître, vos paroles sont vaines,
 gorius ſeyde O heer het is verloren
 gorius seyde : « O heer, het is verloren
 n’en doutez pas. Je ne resterai pas plus longtemps
495ſonder twyuel ic en ſal niet langer
495sonder twyuel. Ic en sal niet langer
495et n’aurai point de cesse
 bliuen ick en ſal niet ruſten ter tijt
 bliuen, ick en sal niet rusten ter tijt
 que je n’aie trouvé mes parents. »
 toe dat ick mijn ouders gheuonden
 toe dat ick mijn ouders gheuonden
 Après avoir entendu ces propos,
 hebbe Als die abt dit verſtont ſoe
 hebbe. » Als die abt dit verstont, soe
 l’abbé alla chercher son trésor et lui montra
 ghink hi tot ſinen ſcat ∙ ende toende
 ghink hi tot sinen scat ende toende
 le message de sa mère, les tablettes
500hem ſijns moeders ſcrift die tafel=
500hem sijns moeders scrift, die tafel-
500qui avaient été trouvées dans le berceau,
 kens die in die wieghe laghen ende
 kens, die in die wieghe laghen, ende
 en disant : « Lis ceci et tu sauras
 ſeyden Leſet dat ende wye ghi ſijt ſel
 seyde : « Leset dat, ende wye ghi sijt, sel-
 clairement qui tu es ! » Après
 di claerlick weten Als gregorius
 di claerlick weten ! » Als Gregorius
 avoir lu qu’il avait été engendré
 gheleſen hadde dat hy was ghebo=
 ghelesen hadde dat hy was ghebo-
 par un frère et une sœur, Grégoire
505ren van broeder ende ſuſter ſoe viel
505ren van broeder ende suster, soe viel
505s’effondra sur le sol et dit : « Malheur
 hi neder ter aerden ende ſeyde Wee
 hi neder ter aerden ende seyde : « Wee
 à moi ! Malheur à moi ! Quels parents ai-je donc !
 my wee my wat ouders hebbe ick ∙
 my ! Wee my ! Wat ouders hebbe ick !
 Je partirai en Terre sainte
 Jc wil gaen trecken ten heyligen la̅
 Jc wil gaen trecken ten heyligen lan-
 à cause des péchés de mes parents. Là-bas,
 de voer mijn oud’s ſonden ∙ daer wil
 de voer mijn ouders sonden. Daer wil
 je me battrai pour la foi chrétienne, contre les
510ic voer dat kerſte̅ gheloue teghen de̅
510ic voer dat kersten gheloue teghen den
510païens, et je verserai mon
 heydene̅ ſtriden ende mijn bloet ſtor
 heydenen striden ende mijn bloet stor-
 sang. Et pour cette raison, je vous demande
 ten Ende daer om ſoe eyſche ick en=
 ten. Ende daer om soe eysche ick en-
 et vous prie avec grande insistance
 de bidde met groter naerſticheyt dz
 de bidde met groter naersticheyt, dat
 de m’aider dans ce sens et de me prêter
 ghi my wilt promoueren hulpe en=
 ghi my wilt promoueren, hulpe en-
 assistance afin que j’accède à la chevalerie pour
515de biſtant doet tot ridderſcap om te
515de bistant doet tot ridderscap om te
515combattre. » C’est ce que fit l’abbé.
 ſtrijden Dat heeft die abt ghedaen
 strijden. » Dat heeft die abt ghedaen.
 Quand Grégoire s’apprêta
 Ende als gregorius van hem ſoude
 Ende als Gregorius van hem soude
 à le quitter et à prendre congé,
 ſcheyden ende oerlof nam ſoe was
 scheyden ende oerlof nam, soe was
 il y eut de grandes lamentations dans l’abbaye,
 daer groot gheſcreye inden cloeſter
 daer groot ghescreye inden cloester
 de la tristesse parmi le peuple et
520ende rouwe onder dat volc ∙ en̅ daer
520ende rouwe onder dat volc ende daer
520des plaintes aux alentours. [14] Il se rendit
 omtre̅t beclaghinghe [14] Hi reyſde tot
 omtrent beclaghinghe. [14] Hi reysde tot
 à la mer et convint avec
[99rb]
[99rb]
[99rb]
 die zee ende maecte vorwaerde met
 die zee ende maecte vorwaerde met-
 les marins qu’ils le conduisent
 ten ſcippers dat me̅ hem voerde tot
 ten scippers dat men hem voerde tot-
 en Terre sainte. Mais alors qu’ils naviguaient,
 ten heylighen lande Ende als ſi ſeyl
 ten heylighen lande. Ende als si seyl-
 ils connurent un vent contraire
525den in die zee ſoe wert die wint con=
525den in die zee, soe wert die wint con-
525et furent amenés subitement,
 trarie ende haeſtelic werden ſi ghe=
 trarie, ende haestelic werden si ghe-
 par la tempête,
 worpen vanden wint met tempeeſt
 worpen vanden wint met tempeest
 à la cité où vivait sa mère
 ter ſeluer ſtat daer ſijn moeder was
 ter seluer stat, daer sijn moeder was
 dans un château. Les marins ignoraient
 int ſlot ∙ wat ſtede dattet was ofte
 int slot. Wat stede dattet was ofte
 totalement quelle était cette cité et
530wat conincrijck daer en wiſten dye
530wat conincrijck, daer en wisten dye
530quel était ce royaume. Quand Grégoire,
 ſcippers niet van Als gregorius rid
 scippers niet van. Als Gregorius rid-
 à la manière d’un chevalier, entra dans la cité,
 ders ghewijs inder ſtadt quam ſoe
 ders ghewijs inder stadt quam, soe
 un bourgeois vint à sa rencontre
 ghinc hem een burgher te ghemoet
 ghinc hem een burgher te ghemoet
 et lui dit : « Seigneur, où allez-vous ? »
 ende ſeyde Heer waer wildi weſen
 ende seyde : « Heer, waer wildi wesen ? »
 Celui-ci répondit : « Je cherche une auberge. »
535Hi antwoerde Jck ſoeke herberghe
535Hi antwoerde : « Jck soeke herberghe. »
535Le bourgeois le conduisit à sa maison,
 Die burgher brochten tot ſine̅ huys
 Die burgher brochten tot sinen huys
 ainsi que tous ses valets, et leur servit
 mit alle ſijn knechten ende gaf hem
 mit alle sijn knechten ende gaf hem
 un repas délicieux et très copieux.
 heerlick ende oueruloedelick te eten
 heerlick ende oueruloedelick te eten.
 Quand ils furent attablés, le seigneur
 En̅ als ſi aen die tafel ſaten ſoe ſeide
 Ende als si aen die tafel saten, soe seide
 Grégoire, le chevalier, dit à son
540heer gregorius die ridd’ totte̅ waert
540heer Gregorius, die ridder, totten waert
540hôte : « Mon seigneur et ami, dites-moi,
 vanden huſe ∙ vrient of heerſcap ſegt
 vanden huse : « Vrient of heerscap, segt
 quelle est cette cité et qui est
 my wat ſtadt is dit ∙ ende wie is he=
 my, wat stadt is dit, ende wie is he-
 le seigneur de ce lieu ? » L’hôte répondit : « Mon cher
 re van deſer ſtat Hi a̅twoerde Lieue
 re van deser stat ? » Hi antwoerde : « Lieue
 seigneur, nous avions comme seigneur
 here wi hadde̅ alſo vrome̅ ma̅ tot ee̅
 here, wi hadden also vromen man tot een
 un vaillant homme, mais il est mort en Terre
545heer die gheſtoruen is int heylighe
545heer, die ghestoruen is int heylighe
545sainte sans laisser derrière lui d’autre héritier
 lant ∙ die anders gheen erfnae̅ after
 lant, die anders gheen erfnaem after
 que sa sœur. Un duc
 en liet dan ſijn ſuſter Een hartoghe
 en liet dan sijn suster. Een hartoghe
 l’a demandée en mariage, mais
 eyſchede deſe ſuſter tot ſijn wijf mer
 eyschede dese suster tot sijn wijf, mer
 elle ne voulut en aucun cas
 ſi en woude in gheenre maniere̅ hy=
 si en woude in gheenre manieren hy-
 l’épouser. Le duc s’en est offusqué et
550licke̅ ∙ waer om dat die hartoge gra̅
550licken, waer om dat die hartoge gram
550s’est mis en colère : il est venu
 en̅ toernich wert ende is met crafte
 ende toernich wert ende is met crafte
 avec une puissante armée
 va̅ volcke ghecome̅ ende heeft al dit
 van volcke ghecomen ende heeft al dit
 et a conquis tout le royaume par la force,
 conincrijc met ghewelt inghenome̅
 conincrijc met ghewelt inghenomen
 hormis cette cité. » Le chevalier Grégoire
 behaluen deſe ſtat Die ridder gre=
 behaluen dese stat. » Die ridder Gre-
 dit : « Puis-je parler ici librement
555gori ſeyde Mach ic hier vri ſpreke̅
555gorius seyde : « Mach ic hier vri spreken
555et vous révéler sans crainte le secret
 en̅ dat ic in mijn herte heb ſond’ ſor=
 ende dat ic in mijn herte heb sonder sor-
 de mon cœur ? » L’hôte répondit :
[99va]
[99va]
[99va]
 ghe ſegghen Die waert antwoerde
 ghe segghen ? » Die waert antwoerde :
 « Oui, seigneur, vous pouvez parler ici sans crainte. »
 Ja ghi heer het is hier ſonder ſorge
 « Ja, ghi heer, het is hier sonder sorge. »
 Grégoire dit : « Je suis un chevalier,
 Gregorius ſeyde Jc ben een ridder
 Gregorius seyde : « Jc ben een ridder
 de ceux qui ont été adoubés par l’épée. C’est pourquoi,
560van den ſwaerde dat is mette̅ ſweer
560van den swaerde, dat is metten sweer-
560si vous êtes d’accord, allez demain
 de ridder gheſlaghen Daer om iſſet
 de ridder gheslaghen. Daer om, isset
 au palais, dans le château, et parlez
 dat v goet duncket ſoe gaet morge̅
 dat v goet duncket, soe gaet morgen
 de moi ainsi : dites
 totten pallaes op dat ſlot ende ſpre
 totten pallaes op dat slot ende spre-
 qu’un chevalier est venu
 ket van my aldus ∙ hoe dae tot uwe̅
 ket van my aldus : hoe dat tot uwen
 en votre demeure et que
565huſe een ridder ghecomen is ∙ waer
565huse een ridder ghecomen is, waer
565s’ils veulent m’engager et
 dat ſake dat ſi my aennemen willen
 dat sake dat si my aennemen willen
 me donner un solde, je me battrai
 en̅ loon gheuen ick wil om die recht
 ende loon gheuen, ick wil om die recht-
 au nom de la justice pour eux
 uaerdicheyts wil voer he̅ luden te=
 uaerdicheyts wil voer hem luden te-
 contre le duc. » L’hôte
 gen den hartoge ſtrijden Die waert
 gen den hartoge strijden. » Die waert
 répondit : « Je suis sûr
570antwoerde Jck en twyuel daer niet
570antwoerde : « Jck en twyuel daer niet
570qu’on se réjouira grandement de votre
 aen ∙ men ſal zeer blide weſen tot v
 aen, men sal zeer blide wesen tot v
 arrivée. Demain matin, j’irai
 coemſte ∙ ende ick ſal morghen vroe
 coemste, ende ick sal morghen vroe
 au palais et reviendrai vous donner
 totten pallaes gaen ende v hier va̅
 totten pallaes gaen ende v hier van
 des nouvelles. » [15] Dès son lever
 beſcheyt brenghen [15] Des morghens
 bescheyt brenghen. » [15] Des morghens
 le lendemain matin, il alla voir
575vroe ſtont die waert op ende ghinc
575vroe stont die waert op ende ghinc
575le gouverneur4 de la cité
 totte̅ ſtedehouder of den rechter en=
 totten stedehouder of den rechter en-
 pour l’informer de l’arrivée
 de gaf hem te kennen die coemſt des
 de gaf hem te kennen die coemst des
 du chevalier. Le gouverneur se réjouit
 ridders Die rechter was blide ∙ en=
 ridders. Die rechter was blide en-
 et envoya aussitôt un messager chercher
 de ſeynde enen bode ter ſtont o̅ den
 de seynde enen bode ter stont om den
 le chevalier. Lorsque celui-ci arriva, il le présenta
580ridder ∙ als hi quam ſoe preſenteer=
580ridder. Als hi quam, soe presenteer-
580à sa dame. Quand le chevalier
 de hij hem voer dye vrouwe ∙ als hij
 de hij hem voer dye vrouwe. Als hij
 alla devant elle, elle l’observa
 voer die vrouwe quam ſo ſach ſi he̅
 voer die vrouwe quam, so sach si hem
 attentivement, mais ni elle ni lui ne savaient
 naerſtelic an ∙ mer ſi en wiſt nz noch
 naerstelic an, mer si en wist niet noch
 que lui était son propre fils à elle,
 oec hi dattet haer eyghen kint was
 oec hi, dattet haer eyghen kint was,
 car elle le croyait noyé.
585want ſi meynde dat hi verdrencket
585want si meynde dat hi verdrencket
585En présence de la dame,
 waer Die rechter heeft den ridder
 waer. Die rechter heeft den ridder
 le gouverneur convint avec le chevalier
 met voerwaerde in teghen woerdic
 met voerwaerde in teghen woerdic-
 de l’engager pour toute une année
 heyt der vrouwen aenghenomen ee̅
 heyt der vrouwen aenghenomen een
 afin qu’il la serve et combatte
 iaer lanck ∙ dat hi haer een iaer lanc
 iaer lanck, dat hi haer een iaer lanc
 pour elle pendant cette durée.
590te velde ende te ſtride ſoude dienen
590te velde ende te stride soude dienen.
590Dès le lendemain, le chevalier
 Des anderen daghen ſo bereyde he̅
 Des anderen daghen so bereyde hem
 Grégoire se prépara au combat.
[99vb]
[99vb]
[99vb]
 die ridder gregorius om te ſtrijden
 die ridder Gregorius om te strijden.
 Le duc se trouvait devant la ville,
 Die hartoghe was voer die ſtat int
 Die hartoghe was voer die stat int
 sur le champ de bataille, avec une grande armée
 velt met een groot heer ende veel ge
 velt met een groot heer ende veel ge-
 et beaucoup d’hommes d’armes. Le seigneur Grégoire,
595wapens volcs Heer gregorius rijt
595wapens volcs. Heer Gregorius rijt
595tel un preux chevalier, s’élança en sa direction.
 tot hem te velde als een vroem ridd’
 tot hem te velde als een vroem ridder.
 Il terrassa tous ceux qui l’attaquèrent
 wat hem gemoete hi doerreetſe ter
 Wat hem gemoete, hi doerreetse ter
 de telle sorte qu’ils tombèrent des chevaux,
 aerden dat ſi tumelden vande̅ paer
 aerden, dat si tumelden vanden paer-
 jusqu’au moment où il parvint au duc.
 de ∙ ter tijt toe dat hi biden hartoge
 de, ter tijt toe dat hi biden hartoge
 Il le terrassa aussi,
600quam en̅ doerreet hem ter ſeluer ſte
600quam ende doerreet hem ter seluer ste-
600lui trancha la tête et
 de ende ſloech hem ſijn hoeft of ende
 de ende sloech hem sijn hoeft of ende
 remporta la victoire. Après cela,
 behielt die victorie Daer na ſo pro=
 behielt die victorie. Daer na so pro-
 ce chevalier vola chaque jour de succès en succès
 ficeerde deſe ridder alle daghe meer
 ficeerde dese ridder alle daghe meer,
 et sa réputation de bravoure se répandit
 wa̅t die fae̅ sijnre vromicheyt ſprey
 want die faem sijnre vromicheyt sprey-
 partout, si bien qu’avant que l’année
605de ouer al ∙ alſoe dat eer dat iaer wt
605de ouer al, alsoe dat eer dat iaer wt
605de son service ne fût écoulée,
 was van ſijn dienst hadde hi al dat
 was van sijn dienst, hadde hi al dat
 il eut libéré tout le pays des mains
 gheheel weder ghecreghen wt der
 gheheel weder ghecreghen wt der
 des ennemis. [16] Au terme de cette année,
 vyanden handen [16] Tenden dat iaer
 vyanden handen. [16] Tenden dat iaer
 le seigneur Grégoire, ce preux chevalier,
 ſo quam heer gregorius deſe vrome
 so quam heer Gregorius, dese vrome
 alla voir le gouverneur et dit : « Mon
610ridder totte̅ rechter ender ſeyde Mijn
610ridder, totten rechter ender seyde : « Mijn
610très cher ami, vous savez parfaitement dans quelle situation
 alre liefſte Ghi weet wel in wat ſta
 alre liefste, ghi weet wel, in wat sta-
 je vous ai trouvés quand je suis arrivé
 te dat ick v vant doe ick hier quam
 te dat ick v vant, doe ick hier quam,
 et vous savez également dans quel état
 ende ghi wetet oeck wel in wat ſta
 ende ghi wetet oeck wel, in wat sta-
 vous êtes actuellement, alors que je dois partir.
 te dat ghi nv ſijt nv ick reyſen ſal ∙
 te dat ghi nv sijt, nv ick reysen sal.
 Pour cette raison, je vous prie de me donner à présent
615daer om ſoe bid ick v dat ghi mi nv
615Daer om soe bid ick v dat ghi mi nv
615mon solde, car j’ai l’intention de me rendre dans un autre
 lonen wilt want ic tot een ander co
 lonen wilt, want ic tot een ander co-
 royaume. » Le gouverneur5
 nincrijck reyſen wil Die hofmeeſter
 nincrijck reysen wil. » Die hofmeester
 répondit : « Seigneur, je reconnais
 of rechter antwoerde Heer ic beken
 of rechter antwoerde : « Heer, ic beken-
 que nous vous devons bien plus que ce
 ne dat wi v veel meer ſculdich ſijn
 ne dat wi v veel meer sculdich sijn
 que nous vous avons promis. C’est pourquoi je vais
620dan v geloeft is Daer o̅ ſal ic tot die
620dan v geloeft is. Daer om sal ic tot die
620aller voir notre dame pour lui en parler
 vrouwe gaen om hier va̅ te ſpreken
 vrouwe gaen om hier van te spreken
 et vous récompenser à votre gré. » En arrivant
 en̅ v te wil te lone̅ Als hi totter vrou
 ende v te wil te lonen. » Als hi totter vrou-
 devant la dame, il dit ceci : « Ô ma
 wen qua̅ ſoe ſeyde hi aldus O mijn
 wen quam, soe seyde hi aldus : « O mijn
 très chère dame, je vais vous tenir des
 alre liefſte vrouwe Jck ſal v ſommi=
 alre liefste vrouwe, jck sal v sommi-
 propos qui vous seront profitables.
625ghe profitelike woerden ſegge̅ Ghi
625ghe profitelike woerden seggen. Ghi
625Comme vous le savez, par manque de chef,
 beke̅t wel dat wt gebrec des hoefts
 bekent wel dat wt gebrec des hoefts –
 car nous n’avions pas de seigneur,
[100ra]
[100ra]
[100ra]
 want wi ghene̅ heer en hadden heb
 want wi ghenen heer en hadden – heb-
 nous avons enduré bien des malheurs
 ben wi veel iammers ende ſcade ghe
 ben wi veel iammers ende scade ghe-
 et subi des dégâts. C’est pourquoi il serait bon,
 leden en̅ daer om waert goet en̅ is
 leden, ende daer om waert goet ende is
 et c’est mon conseil, que vous preniez un mari
630mijn raet dat ghi eenen man nemet
630mijn raet dat ghi eenen man nemet
630afin qu’à l’avenir nous puissions être en sécurité
 op dat wi voer dan ſeker moghe̅ we
 op dat wi voer dan seker moghen we-
 et défendre ces terres. Votre pays,
 ſen ende die landen behouden V co
 sen ende die landen behouden. V co-
 votre royaume, regorge de richesses,
 nincrijc v lant is oueruloedich van
 nincrijc, v lant, is oueruloedich van
 c’est la raison pour laquelle il n’est pas nécessaire
 rijcdom ∙ en̅ dair om en iſt ghee̅ noot
 rijcdom, ende dair om en ist gheen noot,
 que vous épousiez un homme pour sa fortune
635dat ghi om ſcat of om goets wil hy
635dat ghi om scat of om goets wil hy-
635ou ses biens. Donc, vous ne pourriez faire mieux que de prendre,
 lict Ende hier ſoe en moechdi tot u=
 lict. Ende hier soe en moechdi tot u-
 pour votre honneur et le bien de votre pays
 wer eren en̅ tot profijt des lants en̅
 wer eren ende tot profijt des lants ende
 comme de votre peuple, comme époux
 des volcs niet bet doen dan deſen lie
 des volcs niet bet doen dan desen lie-
 ce cher seigneur Grégoire,
 uen zeer gheminden vromen ridder
 uen, zeer gheminden vromen ridder
 un excellent et preux chevalier. » La dame avait l’habitude
640heer gregorius Deſe vrou plach al=
640heer Gregorius. » Dese vrou plach al-
640de toujours répondre : « J’ai promis à Dieu de ne plus
 tijt te antwoerde̅ ic loef god dat ick
 tijt te antwoerden : « Ic loef god, dat ick
 jamais épouser aucun homme. » Or,
 ny̅mermeer man nemen en ſal ∙ mer
 nymmermeer man nemen en sal. » Mer
 après les propos du gouverneur,
 nv op deſe woerde̅ des hofmeeſters
 nv op dese woerden des hofmeesters
 elle réfléchit et lui indiqua un
 nam ſi hoer beraet en̅ ſettede hem ee̅
 nam si hoer beraet ende settede hem een
 jour où il devrait revenir
645dach wed’ te come̅ dan ſoude ſi hem
645dach weder te comen, dan soude si hem
645pour avoir sa réponse. Le jour
 daer op antwoert gheuen Die dach
 daer op antwoert gheuen. Die dach
 venu, la dame, en présence
 is ghecomen ſi heeſt in teghenwoer
 is ghecomen, si hee ft in teghenwoer-
 de tous ses barons, donna la réponse
 dicheyt va̅ alle den heren antwoert
 dicheyt van alle den heren antwoert
 suivante : « Comme le seigneur Grégoire,
 ghegheuen aldus Om dat deſe edel
 ghegheuen aldus : « Om dat dese edel
 ce noble chevalier, nous a libérés,
650ridder heer gregorius ons en̅ onſen
650ridder heer Gregorius ons ende onsen
650ainsi que notre royaume, des mains
 landen verloſt heuet vten hande̅ on
 landen verlost heuet vten handen on-
 de nos ennemis, je vais le prendre
 ſer vya̅de̅ ſo ſal ic he̅ trouwe̅ tot mi
 ser vyanden, so sal ic hem trouwen tot mi-
 pour époux et faire de lui votre seigneur. » Lorsque
 nen man en̅ uwen heer Als ſi dit a̅t
 nen man ende uwen heer. » Als si dit ant-
 cette réponse fut connue, la joie
 woert ghehoert hadde̅ ſo wert blij=
 woert ghehoert hadden, so wert blij-
 se répandit à travers tout le royaume.
655ſcap ghemaect ouer dat heel coninc=
655scap ghemaect ouer dat heel coninc-
655On fixa un jour pour les noces
 rijck Den dach des brulofts is geor
 rijck. Den dach des brulofts is geor-
 et c’est lors d’une grande fête
 dineert ∙ en̅ ſi ſijn te ſame̅ met groter
 dineert, ende si sijn te samen met groter
 et avec le consentement de tout le royaume
 werſcappinghe en̅ bi conſent va̅ alle
 werscappinghe ende bi consent van alle
 que furent unis, par les liens du mariage,
 dat conincrijck vergadert ∙ dat kijnt
 dat conincrijck vergadert, dat kijnt
 le fils et sa propre mère. Cependant ceci
660met ſijn eyghen moeder Mer dit ge
660met sijn eyghen moeder. Mer dit ge-
660arriva alors que tous l’ignoraient,
 ſchyede an allen ſiden on wetende ∙
 schyede an allen siden on wetende,
 car cela n’était connu de personne.
[100rb]
[100rb]
[100rb]
 want dat nyemant becant en was
 want dat nyemant becant en was.
  [17] Il arriva ensuite que le seigneur
  [17] Het is daer nae gheſchyet dat heer
  [17] Het is daer nae gheschyet, dat heer
 Grégoire partit à la chasse et alors
 gregorius toech wt iagen ∙ ende als
 Gregorius toech wt iagen, ende als
 qu’il était sorti, l’une des femmes
665hi wt was ſo ſeyde een vander vrou
665hi wt was, so seyde een vander vrou-
665de chambre de la dame, une servante, dit :
 wen camerieren een dienſt ioncwijf
 wen camerieren, een dienst ioncwijf :
 « Ô noble dame, je vous prie
 O waerdighe vrouwe Jck bidde v
 « O waerdighe vrouwe, jck bidde v,
 de répondre à ma question : avez-vous offensé
 ſegghet mi dat ic v vraghen ſal ∙ heb
 segghet mi dat ic v vraghen sal. Heb-
 notre seigneur, le roi, d’une quelconque
 di uwen heer den coninc in enigher
 di uwen heer, den coninc, in enigher
 manière ? » Elle répondit :
670manieren vertorent Si antwoerde
670manieren vertorent ? » Si antwoerde :
670« Nullement ! Je pense même que nulle part
 Jn ghene ſtucken Ja ic gheloef dat=
 « Jn ghene stucken ! Ja, ic gheloef dat-
 sous le soleil on ne trouve un homme et une femme
 me̅ ond’ die ſonne gheen ma̅ en̅ wijf
 men onder die sonne gheen man ende wijf
 unis par les liens du mariage
 en vint die in alſulker liefte̅ mz mal
 en vint, die in alsulker lieften met mal-
 qui s’aiment autant que mon seigneur
 cander ghebonden ſijn als mijn he=
 cander ghebonden sijn als mijn he-
 et moi-même. Mais dites-moi, je l’exige
675re en̅ ic Mer ſegt mi doch dat beghe
675re ende ic. Mer segt mi doch, dat beghe-
675de votre part, pourquoi m’avez-vous
 re ick van v waer om hebdi my dat
 re ick van v, waer om hebdi my dat
 posé cette question ? » Elle
 toegheſproken en̅ gheuraghet Sy
 toeghesproken ende gheuraghet ? » Sy
 répondit : « Ô ma noble dame,
 antwoerde O mijn waerdige vrou
 antwoerde : « O mijn waerdige vrou,
 je vais vous le dire. Tous les jours, quand on
 Jc ſalt v ſegghen Alle daghe alſ men
 jc salt v segghen, alle daghe als men
 dresse la table, mon seigneur, votre
680die tafel decket ſoe gaet mijn heer v
680die tafel decket, soe gaet mijn heer, v
680mari le roi, entre d’humeur joyeuse dans cette chambre
 man die coninck in die heymelike ca
 man die coninck, in die heymelike ca-
 privée. Toutefois, quand il en ressort,
 mer blidelic mer als hi weder wt co
 mer blidelic, mer als hi weder wt co-
 il pleure et gémit profondément,
 met ſoe ſcreyet hi of verſuchtet ſwa
 met, soe screyet hi of versuchtet swa-
 puis se lave le visage.
 relic ∙ en̅ daer na waſſchet hi ſijn aen
 relic, ende daer na wasschet hi sijn aen-
 J’ignore complètement
685sicht Mer waer om en̅ wat die ſake
685sicht. Mer waer om ende wat die sake
685pourquoi il se comporte ainsi. »
 hier van is en can ic in gheenre wijs
 hier van is, en can ic in gheenre wijs
 Après avoir appris cela,
 ghepeynſen Als die vrouwe dit ge=
 ghepeynsen. » Als die vrouwe dit ge-
 la dame entra seule dans la chambre
 hoert hadde ſo ghinc ſi in die camer
 hoert hadde, so ghinc si in die camer
 et inspecta tous les coins et recoins,
 alleen ∙ ende ſocht van hoke te hoeck
 alleen ende socht van hoke te hoeck,
 toutes les encoignures et tous les
690van winkel te winkel ∙ van kiſt tot
690van winkel te winkel, van kist tot
690coffres, jusqu’à ce qu’elle parvînt à
 kiſt ∙ ter tijt toe dat ſi quam tot dye
 kist, ter tijt toe dat si quam tot dye
 l’endroit où se trouvaient les tablettes
 plaets daer die tafelkens lage̅ daer
 plaets, daer die tafelkens lagen, daer
 où Grégoire avait l’habitude de lire tous les jours
 hi alle daghe plach in te ſien en̅ te le
 hi alle daghe plach in te sien ende te le-
 qu’il avait été engendré par un frère et une sœur
 ſen ∙ hoe dat hi va̅ ee̅ broed’ en̅ ſuſter
 sen, hoe dat hi van een broeder ende suster
 et avant de pleurer le grand péché
695ghebore̅ was ∙ en̅ da̅ beſcreyde hi die
695gheboren was, ende dan bescreyde hi die
695de ses parents, car il s’agissait
 grote ſonde va̅ ſijn ouders ∙ wa̅t dat
 grote sonde van sijn ouders, want dat
 des tablettes et du message
[100va]
[100va]
[100va]
 waren die tafelkens ende dat ſcrift
 waren die tafelkens ende dat scrift,
 qui avaient été trouvés dans son berceau.
 dat in ſijn wiege gheuonden wert
 dat in sijn wiege gheuonden wert.
 Lorsque la dame trouva ces tablettes,
 Doe deſe vrouwe deſe tafelke̅s va̅t
 Doe dese vrouwe dese tafelkens vant
 elle les reconnut, les ouvrit, puis
700en̅ ſach ſo kende ſiſe en̅ dedeſe op en̅
700ende sach, so kende sise ende dedese op ende
700lut le message qu’elle avait écrit
 las dat ſcrift dat ſi met haer eyghen
 las dat scrift dat si met haer eyghen
 de sa propre main. Elle
 hant gheſcreuen hadde Si dochte i̅
 hant ghescreuen hadde. Si dochte in
 se dit : « Cet homme ne peut
 haer ſeluen Deſe man en mochte an
 haer seluen : « Dese man en mochte an
 avoir eu ces tablettes
 deſe tafelkens niet gheraket ſijn ten
 dese tafelkens niet gheraket sijn, ten
 que si c’est mon propre fils. »
705waer dattet mijn eyghen kind wair
705waer dattet mijn eyghen kind wair. »
705Elle se mit à crier et dit
 en̅ ſi begonde te roepe̅ met luder ste̅=
 Ende si begonde te roepen met luder stem-
 à haute voix : « Malheur à moi
 men en̅ te ſegghen Och dat ic ye ghe
 men ende te segghen : « Och, dat ic ye ghe-
 d’être née et d’avoir été mise
 boren was ∙ en̅ ter werelt voert ghe
 boren was ende ter werelt voert ghe-
 au monde ! J’aurais préféré
 bracht bin Jck woude dat in mijnre
 bracht bin ! Jck woude dat in mijnre
 que ma mère expire le jour
710ontfanckeniſſe mijn moeder van mi
710ontfanckenisse mijn moeder van mi
710de ma conception ! » Attirés par les cris
 gheſtoruen waer Deſe roepinghe d’
 ghestoruen waer ! » Dese roepinghe der
 de la dame, les chevaliers
 vrouwen wert ghehoert en̅ die rid=
 vrouwen wert ghehoert, ende die rid-
 accoururent dans la chambre
 deren des vrouwes liepe̅ ter camere̅
 deren des vrouwes liepen ter cameren
 et la découvrirent gisant sur le sol.
 tot haer en̅ vonde̅ſe op die aerde ne
 tot haer ende vondense op die aerde ne-
 Ils restèrent un long moment
715der legghen en̅ ſtonden daer langhe
715der legghen ende stonden daer langhe
715auprès d’elle avant de pouvoir obtenir
 bi haer eer ſi een woert conden van
 bi haer, eer si een woert conden van
 d’elle une parole. Puis, elle ouvrit la bouche
 haer ghecrighen Daer ſoe ſprack ſi
 haer ghecrighen. Daer soe sprack si
 et dit : « Si ma vie vous est chère,
 ende ſeyde Jſt dat ghi mijn leue̅ lief
 ende seyde : « Jst dat ghi mijn leuen lief
 alors dépêchez-vous d’aller chercher
 hebt ſo ſoeket ende haelt hier haeſte
 hebt, so soeket ende haelt hier haeste-
 mon seigneur. » [18] À ces mots,
720lick minen heer [18] Die ridderen als ſi
720lick minen heer ! » [18] Die ridderen als si
720les chevaliers se mirent aussitôt en selle,
 dat hoerden ſo waren ſi haeſteliken
 dat hoerden, so waren si haesteliken
 chevauchèrent jusqu’au roi
 te paerde ende reden totten coninck
 te paerde ende reden totten coninck
 et lui dirent : « Ô seigneur, votre femme,
 ende ſeyden tot hem O heer v vrou
 ende seyden tot hem : « O heer, v vrou,
 notre reine, s’est effondrée, a perdu connaissance
 onſe coninghinne die leyt in o̅mach
 onse coninghinne, die leyt in ommach-
 et est en péril de mort. Elle désire
725te in perikel des doots ∙ en̅ begheert
725te in perikel des doots ende begheert
725vous voir et vous parler. » En apprenant
 v te ſien ende te ſpreken Als dat die
 v te sien ende te spreken. » Als dat die
 cela, Grégoire abandonna sa partie de chasse,
 coninc hoerde ſoe liet hi dat ſpel en̅
 coninc hoerde, soe liet hi dat spel ende
 s’empressa de retourner auprès de sa femme
 reyſede haeſtelic tot ſijnre vrouwen
 reysede haestelic tot sijnre vrouwen
 et pénétra dans la chambre où elle gisait.
 ende quam in die camer daer ſi lach
 ende quam in die camer, daer si lach.
 En voyant le roi,
730Doe die vrou den coninck ſach ſoe
730Doe die vrou den coninck sach, soe
730la dame lui dit : « Ô seigneur,
 ſprac ſi tot hem en̅ ſeyde O heer laet
 sprac si tot hem ende seyde : « O heer, laet
 que tout le monde sorte de la chambre
[100vb]
[100vb]
[100vb]
 ſe alle te ſamen wter cameren gaen
 se alle te samen wter cameren gaen,
 hormis vous-même et moi pour que nul
 ſonder ghi ende ic op dat nyemant
 sonder ghi ende ic, op dat nyemant
 ne soit présent pour entendre ce que je vous dirai ! »
 en hore tgheen dat ic v ſegghen ſal
 en hore tgheen, dat ic v segghen sal. »
 Après que tout le monde eut quitté la pièce,
735Ende doe ſi al wter cameren waren
735Ende doe si al wter cameren waren,
735la reine lui dit : « Ô mon très cher
 ſo ſprac die vrou tot hem O mijn al
 so sprac die vrou tot hem : « O mijn al-
 seigneur, dites-moi de quelle lignée
 re liefſte heer ſegt mi van wat ghe=
 re liefste heer, segt mi van wat ghe-
 vous êtes né ! » Il répondit :
 ſlachte dat ghi gheboren ſijt Hi ant
 slachte dat ghi gheboren sijt ! » Hi ant-
 « Voilà une étrange question !
 woerde Dat is een wonderlike vra
 woerde : « Dat is een wonderlike vra-
 Sachez que je viens
740ghe ∙ ghi ſult wete̅ dat ic wt ſeer ver
740ghe. Ghi sult weten dat ic wt seer ver-
740d’une terre très lointaine. » Et elle
 re ende vreemde landen bin Si ſey=
 re ende vreemde landen bin. » Si sey-
 d’insister : « Je jure par Dieu que,
 de wederom Jck loof god ten ſi dat
 de wederom : « Jck loof god, ten si dat
 si vous ne me dites pas l’entière vérité,
 ghi mi die rechte warachticheyt ſeg
 ghi mi die rechte warachticheyt seg-
 vous me verrez aussitôt mourir. »
 ghet ghi ſult mi haeſtelic ſien ſterue̅
 ghet, ghi sult mi haestelic sien steruen. »
 Il dit : « Et moi, je vous dis
745Hi antwoerde Ende ic ſegge v oeck
745Hi antwoerde : « Ende ic segge v oeck
745que j’étais pauvre sans rien d’autre
 dat ic arm was en̅ niet en hadde da̅
 dat ic arm was ende niet en hadde dan
 que mes armes quand je vous ai libérée,
 mijn wapene̅ daer ick v ende al dit
 mijn wapenen, daer ick v ende al dit
 ainsi que ce royaume,
 conincrijck mede verloſt hebbe van
 conincrijck mede verlost hebbe van
 des mains de vos ennemis. » Elle rétorqua : « Dites-moi
 haer vyants handen Si ſeyde Seg
 haer vyants handen. » Si seyde : « Seg-
 maintenant en quel lieu vous êtes
750ghet mi van wat ſtede dat ghi ghe
750ghet mi van wat stede dat ghi ghe-
750né et qui étaient vos parents.
 boren ſijt ∙ en̅ wye dat v ouders wa=
 boren sijt, ende wye dat v ouders wa-
 Si vous ne me dites pas
 ren ∙ ende ten ſi dat ghi mi daer van
 ren, ende ten si dat ghi mi daer van
 la vérité, je ne toucherai
 die warachticheyt ſegt ick en ſal tot
 die warachticheyt segt, ick en sal tot
 plus à aucune nourriture ! »
 ghenen daghen ſpise proeuen noch
 ghenen daghen spise proeuen noch
 Il répondit : « Je vais
755eten Doe a̅twoerde hi en̅ ſeyde Jck
755eten ! » Doe antwoerde hi ende seyde : « Jck
755vous avouer la vérité.
 ſal v die warachticheyt daer va̅ be=
 sal v die warachticheyt daer van be-
 Un abbé m’a élevé
 lyen Het was ee̅ abt die mi va̅ io̅cs
 lyen. Het was een abt, die mi van ioncs
 depuis mon enfance et il m’a souvent répété
 op gheuoet heeft die mi plach te ſeg
 op gheuoet heeft, die mi plach te seg-
 m’avoir trouvé, emmitouflé dans des draps précieux
 gen dat hi mi geuo̅de̅ had in ee̅ vat
 gen dat hi mi geuonden had in een vat
 et placé dans un berceau qui avait été déposé dans un tonneau.
760legge̅ gewonde̅ coſtelic in een wiege
760leggen, gewonden costelic in een wiege.
760J’ai habité chez cet abbé
 by deſen abt heb ic ghewoe̅t ter tijt
 By desen abt heb ic ghewoent ter tijt
 jusqu’au moment où je suis arrivé dans cette région. »
 toe dat ick in deſen landen qua̅ Als
 toe dat ick in desen landen quam. » Als
 En apprenant cela, la reine
 die vrou dit ghehoert heeft ſo toe̅de
 die vrou dit ghehoert heeft, so toende
 lui montra les tablettes et ce qui était écrit dessus
 ſi he̅ die tafelkens en̅ dat geſcrift en̅
 si hem die tafelkens ende dat gescrift ende
 et dit : « Reconnaissez-vous ces tablettes ? »
765ſeyde ∙ ke̅di deſe tafelen niet Doe hi
765seyde : « Kendi dese tafelen niet ? » Doe hi
765En voyant les tablettes, il comprit qu’elle les avait lues
 die tafelkens ſach dz ſiſe had dair in
 die tafelkens sach, dat sise had, dair in
 et avait découvert la honte
[101ra]
[101ra]
[101ra]
 dat ſi die ſcande ſijnre gheboerte̅ ge
 dat si die scande sijnre gheboerten ge-
 qui entachait sa naissance.
 leſen hadde ſoe viel hi ter aerden va̅
 lesen hadde, soe viel hi ter aerden van
 De tristesse, il s’effondra sur le sol. Mais elle dit : « Ô
 rouwe Mer ſi ſprack ende ſeyde O
 rouwe. Mer si sprack ende seyde : « O
 mon très tendre fils, tu es mon
770mijn alre ſoetſte kint Du biſte mijn
770mijn alre soetste kint, du biste mijn
770fils unique, tu es mon seul mari et mon
 enige ſoen ∙ mijn enighe ma̅ ∙ en̅ mijn
 enige soen, mijn enighe man ende mijn
 seigneur. Tu es le fils de mon frère
 here Du biſte een kint mijns broed’s
 here. Du biste een kint mijns broeders
 et le mien. Ô mon cher enfant, je vous6 ai
 en̅ mijns O lieue kint Jck heb v int
 ende mijns. O lieue kint, jck heb v int
 moi-même déposé dans le tonneau et placé dans le berceau
 vat ſelue gheſet en̅ inder wiege̅ ghe
 vat selue gheset ende inder wiegen ghe-
 après vous avoir mis au monde.
775leyt na dat ic v ter werlt ghebracht
775leyt, na dat ic v ter werlt ghebracht
775Malheur à moi d’avoir
 en̅ ghebaert hadde Wee mi dat ick
 ende ghebaert hadde. Wee mi, dat ick
 jamais vu le jour ! O Dieu tout-puissant,
 ye gheboren was o god almachtich
 ye gheboren was ! O god almachtich,
 qu’ai-je donc fait au monde pour que
 wat dede ic ter werelt indien dat al
 wat dede ic ter werelt, indien dat al-
 tant de malheurs arrivent à cause de moi ?
 dus vele quaets doer my gheſchien
 dus vele quaets doer my gheschien
 Car j’ai connu mon propre
780ſoude ∙ wa̅t ic heb mine̅ eyghen broe=
780soude, want ic heb minen eyghen broe-
780frère charnellement et, »
 der vleyſchelic bekent En̅ v heeft hi
 der vleyschelic bekent, ende v heeft hi, »
 dit-elle au roi, « il vous a reçu de moi.
 ſprac ſi totten coninc va̅ mi gecrege̅
 sprac si totten coninc, « van mi gecregen.
 Hélas, j’aurais préféré être anéantie et disparaître
 Och of ick vernielt en̅ te niet gema=
 Och, of ick vernielt ende te niet gema-
 pour afin que personne ne me voie jamais.
 ket waer gheweeſt dat my nye oge
 ket waer gheweest, dat my nye oge
 J’aurais préféré que ma mère fasse
785gheſien hadde ∙ mijn moeder van mi
785ghesien hadde, mijn moeder van mi
785une fauche couche – ce qui ne s’est pas produit –
 miſſchiet waer en̅ ghelijc dat niet e̅
 misschiet waer, ende ghelijc dat niet en
 et que je sois dès alors enterrée ! »
 is doe begrauen waer gheweeſt Si
 is, doe begrauen waer gheweest ! » Si
 De désespoir, elle se cogna la tête
 ſmeet van onuerduldicheyt haer ho
 smeet van onuerduldicheyt haer ho-
 contre le mur et dit : « Ô Seigneur
 uet tegen die muer en̅ ſeyde O mijn
 uet tegen die muer ende seyde : « O mijn
 mon Dieu, voici mon fils
790heer mijn god ſiet dit is mijn broed’
790heer, mijn god, siet, dit is mijn broeder
790et celui de mon frère, mon seigneur, mon mari ! »
 ende mijn kint Mijn heer mijn man
 ende mijn kint, mijn heer, mijn man ! »
 Lorsqu’il entendit ces paroles,
 Die coninck heer gregori als hi dit
 Die coninck, heer Gregorius, als hi dit
 le roi, le seigneur Grégoire, dit : « Ô Dieu
 hoerde ende ſach ſo ſeyde hi O god
 hoerde ende sach, so seyde hi : « O god
 tout-puissant, comme tes décrets sont incompréhensibles !
 almachtich hoe ombegripelic ſijn v
 almachtich, hoe ombegripelic sijn v
 Comme tes voies sont impénétrables !
795oerdelen ende onvijndelic v wegen
795oerdelen ende onvijndelic v wegen !
795Alors que je croyais avoir échappé
 Jc hadde ghemeynt dat ic alle peri=
 Jc hadde ghemeynt dat ic alle peri-
 à tous les dangers,
 culen waer ontlopen gheweeſt ende
 culen waer ontlopen gheweest ende
 me voilà entièrement pris dans les rets
 ic ben gheheel in des duuels net ghe
 ic ben gheheel in des duuels net ghe-
 du diable. Laisse-moi, cher Seigneur,
 uallen Laet mi lieue heer op dat ick
 uallen. Laet mi, lieue heer, op dat ick
 pleurer ma misère.
800beſcreye̅ mach mijn ongheuallicheit
800bescreyen mach mijn ongheuallicheit.
800Malheur à moi, malheur à moi ! Vois, en elle j’avais
 wee mi wee my Siet daer ic al mijn
 Wee mi, wee my ! Siet, daer ic al mijn
 mis tout mon cœur, ma raison, ma consolation
[101rb]
[101rb]
[101rb]
 hert mijn ſin mijn troeſt mijn ghe=
 hert, mijn sin, mijn troest, mijn ghe-
 et mon plaisir. Voici ma mère
 noechte op had gheſtelt ∙ dat is mijn
 noechte op had ghestelt, dat is mijn
 et ma femme, la sœur de mon
 moeder ende mijn wijf mijns oems
 moeder ende mijn wijf, mijns oems
 oncle. Vois comme le diable m’a
805ſuſter Siet hoe mi die duuel geua̅ge̅
805suster. Siet, hoe mi die duuel geuangen
805abusé ! Malheur à moi d’avoir jamais vu le jour ! »
 heeft ∙ wee mi dat ic ye ghebore̅ was
 heeft. Wee mi, dat ic ye gheboren was ! »
 En voyant le profond chagrin
 Als die moeder die coninghinne al=
 Als die moeder, die coninghinne, al-
 du roi, son fils, la reine,
 dus groten rouwe ſach inde̅ coninc
 dus groten rouwe sach inden coninc,
 sa mère, lui dit : « Ô
 haren ſoen ∙ ſoe ſprack ſi tot hem O
 haren soen, soe sprack si tot hem : « O
 mon très tendre fils, œuvrez à votre paix
810mijn alre liefſte kint ſcicket v te vre
810mijn alre liefste kint, scicket v te vre-
810du mieux que vous le pouvez et ne soyez pas
 den als ghi beſt moghet en̅ en weſet
 den als ghi best moghet, ende en weset
 désespéré, car vous avez
 niet miſtroeſtich ∙ want ghi hebt on=
 niet mistroestich, want ghi hebt on-
 péché sans le savoir avec saint Paul7
 wetende gheſondicht met ſinte pau
 wetende ghesondicht met sinte Pau-
 et j’ai péché par faiblesse avec saint Pierre8 :
 wels ∙ en̅ ick wt crancheyt met ſinte
 wels, ende ick wt crancheyt met sinte
 grâce à la miséricorde de Dieu,
815peter Sie hebben van god bermhar=
815Peter. Sie hebben van god bermhar-
815ils ont obtenu le pardon, ainsi que la grâce.
 ticheyt quijtſceldinge ende daer toe
 ticheyt quijtsceldinge ende daer toe
 Ainsi, j’espère qu’il en adviendra
 gracie ghecreghen alſo hope ick dat
 gracie ghecreghen. Also hope ick, dat
 de même pour nous. Semblable à un pauvre pèlerin,
 wi mede ſellen Jc ſal gaen reyſen va̅
 wi mede sellen. Jc sal gaen reysen van
 j’irai de pays en pays
 lande tot lande̅ ghelijc een arm pel=
 lande tot landen ghelijc een arm pel-
 et toute ma vie durant
820legrym ∙ ende dan ſwaer penitencie
820legrym ende dan swaer penitencie
820je ferai pénitence pour nos péchés
 voer onſe ſonde̅ doen alle mijn leue̅
 voer onse sonden doen alle mijn leuen
 tandis que vous resterez ici et gouvernerez
 lanc ∙ ende bliuet ghi hier regnere̅de
 lanc. Ende bliuet ghi hier regnerende
 ce royaume. » Il
 ende regerende dat conincrijck Hij
 ende regerende dat conincrijck. » Hij
 répondit : « Il n’en sera rien :
 antwoerde Dat en ſal niet ſijn ∙ mer
 antwoerde : « Dat en sal niet sijn, mer
 vous, ma chère mère, resterez ici
825ghi mijn lieue moeder ſult hier bli=
825ghi, mijn lieue moeder, sult hier bli-
825pendant que moi je partirai en pèlerinage
 ue̅ en̅ ic ſel reyſen wt pellegrimaets
 uen, ende ic sel reysen wt pellegrimaets
 jusqu’à ce que Dieu m’ait fait savoir
 alſoe langhe ter tijt toe dat ic beken
 alsoe langhe ter tijt toe dat ic beken-
 que nos péchés sont
 nen ſal en̅ wete̅ va̅ god dat onſe ſon
 nen sal ende weten van god, dat onse son-
 pardonnés. » [19] Pendant la nuit,
 den vergheue̅ ſijn [19] Des nachtes ſto̅t
 den vergheuen sijn. » [19] Des nachtes stont
 il se leva, brisa sa lance, enfila
830hi op en̅ brack ſijn lanci en̅ toech pel
830hi op ende brack sijn lanci ende toech pel-
830une tenue de pèlerin et prit congé
 legryms cleder an ∙ hi na̅ oerlof van
 legryms cleder an. Hi nam oerlof van
 de sa mère. Que de tels adieux
 ſijn moeder ∙ wat o̅ſprekelike bitter
 sijn moeder. Wat onsprekelike bitter
 durent être incroyablement amers
 oerlof moſte dat ſijn daer ſulcke lief
 oerlof moste dat sijn, daer sulcke lief-
 quand un tel amour est détruit d’une aussi brutale
 te in ſulcker maniere̅ ſoe haeſtelic ge
 te in sulcker manieren soe haestelic ge-
 manière ! Il marcha pieds nus
835ſtoert wert en̅ ghinc ſo la̅c baruoets
835stoert wert! Ende ghinc so lanc baruoets,
835jusqu’à ce qu’il eût quitté le pays sans être
 dat hi wt ſijn conincrijck onbekent
 dat hi wt sijn conincrijck onbekent
 reconnu. Ensuite, dans l’obscurité de la nuit,
[101va]
[101va]
[101va]
 quam Daer nae quam hi bi do̅cker
 quam. Daer nae quam hi bi doncker
 il arriva dans une cité à la maison
 inder nacht in een ſtadt tot een viſ=
 inder nacht in een stadt tot een vis-
 d’un pêcheur à qui il demanda l’hospitalité
 ſchers huys en̅ hi bat hem herberge
 schers huys, ende hi bat hem herberge
 pour l’amour de Dieu. Celui-ci l’observa
840om goods wille Die viſſcher beſach
840om goods wille. Die visscher besach
840de près, et après avoir remarqué
 hem wel naerſtelic ende mercte dye
 hem wel naerstelic ende mercte dye
 la beauté de sa personne, la perfection
 ſchoenheyt ſijns perſoens ∙ vromich
 schoenheyt sijns persoens, vromich-
 et la proportion harmonieuse
 heyt ende van allen leden volmaect
 heyt ende van allen leden volmaect-
 de tous ses membres, il lui dit :
 heyt ∙ waer om dat hi tot hem ſeyde
 heyt, waer om dat hi tot hem seyde :
 « Mon cher ami, on voit bien à votre apparence,
845Mijn alre liefſte het ſchinet wel in v
845« Mijn alre liefste, het schinet wel in v
845à votre corps et vos membres
 ghedaente an v perſoen ende leden ∙
 ghedaente, an v persoen ende leden,
 que vous n’êtes pas un vrai pèlerin. »
 dat ghi gheen recht pellegrim e̅ ſijt
 dat ghi gheen recht pellegrim en sijt. »
 Grégoire, le roi, répondit :
 Gregorius die coninck antwoorde
 Gregorius die coninck antwoorde :
 « Quand bien même je ne serais pas vraiment
 Al waert ſake dat ic gheen warach
 « Al waert sake dat ic gheen warach-
 un pauvre pèlerin, je vous demande
850tich arm pellegrim en ben ∙ nochtan
850tich arm pellegrim en ben, nochtan
850néanmoins, pour l’amour de Dieu, de m’héberger. »
 ſo eyſche ic va̅ v herberghe o̅ goods
 so eysche ic van v herberghe om goods
 En voyant ce pèlerin,
 wil Als des viſſchers wijf deſen pel
 wil. » Als des visschers wijf desen pel-
 la femme du pêcheur se prit de pitié
 legrim ſach ſo wert ſi becoert tot he̅
 legrim sach, so wert si becoert tot hem
 pour lui et implora son mari
 met medeliden en̅ bat haren ma̅ dat
 met medeliden ende bat haren man dat
 de l’accueillir. Grégoire
855hi hem woude herberch gheuen Hij
855hi hem woude herberch gheuen. Hij
855fut conduit à l’intérieur et on lui prépara
 wert in gheleyt ∙ ende after die doer
 wert in gheleyt, ende after die doer
 une couche derrière la porte.
 wert hem een bedde gheſpreyt ende
 wert hem een bedde ghespreyt, ende
 Le pêcheur, son hôte, lui donna du poisson
 die viſſcher die waert gaf he̅ viſſche
 die visscher, die waert, gaf hem vissche
 et du pain à manger et de l’eau à boire.
 en̅ broot te eten ende water te drinc
 ende broot te eten ende water te drinc-
 Entre autres questions destinées
860ken En̅ onder ander vraghen en̅ on
860ken. Ende onder ander vraghen ende on-
860à en savoir davantage,
 derſoeckinghe ſoe ſprack die viſſcher
 dersoeckinghe soe sprack die visscher
 il lui dit : « Pèlerin,
 tot he̅ en̅ ſeyde Du pellegrim iſt dat
 tot hem ende seyde : « Du pellegrim, ist dat
 si vous aspirez à la sainteté et faites cela
 ghi heylicheyt ſoeket en̅ dit o̅ loe̅ va̅
 ghi heylicheyt soeket ende dit om loen van
 pour obtenir une récompense de Dieu, vous devriez
 god te hebben doet ∙ ſo ſoudi gae̅ ind’
 god te hebben doet, so soudi gaen inder
 vous rendre dans un lieu désert et y servir Dieu
865woeſtenye en̅ diene̅ daer in ſwaren
865woestenye ende dienen daer in swaren
865en faisant une lourde pénitence. » Grégoire lui répondit :
 penitencie̅ god Gregorius antwoer
 penitencien god. » Gregorius antwoer-
 « Cher seigneur, je tenterais volontiers
 de Lieue heer waert dz ſoude ic gaer
 de : « Lieue heer waert, dat soude ic gaer-
 de le faire, mais je ne sais où se trouvent
 ne beſoeken en̅ doe̅ mer ic e̅ weet nz
 ne besoeken ende doen, mer ic en weet niet
 de tels lieux. » Le pêcheur
 waer alſulcke plaetſen legghen Die
 waer alsulcke plaetsen legghen. » Die
 rétorqua : « Demain, si vous venez avec moi,
870viſſcher ſeyde Vaert morghen met
870visscher seyde : « Vaert morghen met
870je vous y conduirai. » Il répondit :
 mi en̅ ic ſal v daer brenghen Hi ant
 mi ende ic sal v daer brenghen. » Hi ant-
 « Ô, que Dieu vous récompense ! »
[101vb]
[101vb]
[101vb]
 woerde Och dat moet v god lonen
 woerde : « Och, dat moet v god lonen ! »
  [20] Le lendemain matin, le pêcheur réveilla
  [20] Des morghens wrecte die viſſcher
  [20] Des morghens wrecte die visscher
 le pèlerin et celui-ci se hâta tant
 den pellegrym en̅ hi haeſte ſoe ſeer
 den pellegrym, ende hi haeste soe seer
 qu’il en oublia ses tablettes derrière la porte.
875dat hi ſijn tafelken vergat after die
875dat hi sijn tafelken vergat after die
875Le pêcheur et le pèlerin
 doer Die viſſcher metten pellegrym
 doer. Die visscher metten pellegrym
 allèrent au navire ensemble
 ſijn te ſamen te ſceep ghegaen ∙ ende
 sijn te samen te sceep ghegaen ende
 et naviguèrent pendant seize lieux
 voeren ſeſtien mylen verre in die zee
 voeren sestien mylen verre in die zee,
 jusqu’à ce qu’ils parvinssent à un rocher.
 ſoe langhe dat ſi quamen bi een ſtee̅
 soe langhe dat si quamen bi een steen-
 Le pêcheur avait pris avec lu
880roets ∙ die viſſcher hadde met he̅ ghe
880roets. Die visscher hadde met hem ghe-
880des entraves, comme celles
 nomen voetſtocken daer me̅ die miſ=
 nomen voetstocken, daer men die mis-
 que l’on met aux pieds des criminels,
 dadighe haer beene in sluut dieme̅
 dadighe haer beene in sluut, diemen
 et que l’on ne pouvait pas ouvrir sans clef.
 ſonder ſlotel niet op doen en mocht
 sonder slotel niet op doen en mocht,
 Et lorsqu’il les eut mises
 en̅ doe hi den pellegrim daer in ghe
 ende doe hi den pellegrim daer in ghe-
 au pèlerin, il jeta la clef
885ſloten hadde ſoe werp hi den ſlotel
885sloten hadde, soe werp hi den slotel
885à la mer. Il laissa là le pèlerin
 in die zee Hi liet den pellegrim daer
 in die zee. Hi liet den pellegrim daer
 et rentra chez lui. [21] Le pèlerin
 ende voer wederom tot huys [21] Dese
 ende voer wederom tot huys. [21] Dese
 y demeura dix-sept ans
 pellegrym bleef daer ſeuentien iaer
 pellegrym bleef daer seuentien iaer
 en lourde pénitence. Il advint alors
 lanc in ſwaerre penitencien Het ge=
 lanc in swaerre penitencien. Het ge-
 que le pape mourut. Après
890boerde dat die paus ſtarf En̅ doe hi
890boerde dat die paus starf. Ende doe hi
890sa mort, une voix
 doot was ſoe quam daer een ſtem=
 doot was, soe quam daer een stem-
 venant du ciel dit : « Cherchez
 me vande̅ hemel ſegghende Soket
 me vanden hemel segghende : « Soket
 l’homme de Dieu qui s’appelle Grégoire
 den ma̅ goods die gregorius hiet en̅
 den man goods, die Gregorius hiet, ende
 et faites de lui mon vicaire ! »
 maect en̅ kieſet he̅ tot minen ſtede=
 maect ende kieset hem tot minen stede-
 Après avoir entendu cela, les électeurs,
895houder Als die keyſers die cardina=
895houder ! » Als die kiesers, die cardina-
895les cardinaux, se réjouirent beaucoup
 len dat hoerden ſo ware̅ ſi ſeer blide
 len, dat hoerden, so waren si seer blide
 et envoyèrent des messagers partout
 en̅ ſende̅ ouer al bode̅ o̅ deſen vrie̅t
 ende senden ouer al boden, om desen vrient
 pour chercher Grégoire, cet ami de Dieu. Ils
 goods gregorium te ſoeken Si qua
 goods Gregorium te soeken. Si qua-
 finirent par être accueillis dans la maison du pêcheur.
 me̅ ten leſte tot deſen viſſchers huys
 men ten leste tot desen visschers huys
 Le soir, alors qu’ils mangeaient,
900ter herberghe ∙ en̅ als ſi des auonts
900ter herberghe, ende als si des auonts
900ils expliquèrent à leur hôte pourquoi
 aten ſoe ſeyden ſi totte̅ waert ∙ waer
 aten, soe seyden si totten waert waer
 ils avaient été envoyés à la recherche
 om dat ſi wt gheſent waren o̅ te ſoe
 om dat si wt ghesent waren, om te soe-
 d’un saint homme qui s’appelait Grégoire
 ken ene̅ heylighen man die gregori=
 ken enen heylighen man, die Gregori-
 et qui avait été choisi par Dieu pour devenir pape,
 us hiet die va̅ god ghekore̅ is paus
 us hiet, die van god ghekoren is paus
 ajoutant : « Et nous ne parvenons pas à le
905te werde̅ ∙ en̅ wi en mogens niet vin
905te werden : « Ende wi en mogens niet vin-
905trouver ». Leur hôte se souvint aussitôt
 den Die waert wert ter ſtont denc=
 den. » Die waert wert ter stont denc-
 du pèlerin qu’il avait conduit en un lieu
[102ra]
[102ra]
[102ra]
 ken opte̅ pelgrom die hi in die woeſ
 ken opten pelgrom, die hi in die woes-
 désertique et dit : « Il y a
 teyne gheuoert hadde ende ſeyde het
 teyne gheuoert hadde, ende seyde : « Het
 désormais dix-sept ans,
 ſijn nu ſeuentien iaren gheleden dat
 sijn nu seuentien iaren gheleden dat
 un pèlerin nommé Grégoire
910een pellegrom die gregorius hiet hi=
910een pellegrom, die Gregorius hiet,
910a été accueilli pour l’amour de Dieu dans cette maison.
 er in my̅ huus om goods wil ter her
 hier in myn huus om goods wil ter her-
 Je l’ai conduit à un rocher
 berch was die ich voerde in een ſteen
 berch was, die ich voerde in een steen-
 en mer et l’y ai laissé.
 roets inder zee ende daer liet ick hem
 roets inder zee, ende daer liet ick hem.
 Je suis toutefois certain qu’il est mort depuis longtemps. »
 Mer ic weet wel dat hy langhe doot
 Mer ic weet wel, dat hy langhe doot
  [22] Il se trouva que ce jour-là
915is [22] Siet wat gheboert is opten ſelue̅
915is. » [22] Siet, wat gheboert is opten seluen
915le pêcheur qui les accueillait
 dach ſo viſſchede deſe viſſcher die wa
 dach, so visschede dese visscher, die
 avait attrapé des poissons
 ert ende in een vande̅ viſſchen die hy
 waert, ende in een vanden visschen, die hy
 et que dans l’un de ceux qu’il avait attrapés, il retrouva la clef
 gheuanghen hadde vant hi die ſlotel
 gheuanghen hadde, vant hi die slotel,
 qu’il avait jetée à la mer dix-sept ans plus tôt.
 die hy ouer ſeuentien iaren in dye ſee
 die hy ouer seuentien iaren in dye see
 Il en fut très étonné
920werp ∙ waer om dat hi zeer verwon=
920werp, waer om dat hi zeer verwon-
920et s’écria d’une voix forte :
 derde ende riep myt luder ſtemmen
 derde ende riep myt luder stemmen :
 « Ô mes chers hôtes, messagers
 O mijn alre liefſte gaſten ende bode̅
 « O mijn alre liefste gasten ende boden
 de la sainte Église, regardez ! Voici
 der heyligher kerken ſiet hier is dye
 der heyligher kerken, siet, hier is dye
 la clef que j’ai jetée à la mer après avoir fait
 ſlotel die ic indie zee werp doe ick den
 slotel, die ic indie zee werp, doe ick den
 traverser Grégoire, le pèlerin. J’espère
925pellegrom Gregorium voerde ick ho
925pellegrom Gregorium voerde. Ick ho-
925que vous ne serez pas
 pe dat ghi ter vergheefs hier niet ge=
 pe dat ghi ter vergheefs hier niet ge-
 venus en vain. » En entendant cela,
 comen en ſelt weſen Als die bode̅ dz
 comen en selt wesen. » Als die boden dat
 les messagers se réjouirent beaucoup.
 hoerden ſoe warden ſi ſeer verblijt∙
 hoerden, soe warden si seer verblijt.
  [23] Le lendemain matin, ils se levèrent tôt et
  [23] Si ſtonde̅ des morgens vro op en̅ ba
  [23] Si stonden des morgens vro op ende ba-
 demandèrent au pêcheur de les conduire
930den den viſcher dat hi hem voere̅ wil
930den den vischer, dat hi hem voeren wil-
930au rocher, ce qu’il fit.
 de totter ſteenroets ende alſo iſt ghe=
 de totter steenroets, ende also ist ghe-
 Une fois arrivés et en voyant
 ſchiet Als ſi daer quamen ende Gre=
 schiet. Als si daer quamen ende Gre-
 Grégoire, ils lui dirent :
 gorium ſaghen ſoe ſeiden ſi tot hem
 gorium saghen, soe seiden si tot hem :
 « Ô Grégoire, ami de Dieu, c’est la volonté
 O gregori vrie̅t goods het is die wil
 « O Gregori, vrient goods, het is die wil-
 de Dieu de faire de vous son représentant
935le goods dat gi inder aerde̅ ſijn ſtede
935le goods, dat gi inder aerden sijn stede-
935sur terre : venez et
 houder weſen ſelt daer om ſo coe̅t en
 houder wesen selt. Daer om so coemt en-
 partez avec nous ! » Il répondit : « Si c’est
 de vaert mit ons Hi antwoorde dat
 de vaert mit ons. » Hi antwoorde : « Dat
 agréable à Dieu, que Sa volonté soit
 god behaechlic is dat moet na ſy̅ wil
 god behaechlic is, dat moet na syn wil-
 faite ! » Ils le firent descendre du rocher.
 le gheſchie̅ Si hebben vter ſteenroets
 le gheschien ! » Si hebben vter steenroets
 Avant qu’il ne fît son entrée à Rome,
940gheleyt Eer hi inder ſtat van romen
940gheleyt. Eer hi inder stat van Romen
940toutes les cloches se mirent à sonner
 quam ∙ ſoe begonnen alle die clocken
 quam, soe begonnen alle die clocken
 d’elles-mêmes. En les entendant,
[102rb]
[102rb]
[102rb]
 van ſelfs te luden ∙ Als die burghers
 van selfs te luden. Als die burghers
 les habitants s’écrièrent : « Béni
 dat hoorden ſoe ſeiden ſi Gebenedijt
 dat hoorden, soe seiden si : « Gebenedijt
 soit Dieu tout-puissant, le Suprême !
 ſi god almachtich die alre ouerſte nu
 si god almachtich, die alre ouerste ! Nu
 Voici qu’est arrivé celui qui doit être son vicaire ! »
945is ghecomen dye ſijn ſtedehouder ſal
945is ghecomen, dye sijn stedehouder sal
945Ils allèrent tous à sa rencontre,
 weſen ∙ Si ſijn he̅ alteſamen te moet
 wesen. » Si sijn hem altesamen te moet
 le reçurent avec
 ghegaen ende hebben mit groote eer
 ghegaen ende hebben mit groote eer-
 de grands honneurs et le nommèrent
 waerdicheyt ontfanghen en̅ den ſte=
 waerdicheyt ontfanghen ende den ste-
 vicaire du Christ. [24] Après avoir été fait
 dehouder goods ghemaect [24] Deſe hey
 dehouder goods ghemaect. [24] Dese hey-
 pape et vicaire de Dieu,
950lige gregorius als hi paeus ſtedehou
950lige Gregorius, als hi paeus stedehou-
950ce saint homme, Grégoire,
 der goods gemaect was in alle̅ ſtuc=
 der goods gemaect was, in allen stuc-
 se comporta toujours de manière louable si bien que sa
 ken hadde hi hem priſelic alſo dat ſy̅
 ken hadde hi hem priselic, also dat syn
 renommée se répandit à travers le monde et,
 faem vloech ouer die werelt dat
 faem vloech ouer die werelt, dat
 puisqu’un si saint homme avait été choisi
 al ſulken heylighen man paeus van
 al sulken heylighen man paeus van
 par Dieu pour être pape à Rome,
955romen van god ghecore̅ en̅ gemaect
955Romen van god ghecoren ende gemaect
955beaucoup de gens venaient de tous les pays
 was wt allen landen quame̅ veel om
 was. Wt allen landen quamen veel om
 pour recueillir son conseil
 raet en̅ hulp van hem te hebbe̅ ∙ [25] Als
 raet ende hulp van hem te hebben. [25] Als
 et obtenir son aide. [25] En apprenant
 dyt vernam ſijn moeder dat alſulke̅
 dyt vernam sijn moeder dat alsulken
 qu’un si saint homme avait été élu vicaire
 heylighen man goods ſtedehoud’ ge=
 heylighen man goods stedehouder ge-
 de Dieu, sa mère se dit :
960worden was ſo dochte ſi in haer ſel=
960worden was, so dochte si in haer sel-
960« À qui pourrais-je mieux m’adresser
 uen waer mach ic nu bet gae̅ dan tot
 uen : « Waer mach ic nu bet gaen dan tot
 qu’à ce saint père, pape et vicaire
 deſen heiligen vader die paeus en̅ ſte
 desen heiligen vader, die paeus ende ste-
 de Dieu, pour lui dévoiler
 dehouder goods ende gheuen he̅ alle
 dehouder goods, ende gheuen hem alle
 ma vie ? » Elle ignorait toutefois
 mijn zaken te kenne nochta̅s en wiſt
 mijn zaken te kenne ? » Nochtans en wist
 que c’était son fils et son mari.
965ſi niet dattet haer man en̅ haer kint
965si niet, dattet haer man ende haer kint
965Elle se rendit à Rome et confessa
 was Si toech te romen ende biachte
 was. Si toech te Romen ende biachte
 tous ses péchés au pape. Avant la confession,
 den paeus alle haer ſonden eer ſi bi=
 den paeus alle haer sonden. Eer si bi-
 aucun des deux ne reconnut l’autre.
 echte ſo en kenden die een den andere̅
 echte, so en kenden die een den anderen
 Mais après avoir écouté la confession
 niet ∙ Mer als gregorius die paeus
 niet. Mer als Gregorius, die paeus,
 de sa mère, Grégoire, le pape, sut
970haer biacht ghehoort hadde ſo wiſt
970haer biacht ghehoort hadde, so wist
970avec certitude qu’il s’agissait de sa mère
 hi warachtelic dattet ſy̅ moed’ was ∙
 hi warachtelic dattet syn moeder was
 et lui dit : « Ô ma mère
 ende hi ſeyde tot haer O mijn alre li
 ende hi seyde tot haer : « O mijn alre
 bien aimée, ma très tendre épouse
 efſte moeder alre ſoetſte wijf en̅ vrie̅=
 liefste moeder, alre soetste wijf ende vrien-
 et amie ! Le diable croyait nous emporter
 dinne ∙ die duuel waende ons te bre̅
 dinne ! Die duuel waende ons te bren-
 en enfer, mais nous lui avons échappé
975ghen ter hellen ∙ mer wij ſijn hem o̅t
975ghen ter hellen, mer wij sijn hem ont-
975par la grâce de Dieu qui veut
 ghaen ouermits die graci goods ∙ die
 ghaen ouermits die graci goods. Die
 que nous soyons tous deux sauvés. »
[102va]
[102va]
[102va]
 wil dat wij alle teſamen behoude̅ ſel
 wil dat wij alle tesamen behouden sel-
 À ces mots, sa mère se jeta à ses pieds,
 len weſen als ſijn moeder dat hoor=
 len wesen. » Als sijn moeder dat hoor-
 comme l’avait fait Madeleine9,
 de ſo viel ſi voer ſijn voeten als mag=
 de, so viel si voer sijn voeten, als Mag-
 et, de joie, l’embrassa et le lava
980dalena dede ende cuſſede ende wieſſe
980dalena dede, ende cussede ende wiesse
980de ses larmes.
 van bliſcappen mit haren tranen ∙
 van bliscappen mit haren tranen.
 Le pape releva sa mère,
 Die paeus hief ſijn moeder vander
 Die paeus hief sijn moeder vander
 Fonda un couvent de nonnes
 aerden op ende in haren naem tym=
 aerden op, ende in haren naem tym-
 en son nom et l’y nomma
 merde hi een no̅ne cloeſter daer ſi va̅
 merde hi een nonne cloester, daer si van
 abbesse. Ils vécurent
985hem abdiſſe in ghemaect wort ∙ Sy
985hem abdisse in ghemaect wort. Sy
985tous deux saintement et, par la suite,
 leefden beyde heylichlick : ende ſtor=
 leefden beyde heylichlick ende stor-
 moururent dans la félicité.
 uen daer na ſalichlick ∙
 uen daer na salichlick.
  [26] Mes très chers, cet empereur est
  [26] Mijn alre liefſte deſe keyser is on
  [26] Mijn alre liefste, dese keyser is on-
 notre Seigneur Jésus-Christ,
 se heer Jhesus criſtus ∙ die ſijn
 se heer Jhesus Cristus, die sijn
 sa sœur est l’âme et son frère
990ſuſter dat is die ziel ∙ ſinen broeder ∙
990suster, dat is die ziel, sinen broeder,
990est l’homme, c’est-à-dire que les hommes
 dat is die menſch welke ghelouighe
 dat is die mensch, welke ghelouighe
 fidèles au Christ sont ses frères
 menſchen cristi ſijn ſijn broeders en=
 menschen Cristi sijn, sijn broeders, en-
 et que l’âme est sa sœur et la fille de
 de die ſiel is ſijn ſuster en̅ goods doch
 de die siel is sijn suster ende goods doch-
 Dieu. Mais quand l’âme s’unit
 ter Mer indien dat die ſiel den men=
 ter. Mer indien dat die siel den men-
 à un être humain, alors la chair
995ſche verenighet ſoe wort dat vleiſch
995sche verenighet, soe wort dat vleisch
995est appelée à juste titre sa sœur.
 properlick ghehieten ſijn ſuſter ∙ Jnt
 properlick ghehieten sijn suster. Jnt
 Au commencement, la chair tient l’âme
 beghinſel ſoe heeft dat vleiſch die ſiel
 beghinsel soe heeft dat vleisch die siel
 en honneur et aussi longtemps qu’elle
 in alre waerdicheyt alſo lange als ſi
 in alre waerdicheyt, also lange als si
 ne fait rien contre ce qui
 niet en doet daer tiegen dat god miſ
 niet en doet daer tiegen dat god mis-
 déplaît à Dieu. La chaire est tenue
1000haghelic is ende dan iſt daer toe v’bo̅
1000haghelic is, ende dan ist daer toe verbon-
1000par le commandement divin de donner sa sœur
 den vten gebot goods haer te hilicke̅
 den vten gebot goods haer te hilicken
 en mariage à un noble, c’est-à-dire à Dieu,
 an ee̅ edele̅ ma̅ dat is god daer werc
 an een edelen man, dat is god daer werc-
 par les œuvres de la miséricorde. Ces deux personnes,
 ken des bermherticheits Dese twee
 ken des bermherticheits. Dese twee,
 le corps et l’âme, s’aiment mutuellement
 de ſiel en̅ dat lichaem hebben malcan
 de siel ende dat lichaem, hebben malcan-
 à tel point qu’elles couchent dans la même chambre,
1005deren ſoe lief dat ſi in een camer leg=
1005deren soe lief, dat si in een camer leg-
1005c’est-à-dire dans le même cœur, le même esprit
 ghen dat in een hart in een ſin een
 ghen, dat in een hart, in een sin een
 et la même pensée10, aussi longtemps qu’elles respectent
 ghedacht alſo langhe als ſi wandele̅
 ghedacht, also langhe als si wandelen
 les commandements de Dieu. Elles
 ende doen die gheboden goods En̅ ſi
 ende doen die gheboden goods. Ende si
 mangent aussi dans le même plat, c’est-à-dire qu’elles se conformaient
 ete̅ in een ſcuttel dat is ſi ſetteden en̅
 eten in een scuttel, dat is si setteden ende
 à une seule et même volonté quand elles
1010ordineerden hem in een wil doe ſi dz
1010ordineerden hem in een wil, doe si dat
1010reçurent le baptême et renoncèrent aux mauvaises
 doopſel ontfinghen ende die houaer
 doopsel ontfinghen ende die houaer-
 tentations, orgueilleuses et vaniteuses
[102vb]
[102vb]
[102vb]
 dighe wtwendighe quade begheerte̅
 dighe, wtwendighe, quade begheerten
 du diable. Mais hélas
 des duuels verſaecten : Mer leyders
 des duuels versaecten. Mer leyders
 et encore hélas ! Ce qui est à déplorer :
 ende wacharme̅ aylaes dat te beſcrei
 ende wacharmen, aylaes ! Dat te bescrei-
 souvent, l’homme, la volupté, la chair,
1015en is die me̅ſch die ſinlicheyt dz vlei=
1015en is : die mensch, die sinlicheyt, dat vlei-
1015viole sa sœur, l'âme,
 ſche vercracht dicwijl ſijn ſuſter dye
 sche, vercracht diewijl sijn suster, dye
 à l’instigation du diable,
 ſiel wt raet en̅ ingheuinghe des du=
 siel, wt raet ende ingheuinghe des du-
 de sorte qu’elle tombe enceinte
 uels alſo dat ſi ontfanct ende een ſo=
 uels, also dat si ontfanct ende een so-
 et accouche d’un fils. Par ce fils,
 ne voert brenct oft baert Bi dit kint
 ne voert brenct oft baert. Bi dit kint
 nous devons comprendre tout le genre
1020ſullen wij verſtaen dat heel menſche
1020sullen wij verstaen dat heel mensche-
1020humain qui descend du premier
 like gheſlachte dat vanden eerſte̅ va=
 like gheslachte, dat vanden eersten va-
 père, Adam. Car Adam 11
 der Adam ghecomen is want Ada̅
 der Adam ghecomen is, want Adam
 était le premier enfant, le premier fils
 was dat eerſte kint die eerſte ſoe̅ dye
 was dat eerste kint, die eerste soen, dye
 que Dieu ait créé et le règne
 god ghemaect heeft ∙ den toebehoer
 god ghemaect heeft, den toebehoer-
 de ce monde lui revenait,
1025de dat coninckrijck des werelts ∙ als
1025de dat coninckrijck des werelts, als
1025car comme le dit le prophète David
 doer den propheete dauid inden ſou
 doer den propheete Dauid inden sou-
 dans le livre des Psaumes en s’adressant à Dieu :
 ter betughet ſtaet die ſpreect tot god
 ter betughet staet, die spreect tot god,
 « Ô seigneur, Tu as tout mis
 ſeghende aldus O heer ghi hebt alle
 seghende aldus : « O heer, ghi hebt alle
 sous les pieds de l'homme12 »,
 dinck onder des menſchen voeten ge
 dinck onder des menschen voeten ge-
 comme s’il disait : « De la même
1030ſet ∙ recht of hi ſegghen woude Ghe
1030set. » Recht of hi segghen woude : « Ghe-
1030façon que Tu règnes sur tout ce qui est
 lijcker wijs dat ghi ouer al bouen al
 lijcker wijs dat ghi ouer al bouen al
 dans le ciel, Tu as fait de l’homme, après Toi,
 ſonderlinck inden hemel : alſoe heb=
 sonderlinck inden hemel, alsoe heb-
 le maître de tout ce qui est
 di den menſch na v heer bouen al ge
 di den mensch na v heer bouen al ge-
 sous le ciel. » Mais cet enfant
 maeckt onder den hemel ∙ Mer dyt
 maeckt onder den hemel. » Mer dyt
 s’est vu confier
1035kint heeft in een ghebot ontfanghen
1035kint heeft in een ghebot ontfanghen
1035la fille de Dieu, sa sœur,
 ghehad die dochter goods ſijn ſuſter
 ghehad die dochter goods, sijn suster,
 c’est-à-dire qu’il devait tenir l’âme
 die ziel te houden beſorghen ende be=
 die ziel te houden, besorghen ende be-
 en honneur et en haute dignité et la protéger.
 waren in allen waerdicheden en̅ ere̅
 waren in allen waerdicheden ende eren.
 Cependant, il fut trompé par le conseil
 Mer hy wort doer raet des duuels
 Mer hy wort doer raet des duuels
 du diable, et la viola
1040bedrogen ende heeftſe vercracht doe
1040bedrogen ende heeftse vercracht, doe
1040en mangeant la pomme. À cause de cela,
 hi ande̅ appel beet waer van dat een
 hi anden appel beet, waer van dat een
 un fils, c’est-à-dire tout le genre humain,
 ſoen dat is alle dat menſchelike ghe
 soen, dat is alle dat menschelike ghe-
 fut placé dans un tonneau avec
 ſlacht ghecome̅ is ende in een vat wt
 slacht, ghecomen is ende in een vat wt
 l’accord du chevalier, c’est-à-dire
 conſent des ridders dat is des heyli=
 consent des ridders, dat is des heyli-
 du Saint-Esprit et jeté dans la mer,
1045ghen geeſts gheleit ende geworpe̅ in
1045ghen geests, gheleit ende geworpen in
1045c’est-à-dire dans l’amertume et la misère
 die zee dat is in die bitterheyt ende el
 die zee, dat is in die bitterheyt ende el-
 de ce monde, dans cette vallée de
[103ra]
[103ra]
[103ra]
 lendicheyt deſer werelt int dal der
 lendicheyt deser werelt, int dal der
 larmes où il dériva de nombreuses années,
 tranen daer veel iaren dat is lange
 tranen daer veel iaren, dat is lange
 c’est-à-dire longtemps. Après sa mort, le premier père
 tijt dreef Die eerſte vader was doot
 tijt, dreef. Die eerste vader was doot
 descendit en enfer et l’âme
1050ende voer ter hellen neder ∙ en̅ die ſie
1050ende voer ter hellen neder, ende die sie-
1050fut abandonnée nue. C’est pourquo
 le wert naect afterghelaten ∙ en̅ dair
 le wert naect afterghelaten, ende dair
 le duc, c’est-à-dire le diable
 om ſoe heeftſe die hartoghe die du=
 om soe heeftse die hartoghe, die du-
 l’attaqua et l’assiégea jusqu’à ce
 uel aengheſocht ende beuochten ∙ ter
 uel, aenghesocht ende beuochten ter
 que le fils de Dieu, Dieu fait homme,
 tijt toe dat die ſone goods god ende
 tijt toe dat die sone goods, god ende
 vienne libérer non seulement
1055menſche quam en̅ verloſte niet allee̅
1055mensche, quam ende verloste niet alleen
1055la mère, mais tout le royaume,
 die moeder mer al dat conincrijcke
 die moeder, mer al dat conincrijcke,
 c’est-à-dire le genre humain,
 dat menſchelike gheſlacht doer ſijn
 dat menschelike gheslacht, doer sijn
 par sa Passion bénie. Car il combattit
 ghebenedide paſſie ∙ wa̅t teghen den
 ghebenedide passie. Want teghen den
 le duc, c’est-à-dire le diable,
 hartoghe den duuel vacht en̅ ſtreet
 hartoghe, den duuel, vacht ende street
 le vainquit, remporta la victoire
1060hi ∙ ende verwan he̅ ende behielt die
1060hi ende verwan hem ende behielt die
1060et nous restitua tout le pays perdu,
 victorie ende alle dat lant dat verlo
 victorie, ende alle dat lant, dat verlo-
 c’est-à-dire le royaume des cieux,
 ren was dat hemelſche lant dat pa
 ren was, dat hemelsche lant, dat pa-
 le paradis. Ensuite,
 radijs heeft hi ons weder in gewo̅=
 radijs, heeft hi ons weder in gewon-
 il épousa sa mère,
 nen en̅ ghecreghen Daer na heeft hi
 nen ende ghecreghen. Daer na heeft hi
 c’est-à-dire la sainte Église,
1065die moeder die heylighe kerc onder
1065die moeder, die heylighe kerc, onder
1065par qui avait été écrites
 ghetrouwet ∙ doer welck die tafelen
 ghetrouwet, doer welck die tafelen
 les tablettes, c’est-à-dire les Dix Commandements
 gheſcreue̅ ware̅ dat ſijn die tien ge=
 ghescreuen waren, dat sijn die tien ge-
 que Moïse avait reçus de
 boden die moyses ontfange̅ had va̅
 boden, die Moyses ontfangen had van
 Dieu13. Ces tablettes, les Dix Commandements,
 gode Deſe tafelkens die tien ghebo
 gode. Dese tafelkens, die tien ghebo-
 nous devons les lire tous les jours, les
1070de̅ ſellen wi daghelicx leſen en̅ voer
1070den, sellen wi daghelicx lesen ende voer
1070avoir sous les yeux et les graver dans nos cœurs
 oghen hebben en̅ in onſe herte pren=
 oghen hebben ende in onse herte pren-
 et regarder, lire et comprendre
 ten ∙ en̅ die heylighe ſcrifte̅ ouerſien
 ten ende die heylighe scriften ouersien,
 les Saintes Écritures où nous pouvons lire
 leſen ende verſtae̅ daer wi ſellen mo
 lesen ende verstaen, daer wi sellen mo-
 que saint Job, ce saint homme,
 ghen vinden hoe dat die heylige iob
 ghen vinden, hoe dat die heylige Iob
 s’adressait à la terre et disait : « À la saleté
1075die aerde toeſprac en̅ ſeyde De̅ drec
1075die aerde toesprac ende seyde : « Den drec
1075j’ai dit : ‘tu es mon père’ et
 heb ic geſeit du biſte mijn vader ∙ en̅
 heb ic geseit : ‘Du biste mijn vader’ ende
 aux vers : ‘tu es ma mère et
 den wormen du biſte mijn moed’ en̅
 den wormen : ‘Du biste mijn moeder ende
 mes sœurs’14. » Si nous décidons de réfléchir
 ſuſter Jst dat wi dit dicke beſien en̅
 suster’. » Jst dat wi dit dicke besien ende
 attentivement à ce propos, nous trouverons
 ouerde̅cken willen ſoe ſellen wi ma
 ouerdencken willen, soe sellen wi ma-
 bien matière à pleurer. Mais
1080terie en̅ ſake vinden te ſcreyen Mer
1080terie ende sake vinden te screyen. Mer
1080il faut désormais chercher à savoir qui nous
 nv is hier te vraghen wie dat ons
 nv is hier te vraghen, wie dat ons
 tirés du tonneau. En vérité l’abbé, Dieu lui-même, qui
[103rb]
[103rb]
[103rb]
 vten vat ghetoghen of ghenome̅ he
 vten vat ghetoghen of ghenomen he-
 par son fils unique nous tire
 uet Voerwaer die abt god ſelf dye
 uet. Voerwaer die abt, god self, dye
 quotidiennement du plaisir
 ons doer ſine̅ enigen ſoen noch da
 ons doer sinen enigen soen noch da-
 du péché par la grâce divine
1085ghelicx trect ouermits die godlijke
1085ghelicx trect ouermits die godlijke
1085et qui nous confie au pêcheur
 gracie wt die ſalicheyt des ſondes ∙
 gracie wt die salicheyt des sondes
 pour qu’il nous élève.
 en̅ gheeft ons die viſſcher te voeden
 ende gheeft ons die visscher te voeden.
 Ce pêcheur peut être considéré
 Deſe viſſcher mach weſen en̅ hyete̅
 Dese visscher mach wesen ende hyeten
 comme n’importe quel prélat qui est au service de Dieu
 een yghelic prelaet die verbonde̅ is
 een yghelic prelaet, die verbonden is
 et lui doit d’élever le pécheur
1090en̅ he̅ toebehoert den ſondighen me̅
1090ende hem toebehoert, den sondighen men-
1090dans les bonnes œuvres et
 ſche in goeden wercken te voede̅ ∙ en̅
 sche in goeden wercken te voeden ende
 l’aider à devenir un chevalier
 tot een ridder goods te promouere̅
 tot een ridder goods te promoueren
 de Dieu. Alors celui-ci pourra
 ende te helpen Dan ſo mach hi ond’
 ende te helpen. Dan so mach hi onder
 fréquenter les moines, c’est-à-dire les saints
 den moniken ∙ dat is metten heylige̅
 den moniken, dat is metten heyligen
 hommes, vivre et cheminer parmi eux
1095menſchen conuerſeren ommegae̅ en
1095menschen, conuerseren, ommegaen en-
1095et ainsi devenir lui-même saint,
 de wonen ∙ en̅ alſoe oeck heylich wer
 de wonen, ende alsoe oeck heylich wer-
 selon le psalmiste : « Tu seras
 den ∙ dat die ſoutermaker ſeyt Met=
 den, dat die soutermaker seyt : « Met-
 saint avec celui qui est saint et avec
 ten heylighen werdi heylich ∙ en̅ mit
 ten heylighen werdi heylich ende mit
 le pervers tu agiras selon sa perversité15 »,
 ten verkeerde̅ werdi verkeert Daer
 ten verkeerden werdi verkeert », daer
 puis effectuer sa traversée grâce au navire de la sainte Église,
1100na metten ſcepe des heylighen kerc
1100na metten scepe des heylighen kerc-
1100c’est-à-dire en respectant ses préceptes,
 kes dat is nae haer gheboden wan=
 kes, dat is nae haer gheboden, wan-
 se battre virilement
 delen en̅ reyſen en̅ manlike vechten
 delen ende reysen ende manlike vechten
 contre le diable et partant
 teghen de̅ duuel op dat ghi alſo ſelt
 teghen den duuel, op dat ghi also selt
 parvenir à de grandes richesses. Ces
 moghen come̅ tot grote rijcdo̅ Deſe
 moghen comen tot grote rijcdom. Dese
 richesses sont les vertus par lesquelles
1105rijcdo̅ ſijn doechde̅ doer welc die ſiel
1105rijcdom sijn doechden, doer welc die siel
1105l’âme est enrichie et reçue dans
 rijc wert ∙ ende wert ontfanghen in
 rijc wert ende wert ontfanghen in
 la maison de l’habitant d’une ville, c’est-à-dire du prélat.
 des burghers huys dat is des prela
 des burghers huys, dat is des prela-
 Et le prélat le conduit
 tes ∙ ende die prelaet leyt hem totten
 tes, ende die prelaet leyt hem totten
 au gouverneur, c’est-à-dire au confesseur, par lequel
 hofmeester den biechtvad’ doer wel
 hofmeester, den biechtvader, doer wel-
 il est mené vers la reine,
1110ke dat hi ghebracht wert totter co=
1110ke dat hi ghebracht wert totter co-
1110c’est-à-dire vers le chemin
 ninghinne ∙ dat is totten wech des
 ninghinne, dat is totten wech des
 de la félicité. Et pourquoi ?
 ſalicheyts Ende waer omme is dat
 salicheyts. Ende waer omme is dat ?
 Parce qu’il combat pour la reine,
 Om dat hi vecht voer die vrou ∙ dat
 Om dat hi vecht voer die vrou, dat
 c’est-à-dire l’âme. Mais il arrive souvent
 is die ſiel Mer het gheboert dicke
 is die siel. Mer het gheboert dicke
 que l’homme récidive, c’est-à-dire part
1115dz die me̅ſch wed’o̅ valt of reyſet na
1115dat die mensch wederom valt of reyset na
1115à la chasse des vanités du monde. La reine,
 die ydelheyt des werelts Die vrou
 die ydelheyt des werelts. Die vrou,
 c’est-à-dire l’âme, s’attriste quand
[103va]
[103va]
[103va]
 dz is die ſiel wert droeuich wa̅neer
 dat is die siel, wert droeuich, wanneer
 elle se souvient du texte
 dat ſi ghedencket van die gheſcreue̅
 dat si ghedencket van die ghescreuen
 des tablettes, c’est-à-dire des transgressions
 tafelkens ∙ dat is van die ouertredin
 tafelkens, dat is van die ouertredin-
 perpétrées envers les commandements divins. Pour cette raison,
1120ghe der gheboden goods En̅ daer o̅
1120ghe der gheboden goods. Ende daer om
1120les chevaliers, c’est-à-dire tous les sens,
 die ridderen dat ſijn alle die ſinnen
 die ridderen, dat sijn alle die sinnen,
 sont tenus d’amener l’homme à renoncer
 behoren den me̅ſche va̅ dat ſpel des
 behoren den mensche van dat spel des
 au jeu du monde. La mer
 werelts wedero̅ te roepe̅ ∙ dat meer
 werelts wederom te roepen. Dat meer
 est Dieu lui-même qui l’appelle en disant : « Revenez,
 is god ſelue ropet he̅ ſegghende ∙ ke=
 is : god selue ropet hem, segghende : « Ke-
 revenez, âme pécheresse !
1125ret weder keert weder ſondige ſiele
1125ret weder, keert weder, sondige siele,
1125Revenez, revenez, afin que je puisse
 keert weder keert weder ſo mach ic
 keert weder, keert weder, so mach ic
 vous voir16 ! » Il nous appelle
 v beſien Jn vierehande maniere̅ roe
 v besien ! » Jn vierehande manieren roe-
 de quatre manières, c’est pourquoi Il répète
 pet hi ons ∙ daer om ſeyt hi ende roe
 pet hi ons, daer om seyt hi ende roe-
 quatre fois « revenez ». Il nous appelle
 pet vierweruen keert weder ∙ dat is
 pet vierweruen « keert weder », dat is
 par des exhortations et des paroles intérieures,
1130met inwendighe vermanen of ſpre=
1130met inwendighe vermanen of spre-
1130par des enseignements et des prêches intérieurs,
 ckinghe ∙ met inwendighe leringhe
 ckinghe, met inwendighe leringhe
 par des dons généreux et
 ende prekinghe ∙ met milde gaue̅ ∙ en̅
 ende prekinghe, met milde gauen ende
 par de terribles fléaux. Quand toutefois
 met ſcarpe plaghen Mer wanneer
 met scarpe plaghen. Mer wanneer
 l’homme voit l’âme prostrée à cause du péché,
 dat die menſch ſiet ende vint dat die
 dat die mensch siet ende vint dat die
 il doit se jeter à terre, c’est-à-dire
1135ſiel is gheuallen ouermits ſonde ∙ ſo
1135siel is gheuallen ouermits sonde, so
1135se repentir très humblement, se dépouiller
 ſal he he̅ ter aerde̅ werpe̅ dat is tot
 sal he hem ter aerden werpen, dat is tot
 de ses vêtements, c’est-à-dire ses vices ou ses péchés,
 alle oetmodicheyt bereye̅ Die clede
 alle oetmodicheyt bereyen, die clede-
 et briser par la confession la lance
 ren dat ſijn die ſcande̅ of die ſonden
 ren, dat sijn die scanden of die sonden,
 de la mauvaise vie et, tel un pèlerin,
 wt trecken en̅ die lanci des quade̅ le
 wt trecken ende die lanci des quaden le-
 voyager ainsi chaque jour
1140uens mit biechte̅ breken ∙ en̅ alſo ghe
1140uens mit biechten breken ende also ghe-
1140dans les bonnes œuvres,
 lijc een pellegry̅ in goede̅ werken al
 lijc een pellegrym in goeden werken al-
 allant de vertu en vertu,
 le dage voert reyſen va̅ doechde tot
 le dage voert reysen van doechde tot
 jusqu’au moment où il parvient
 doechde̅ ter tijt toe dz hi coe̅t tot des
 doechden ter tijt toe dat hi coemt tot des
 à la maison du pêcheur, c’est-à-dire du prélat,
 viſſchers huys dz is die prelaets wt
 visschers huys, dat is die prelaets, wt
 sur le conseil duquel il sera attaché
1145wyens rade hi ſal gheſloten werde̅
1145wyens rade hi sal ghesloten werden
1145au rocher, c’est-à-dire au bloc de la pénitence,
 inde̅ ſteen roets dat is dat bloc d’ pe=
 inden steen roets, dat is dat bloc der pe-
 jusqu’à ce que les messagers,
 nitencien ∙ ter tijt toe dz die bode̅ dat
 nitencien, ter tijt toe dat die boden, dat
 c’est-à-dire les ecclésiastiques,
 ſijn die gheeſtelike manne̅ als die pe
 sijn die gheestelike mannen, als die pe-
 après l’accomplissement de la pénitence,
 nite̅ci ſal ghedae̅ weſen leyde̅ ſellen
 nitenci sal ghedaen wesen, leyden sellen
 le conduisent à Rome. Cette
1150en̅ brenge̅ in die ſtat va̅ romen Deſe
1150ende brengen in die stat van Romen. Dese
1150ville est la sainte mère l’Église
 ſtat is die moed’ die heylighe kercke
 stat is die moeder, die heylighe kercke,
 dans laquelle nous devons demeurer, c’est-à-dire
[103vb]
[103vb]
[103vb]
 daet wi in ſellen bliuen dat is hoer
 daet wi in sellen bliuen, dat is hoer
 respecter ses préceptes. Et les cloches
 ghebot volbrenghen En̅ die clocken
 ghebot volbrenghen. Ende die clocken
 sonneront, c’est-à-dire que grâce
 ſellen gheluyt werden ∙ dat is ouer=
 sellen gheluyt werden, dat is ouer-
 aux bonnes œuvres, aux aumônes et
1155mits goede wercken aelmiſſen ende
1155mits goede wercken, aelmissen ende
1155à la pénitence que vous aurez accomplies
 penitenci die ghi doen ſelt moechdi
 penitenci, die ghi doen selt, moechdi
 vous obtiendrez un bon et
 wederom vercrighen dat me̅ lof en̅
 wederom vercrighen, dat men lof ende
 élogieux témoignage à votre sujet. Et
 goet ghetughe van v gheuen ſal En̅
 goet ghetughe van v gheuen sal. Ende
 les habitants de la ville, c’est-à-dire les anges,
 die burghers dat ſijn die enghelen
 die burghers, dat sijn die enghelen,
 se réjouiront, comme l’écrit saint Luc17
1160ſellen blide weſen ∙ als lucas in ſijn
1160sellen blide wesen, als Lucas in sijn
1160au chapitre XV au sujet du pécheur qui fait pénitence.
 xv ∙ capittel beſcriuet ouer of vande̅
 xv. capittel bescriuet ouer of vanden
 Alors, vous pourrez conduire la dame,
 ſondighe menſche die daer penite̅cie
 sondighe mensche, die daer penitencie
 c’est-à-dire l’âme, à l’abbaye
 doet En̅ dan ſoe moechdi die vrou
 doet. Ende dan soe moechdi die vrou,
 du royaume céleste. Que Die
 dat is die ſiel totten cloeſter des he=
 dat is die siel, totten cloester des he-
 veuille nous accorder cela à nous tous, dites
1165melſchen rijcks brenghen Dat ons
1165melschen rijcks brenghen. Dat ons
1165« amen » !
 allen te ſame̅ ∙ god wil gunnen ſegt
 allen te samen god wil gunnen, segt
 Amen
 « amen » !

Notes

11 (keyser) : Le rang de Marcus n’est pas spécifié dans le texte latin. Son fils et son petit-fils sont appelés tantôt « roi », tantôt « empereur », sa fille une fille « reine » (L6-1 561). Perplexe, le traducteur emploie 18 fois « empereur » (keyser : 1, 24, 73, 78, 91, 121, 122, 176, 186, 194, 196, 197, 207, 261, 272, 282, 297, 988), 15 fois « roi » (coninc(k) : 120, 122, 131, 166, 266, 380, 669, 681, 722, 727, 730, 782, 792, 808, 848), deux fois « reine » (coning(h)inne : 724, 807) et 13 fois « royaume » (coninc(k)rijc(k) : 17, 139, 337, 397, 530, 553, 655, 659, 748, 823, 836, 1025, 1056).
2120 (coninck ofte keyser) : Le Néerlandais traduit « rex » doublement en expliquant que c’était un synonyme pour « empereur ». Son modèle latin emploie onze fois « rex » pour qualifier Grégoire ou son père (87, 117, 126, 132, 193, 196, 222, 266, 284, 514, 523), mais aussi cinq fois « imperator » (57, 202, 419, 560, 760), d’où la perplexité du traducteur et son commentaire.
3463 (bistu) : La mère emploie d’abord une des rares formes de la deuxième personne du singulier (du), puis enchaîne aussitôt avec la forme usuelle du pluriel (ghi). Nous traduisons ici et ailleurs par le singulier ou le pluriel en fonction du contexte.
4576 (totten stedehouder of den rechter) : Littéralement « sénéchal ou gouverneur ». Le texte emploie ici deux synonymes pour traduire « senescallum » (L6-1 441). C’est un procédé récurrent qui donne exceptionnellement lieu à un commentaire (120). Nous traduisons généralement par un terme unique.
5617 (hofmeester of rechter) : Ici, le texte recourt à un second doublon avec une troisième alternative pour « senescallus » (L6-1 473).
6773 (v) : Après avoir commencé sa tirade par le tutoiement (770, 772 : du), la mère retourne ici au vouvoiement qui sera la forme employée par elle et son fils jusqu’à la fin du récit.
7813-814 (sinte Pauwels) : Référence générale au discours de saint Paul sur le péché (Rom 5-78). Ajout à la source latine.
8814-815 (sinte Peter) : Référence au reniement de saint Pierre, rapporté dans les quatre Évangiles (Mt 26, 34-75 ; Mc 14, 30-72 ; Lc 22, 34-62 ; Jn 13, 38). Ajout à la source latine.
9979 (Magdalena) : Référence à Marie de Béthanie qui oignit de parfum Jésus et lui essuya les pieds avec ses cheveux (Jn 11, 1-2). Elle est identifiée à la pécheresse anonyme décrite par Luc (Lc 7, 36-39). Comme souvent, Marie de Béthanie est ici confondue Marie Madeleine qui, dans les Évangiles, n’est mentionnée que lors de la Crucifixion. La référence à cette femme est un ajout à la source latine.
101006-1007 (in een sin, een ghedacht) : Le texte traduit « mente » par deux synonymes et ne dépend pas de l’édition princeps qui est la seule à présenter la corruption « monte » (L6-1 778). Cette erreur sera corrigée dans toutes les éditions ultérieures. Il est possible que l’article néerlandais een soit une corruption de la conjonction abrégée « en̅ » pour « ende » (et).
111022-1023 (Adam was dat eerste kint) : Référence à la création du premier homme (Gn 2,7), nommé ultérieurement Adam (Gn 3,7).
121028-1030 (ghi hebt alle dinck onder des menschen voeten geset) : Traduction littérale d’un verset (Ps 8,7). L’auteur précise par rapport à sa source latine que le Psaume est chanté par David. L’explication qui suit est également un ajout.
131067-1068 (die tien geboden) : Les Dix Commandements transmis à Moïse sont cités deux fois dans l’Ancien Testament (Ex 20, 2-17 ; Dt 5, 6-21).
141075-1078 (Den drec heb ic geseit : ‘Du biste mijn vader’ ende den wormen : ‘Du biste mijn moeder ende suster) : Traduction littérale d’un verset (Jb 17, 14). La traduction néerlandaise est plus complète que celle de la source latine. Le terme drec (saleté) est un ajout et correspond dans la Vulgate à putredini (fosse).
151097-1099 (Metten heylighen werdi heylich ende mit ten verkeerden werdi verkeert) : Traduction littérale de deux versets (Ps 17, 26-27). Le second verset manque dans la source latine.
161124-1227 (Keret, weder keert, weder, sondige siele, keert weder, keert weder, so mach ic v besien) : Traduction presque littérale d’un verset (Ct 6,13). La version néerlandaise est plus complète que sa source latine qui ne répète l’appel que deux fois. Dans le Cantique des Cantiques, l’appel s’adresse à la Sulamite, traduite ici librement par « âme pécheresse ».
171160 (Lucas) : Référence à un verset qui est cité in extenso dans la source latine, mais seulement résumé dans la traduction (Lc 15, 10).

Métadonnées

NL-1 : anonyme, peut-être Gerard Leeu, Van die godlike wonderlike dispensaci ende gheboerte des heylighen paeus sinte Gregorius, Gouda, Gerard Leeu, 1481, (exemplaire édité : Munich, Bayerische Staatsbibliothek, 2 Inc.c.a. 1058 )