Chapitres de la version latine continentale des Gesta Romanorum

← Présentation

• Les 283 chapitres édités par Oesterley (Oe 1-283)
• Les 16 chapitres issus de l’Historia septem sapientum (HSS 0-16)
• Les 15 chapitres extravagants (EX 1-15)

En 1872, Hermann Oesterley fonda son édition de la version latine continentale des Gesta Romanorum sur la version imprimée qui comporte 181 chapitres à partir de la troisième édition publiée vers 1473 à Cologne par Ulrich Zell (L6-3). Il édita 150 chapitres d’après la seconde édition publiée vers 1473 à Utrecht par Nicolaas Ketelaer et Gerard Leempt (L6-2), la prenant à tort pour l’édition princips (ch. 1-17, 19-151, p. 273-509), et 31 chapitres d’après la troisième édition et reproduisit ces derniers en italiques (ch. 18, 152-181, p. 311-313, 510-587). Il suivit toutefois partout l’ordre des chapitres de la troisième édition qui demeura inchangée jusqu’à la dernière édition de 1555 (L6-51). Entre parenthèses, il précisa le numéro du chapitre dans la seconde édition. Il emprunta les titres des chapitres à la troisième édition qui est la première à en comporter et les mit également en italiques. Ces titres latins insistent sur la morale des chapitres et en évoquent peu le contenu narratif. Les 102 chapitres suivants (ch. 182-283, p. 588-691) sont empruntés à des manuscrits latins qu’Oesterley ne précisa pas. Les 15 premiers d’entre eux relatent les mêmes récits que l’édition allemande publiée à 1489 à Augsbourg. Celle-ci contient 95 chapitres. Pour ces chapitres, Oesterley employa l’abréviation « germ. » pour « germanica », suivie du numéro de l’édition d’Augsbourg (ch. 182-196, p. 588-610). Les 87 derniers chapitres ne figurent dans aucune édition ancienne, qu’elle soit latine ou allemande. Oesterley les regroupa sous l’abréviation « app. » pour « appendix » (ch. 197-283, p. 610-691). Les 102 derniers chapitres sont presque tous dépourvus de titre latin. Oesterley dota l’ensemble des 283 chapitres de titres allemands (p. v-viii). Commodes pour leur brièveté, ils se sont imposés dans la littérature savante. Pour les 283 chapitres d’Oesterley, nous employons le sigle Oe.

En 1890, Wilhelm Dick édita la même collection d’après le manuscrit d’Innsbruck ULB, Cod. 310, qui se compose de 221 chapitres. Pour ces chapitres, nous employons le sigle Di. Leur ordre diverge considérablement de celui de l’édition d’Oesterley. À quelques exceptions près, le contenu des chapitres est le même dans les deux éditions. Dick omit toutefois les allégorèses. Il numérota les chapitres de 1 à 220 d’aprés leur ordre dans le manuscrit, mais sans doter le dernier chapitre d’un numéro. Comme celui-ci est ajouté après le registre, il l’appela simplement « Anhang ». Le chapitre 76 qui correspond globalement au chapitre 34 d’Oesterley comporte deux ajouts provenant d’autres chapitres et présentés par le copiste comme des chapitres à part entière (ch. 35/76b, 248/76a). Le chapitre 77 se termine également par deux sections présentées ainsi, mais provenant du chapitre (Oe 36) auquel ce chapitre correspond globalement (ch. 36a/77a et 36b/77b). Inversément, le chapitre 46 d’Oesterley est scindé dans l’édition de Dick et les deux parties sont permutées (ch. 46a/110 et 46/111). Dans ces cas, nous employons des lettres pour distinguer les chapitres. Le manuscrit d’Innsbruck édité par Dick ne comporte pas de nouveaux chapitres par rapport à l’édition d’Oesterley. Les deux éditions de références présentent toutefois plusieurs variantes du même récit. Dans ces cas, la double référence que nous employons permet de lever toute ambiguïté (ch. 16/33 ≈ 192/164, 41/89 ≈ 41/124, 50/122 ≈ 50/186, 82/26 ≈ 276/75, 90/28 ≈ 90/85, 100/84 ≈ 100/185, 104/156 ≈ 278/Ø, 111/34 ≈ 111/160, 115/19 ≈ 115/187, 117/27 ≈ 117/184, 129/196 ≈ 238/Ø, 165/109 ≈ 165/139, 167/114 ≈ 167/190, 191/93 ≈ 199/178, 196/146 ≈ 262/54, 198/123 ≈ 236/Ø). Le premier numéro est celui d’Oesterley, le second celui de Dick.

De nombreux manuscrits insèrent d’autres récits d’origine diverse. Les interpolations les plus courantes proviennent de l’Historia septem sapientum (HSS) qui compte 16 chapitres dans sa version complète, éditée en 1889 par Georg Buchner avec des titres brefs d’un seul mot, mais sans numéroration des chapitres et en 2004 par Detlef Roth avec une numérotation de 0 à 15 et les mêmes titres de Buchner. Ces chapitres ont souvent insérés dans les Gesta Romanorum sans indication de leur origine, ressemblent formellement aux autres chapitres et sont numérotés avec eux de manière continue quand les chapitres sont comptés. De nombreux autres récits ne sont interpolés que dans un seul manuscrit des Gesta Romanorum. Dans ce cas, ils sont listés ci-dessous avec leur incipit. Quand ils sont interpolés dans au moins deux manuscrits des Gesta Romanorum, nous les dotons du sigle EX pour Extravagantes, suivi d’un numéro de 0 à 11 en fonction de leur incipit classé selon l’ordre alphabétique.

La liste suivante recense tous ces chapitres avec leurs débuts selon les éditions d’Oesterley, Dick et Roth et, pour les chapitres extravagants, un manuscrit de référence. Pour Historia septem sapientum, le début est cité d’après le manuscrit de Sélestat (Cod. 25, fol. 92^rb-129^vb), un des premiers manuscrits à intégrer les 16 chapitres dans les Gesta Romanorum sans en signaler expressément leur origine, ainsi que d’après l’édition des groupes I et II par Roth (2004, I, p. 231-484). Le manuscrit de Sélestat Ce manuscrit appartient au groupe II et diverge peu de l’édition de Roth. Les titres allemands sont principalement ceux d’Oesterley. Ils sont complétés par ceux de Dick et d’autres éditeurs. L’orthographe allemande est modernisée. Les titres français des 283 chapitres d’Oesterley s’inspirent de ceux de la traduction allemande de Winfried Trillitzsch (1979), plus explicites. Les citations latines sont normalisées pour les lettres i/j/y et u/v, la casse, la ponctuation, la séparation des mots et le développement des abréviations. La numérotation parallèle avec les abréviations « germ. » et « app. » est omise dans la mesure où elle est redondante.

Les 283 chapitres édités par Oesterley (Oe 1-283)

• Ch. 1/1 (L’enlèvement de la fille de l’empereur/Entführt und beschenkt/De dilectione) : Pompejus regnavit dives valde et potens, qui filiam unicam pulcherrimam habebat, quam ita tenerrime diligebat, quod pro ejus custodia quinque milites ei assignavit, ut contra omne periculum sub pena gravi eam custodirent/Pompeius regnavit dives super omnia ac potens, qui filiam habebat pulcherrimam, quam multum dilexit, in tantum quod pro sua custodia continue quinque milites dedit, ut sub pena gravi eam custodirent contra omne periculum.
• Ch. 2/2 (Le fils miséricordieux/Zwei Brüder, Onkel/De misericordia et de cognatis subveniendis) : Titus regnavit, qui statuit pro lege sub pena mortis, quod filii parentes suos alerent/Gracianus regnavit, qui statuit pro lege sub pena mortis, quod filii parentes suos alerent.
• Ch. 3/3 (Le salut de la femme adultère/Zweimal hinabstürzen, Justum judicium) : Quidam imperator regnavit, qui statuit pro lege, quod si mulier sub viro adulterata esset, sine misericordia de alto monte precipitaretur/Honorius regnavit, qui statuit pro lege, quod, si mulier esset sub viro adulterata, sine misericordia de alto monte precipitari deberet.
• Ch. 4/4 (Les deux femmes enlevées/Zwei Frauen entführt/De justitia judicantium) : Cesar regnavit, qui statuit pro lege, quod si quis mulierem raperet et vi eam opprimeret, in electione mulieris esset, utrum vir mori deberet vel eam sine dote in uxorem duceret/Claudius regnavit, qui statuit pro lege, quod, si quis mulierem raperet et vi eam opprimeret, in eleccione mulieris esset, utrum mori deberet, vel eam in vxorem acciperet sine dote.
• Ch. 5/5 (L’intelligente fille du ravisseur/Räubertochter/De sectanda fidelitate) : Rex quidam regnavit, in cujus imperio erat quidam juvenis a piratis captus, qui scripsit patri suo pro redempcione/Zenon regnavit, in cujus imperio erat quidam juvenis captus a pyratis. Scripsit patri suo pro redempcione.
• Ch. 6/6 (La fidèle épouse/Totem Manne folgen/De sequenda ratione) : Erat quidam imperator potens sed tyrannus, qui quandam puellam regis filiam pulchram valde desponsavit. Facta desponsacione ambo adinvicem juramentum fecerunt, quod, si quis eorum prius moreretur, alter pre nimio amore se ipsum occidere/Valentinianus regnavit potens ac tyrannus, qui quandam puellam, regis filiam, pulcram valde desponsauit. Facta desponsacione cum ea per juramentum conduxit, quod, si quis eorum prius moreretur, alter pre nimio amore moreretur.
• Ch. 7/7 (Le fils prodigue/Bruderneid/De invidia malorum adversum bonos) : Dioclesianus regnavit, in cujus imperio erat quidam miles generosus, qui duos filios habebat, quos multum dilexit. Junior filius contra voluntatem patris meretricem in uxorem duxit/Theodosius regnavit, in cujus imperio erat quidam miles generosus, qui duos filios habebat. Filius junior contra voluntatem patris meretricem desponsauit.
• Ch. 8/8 (Les trois statues dépouillées/Statuen bestehlen/De vana gloria) : Leo regnavit, qui miro modo pulchras mulieres delectabatur videre. Unde fecit fieri in quodam templo tres imagines stantes et precepit omnibus in imperio, ut eas adorarent/Leo primus regnavit, qui miro modo delectabatur pulcras virgines videre. Unde fecit fieri in quodam templo tres imagines stantes et precepit, ut omnes eas adorarent.
• Ch. 9/9 (La conversion du mauvais fils/Sohn stellt Vater nach/De naturali malitia per mansuetudinem superanda) : Alexander regnavit prudens valde, qui filiam regis Syrie in uxorem accepit, que filium pulcherrimum ei peperit. Crevit puer, et cum ad etatem legitimam pervenisset, patri suo semper insidias fecit et per omnia mortem ejus quesivit/Leo secundus regnavit prudens valde, qui pulcram filiam, puellam regis Syrie, in uxorem habebat, que peperit ei filium pulcherrimum. Crevit puer, et cum ad etatem legittimam pervenisset, patri suo semper insidias fecit et per omnia mortem ejus quesivit.
• Ch. 10/11 (L’anneau de l’oubli/Ring der Vergessenheit/De oblivione) : Vespasianus regnavit, qui diu remansit sine prole. Tandem per consilium sapientum quandam pulchram puellam de longinquis partibus mundi in uxorem duxit et cum ea in patria extranea diu remansit et prolem ex ea genuit/Fridericus in civitate Romana regnavit, qui diu remansit sine prole. Et uxorem tandem per consilium sapientum quandam puellam pulcram valde de longinquis finibus mundi desponsavit et cum ea in patria ignota diu moram traxit et prolem ex ea genuit.
• Ch. 11/10 (Nourriture toxique/Giftnahrung/De veneno peccati, quo quotidie nutrimur) : Alexander regnavit potens valde, qui magistrum Aristotelem in suum doctorem habebat, qui eum in omni scientia instruebat/Allexander regnavit, qui erat tam fortis tempore suo et potens, quod nullus eum devincere potuit. Et quantum ad sapienciam magistrum Aristotelem habebat secum, qui eum in omni scientia instruebat.
• Ch. 12/12 (Source canine/Hundsquelle/De luxuria) : Otto regnavit, in cujus imperio erat quidam sacerdos lubricus, qui propter hoc subditos suos multociens perturbavit et per hoc scandalizati multum erant/Erat quidam imperator, in cujus imperio erat quidam sacerdos lubricus, qui per hoc subditos multociens perturbavit et per hoc scandalizati multum erant.
• Ch. 13/13 (De l’amour impur/C. D. M. R./De amore inordinato) : Quidam imperator erat, qui pulchram uxorem habebat, quam miro modo dilexit. Ipsa primo anno concepit et peperit filium, quem mater multum delexit, intantum quod singulis noctibus in uno lecto jacebat cum eo/Quidam imperator erat, qui pulchram uxorem habuit, quam miro modo dilexit. Ipsa primo anno concepit et filium pulcherrimum peperit, quem multum delexit, intantum quod singulis noctibus in uno lecto cum eo jacebat.
• Ch. 14/14 (Suivre son père ou sa mère/Vater oder Mutter folgen/De honorandis parentibus) : Dorotheus regnavit et statuit pro lege, quod filii parentes suos alerent et sustentarent. Erat in imperio tunc temporis quidam miles, qui uxorem pulchram et honestam acceperat et ex ea filium genuit/Dorotheus statuit pro lege, quod filii parentes suos sustentarent. Erat in imperio tunc temporis quidam miles, qui uxorem pulchram acceperat et de ea filium genuit.
• Ch. 15/Ø (Saint Alexis/Alexius/De vita sancti Allexii filii Euphemiani imperatoris) : Quidam imperator erat, in cujus imperio, scilicet in civitate Romana, fuit quidam juvenis nomine Alexius, filius Eufemiani nobilissimi Romani et in aula imperatoris primus.
• Ch. 16/33, variante de 192/164 (Le sarcophage/Sarkophag/De vita exemplari) : Legitur de quodam imperatore Romano construente sibi basilicam optimam et fodiens in fundamento palacii, invenit sarcophagum aureum tribus circulis circumdatum et super sarcophagum talis erat superscripcio : Expendi, donavi, servavi, habui, habeo, perdidi, punior ; primo quod expendi habui, quod donavi habeo/Legitur de quodam imperatore Romano construente sibi basilicam optimam. Et fodiens in fundamento palacii, invenit sarcofagum aureum tribus circulis aureis circumdatum. Et talis erat superscripcio : Expendidi, donavi, servavi, habui, habeo, perdidi, punio. Quod expendidi, habui ; quod donavi, habeo.
• Ch. 17/221 (Six services/Abibas/De perfectione vite) : Quidam imperator statuit pro lege, quod, quicumque volebat ei ministrare, ministerium ab eo obtineret, ita quod tres ictus in porta palacii daret, per quos cognosceretur, quod ministerium desideraret/Erat quidam imperator, qui statuit pro lege, quod, quique sciret ei ministrare, deberet tres ictus in porta palacii dar et ministerium obtineret.
• Ch. 18/Ø (Julien/Julianus/Quod omne peccatum, quamvis predestinatorie gravissimum, nisi desperationis baratro subjacerat, sit remissibile) : Quidam miles erat nomine Julianus, qui utrumque parentem nesciens occidit. Cum enim Julianus iste nobilis ac juvenis quadam die venationi insisteret et quendam cervum repertum insequeretur, subito cervus versus eum se vertit atque dixit : Tu me insequeris, qui patris et matris tue occisor eris.
• Ch. 19/42 (Pompée et César/Pompejus und Cäsar/De peccato superbie) : Legitur in gestis Romanorum, quod erat quidam princeps Romanorum nomine Pompejus. Hic duxerat filiam nobilis, qui Cesar vocabatur. Hic duo convenerunt inter se, quod tocius orbis dominum suo imperio subjugarent/Legitur in gestis Romanorum, quod erat quidam senex valde princeps Romanorum nomine Pompejus, qui duxit filiam cujusdam nobilis, qui Cesar vocabatur. Hic duo convenerunt inter se, quod tocius orbis dominium suo imperio subjugarent.
• Ch. 20/149 (Le successeur non désiré/Redde/De miseria et tribulatione) : Conradus regnavit, cujus tempore erat quidam comes nomine Leopoldus, qui, iram regis metuens, cum uxore sua in silvam fugiens, in quodam tugurio latitabat. In qua silva memorata dum cesar Conradus venaretur nocte superveniente, in eodem tugurio ipsum oportuit hospitari/Hanibal regnavit potens valde, qui tantum unicam filiam habebat, qui miro modo cum canibus et avibus ludere consuevit, quia in eis multum delectabatur. Accidit uno tempore, quod, cum ad venandum perrexisset cum militibus et familia, magna surrexit quedam nebula obscura et separavit imperatorem a familia, quia post quendem cervum currebat.
• Ch. 21/44 (Le fidèle roi de Sparte/Wachsschrift/De dolo et conspiracione et cautela ipsis contraria) : Refert Justinus, quod cives Lacedemonie simul conspiraverunt contra regem suum et prevalentes contra eum de civitate sua eum expulerunt et a toto regno. Accidit tunc temporis, quod rex Persarum eandem moliebatur destruere civitatem, cum magno exercitu civitatem obsidit/Refert Justinus, quod cives Lacedemonie semel conspiraverunt contra regem suum et prevalentes contra eum de civitate sua eum expulerunt eum et regno. Accidit tunc temporis, quod rex Persarum eandem moliebatur destruere civitatem.
• Ch. 22/45 (Isis et Sérapis/Isis und Serapis/De timore mundano) : Narrat Augustinus, quod, quando Egypcii olim volebant deificare Isidem et Serapem, isto modo processerunt : Statuerunt duas imagines et primo legem statuerunt, quod, quicumque eos diceret esse homines vel aliquid de eorum genealogia narraret, capite plecteretur/Narrat Augustinus, quod Egypcii olim volebant deificare Isidem et Serapem. Isto modo processerunt. Primo legem sanxerunt, quod, quicumque diceret eos esse homines vel aliquid de eorum genealogia narraret, capite plecteretur.
• Ch. 23/47 (Le cœur ignifuge/Herz unverbrennbar/De spirituali medicina) : Beatus Augustinus refert, quod mos antiquus erat, quod corpora imperatorum post mortem eorum comburerentur et cineres in eminenciori loco collocarentur/Augustinus refert, quod moris erat antiquitus, quod corda imperatorum post mortem eorum comburerentur et cineres in eminenciori loco locari deberent.
• Ch. 24/48 (Le jardin magique/Garten des Magiers/De suggestione diaboli per temporalia) : De quodam mago narratur, qui habuit quendam ortum pulcherrimum, in quo erant tot flores redolentes, tot fructus suaves, tot divicie et delicie, quod valde delectabile fuit ibi esse/Narratur de quodam mago, qui habuit quendam ortum pulcherrimum, in quo tot erant flores redolentes, tot fructus suaves, tot divicie et delicie, quod delectabile fuit ibi esse.
• Ch. 25/50 (L’aristocrate ingrate/Stab und Tasche/De beneficiorum oblivione et ingratitudine) : Quedam domina nobilis paciebatur multas injurias a quodam tyranno, qui vastabat ejus terram. Illa hoc audiens cotidie lachrimas emisit et in amaritudinem est anima ejus posita/Quedam domina erat nobilis, que paciebatur multas injurias a quodam tyranno, qui vastavit ejus tenenta et terram. Illa vero cotidie lacrimas emisit et in amaritudine posita est.
• Ch. 26/52 (Le prince bâtard/Zweierlei Tuch/De humilitate) : Regina quedam nobilis de servo rustico concepit filium. Filius post hoc viciose et male se habuit in conspectu principis, patris sui putativi/Regina quedam concepit filium de servo rustico. Filius postea viciose se habuit in conspectu principis, patris sui putativi.
• Ch. 27/55 (Le sénéchal perfide/Strafe/De justa remuneratione) : Quidam imperator erat dives valde ac potens, qui unicam filiam habebat pulchram valde et oculis hominum graciosam, quam miro modo dilexit, intantum quod quinque milites pro sua custodia assignavit/Legitur de quodam imperatore unicam filiam habente et canem cum vinculo, qui semper machinabatur in morte filie sue ; et ideo jussit canme ligari tribus cathenis.
• Ch. 28/61 (La chienne aux fausses larmes/Weinendes Hündlein/De inexecrabili dolo vetularum) : Imperatrix quedam erat, in cujus imperio erat quidam miles, qui nobilem uxorem et castam atque decoram habebat. Contingit, quod miles ad peregrinandum perrexit, sed prius uxori dixerat : Nullum custodem ultra tibi dimitto, quia satis credo, quod non indiges/Imperator quidam erat, in cujus imperio erat quidam miles, qui uxorem nobilem et castam habebat atque decoram. Contingit, quod miles velllet ad peregrinandum ire, sed alium custodem uxori sue deputare noluit nisi semetipsam, eo quod multum in ea confidit.
• Ch. 29/64 (Le juge écorché/Schinden/Notabile de judicibus malis) : Erat quidam imperator, qui statuit pro lege, quod sub pena gravi quilibet judex recte judicaret, et si contrarium faceret, nullo modo misericordiam inveniret/Erat quidam imperator, qui statuit pro lege, quod sub pena gravi judex recte judicaret.
• Ch. 30/65 (Les honneurs et les humiliations du vainqueur/Triumph/De peccato et judicio) : Rex quidam erat, qui statuit pro lege, quod victori de bello redeunti fieret triplex honor et tres molestie. Primus honor, quod victori obviabat populus cum leticia/Quidam imperator erat, qui statuit pro lege, quod victori de bello redeunti fieret triplex honor et tres molestie. Primus honor, quod victori obviabat populus cum leticia.
• Ch. 31/66 (Propos funèbres sur Alexandre/Alexanders Begräbnis/De rigore mortis) : Legitur de morte Alexandri, quod antea plurimi philosophi ad eum convenerunt, de quibus unus dixit : Alexander ex auro fecit thesaurum, et nunc e converso aurum ex eo fecit thesaurum/De morte Allexandri cum sepultura ejus fieret aurea, plurimi philosophi ad eum venerunt, de quibus unus dixit : Allexander ex auro fecit thezaurum, et nunc e converso de eo aurum ex eo fit thezaurus.
• Ch. 32/68 (Des corps vermifuges/Wurmfrei/De inspiratione) : Refert Seneca, quod in corporibus venenosis propter maliciam veneni et nimiam frigiditatem nullus vermis nascitur, sed si percussa fuerint fulmine, post paucos dies vermes producunt/Refert Seneca, quod in corporibus venenosis propter maliciam veneni et nimiam frigiditatem nullus vermis nascitur, sed si percussa fuerint fulmine, post paucos dies vermes producunt.
• Ch. 33/69 (L’arbre de malheur/Hängebaum/De jactantia) : Refert Valerius, quod homo quidam nomine Peratinus flens dixit filio suo et omnibus vicinis suis : Heu, heu michi ! habeo in orto meo arborem infelicem, qua uxor mea prima se suspendit, postmodum secunda, modo tercia, et ideo dolor est michi miserabilis/Refert Valerius, quod Patinus flens dixit vicino suo : Habeo arborem infelicem in orto meo, in qua uxor mea prima se suspendit, postmodum secunda, eciam nunc tercia, et ideo dolor est intollerabilis.
• Ch. 34/76 (Les sept conseils d’Aristote/Aristoteles’ Lehren/De ponderacione vite) : Legitur de rege Alexandro, qui habebat Aristotelem magistrum, de cujus doctrina multum profecit et multas virtutes ab eo didicit. Inter cetera a magistro suo quesivit aliqua sibi et aliis proficua dici/Regnavit Allexander, qui Aristotelem in magistrum habebat. Unde semel ab eo quesivit sapienciam, per quam posset prudens esse.
• Ch. 35/76b (L’agneau pacificateur/Friedenslamm/De pacis reformatione et vindicta eam dissipantium) : Legitur in gestis Romanorum, quod talis erat consuetudo, quod cum formari deberet aliqua pax inter magnos, inter quos discordia erat, ascendebant montem magnum et altum, et ducebatur agnus et occidebatur, et in conspectu eorum sanguis ejus effundebatur in pacis reformacionem, in signum, quod quicumque illorum pacem dissiparet, de eo magna vindicta reciperetur, et sanguis ejus effunderetur/Legitur in gestis Romanorum, quod talis erat consuetudo, quod cum formari deberet pax inter aliquos magnos, inter quos erat magna discordia, ascendebant montem magnum et altum, et ducebatur agnus et occidebatur, et in conspectu eorum sanguis effundebatur in pacis reformacione, in signum, quod quicumque illorum pacem dissiparet, maxima de eo vindicta reciperetur, et sanguis ejus effunderetur.
• Ch. 36/77 (Le cours de la vie humaine/Was ist der Mensch/De cursu vite hominis) : Legitur de quodum rege, qui ante omnia naturam hominis desiderabat scire. In cujus imperio erat quidam philosophus sagax valde, de cujus consilio operati sunt multi/Legitur, quod quidam rex quesivit quattuor questiones de condicione hominis de quodam philosopho. Ch. 36a/77a : Perdix habens pullos suos, sciens venatorem appropinquare nido, ut venatorem retrahat a pullis, venit prope venatorem et fingit se posse non volare ; quod venator credens esse verum, insequitur paulatim. Illa volat/Perdix habens pullos suos, sciens venatorem nido appropinquare, ut venatorem retrahat a pullis, venit prope venatorem et fingit se non posse volare ; quod venator, estimans verum esse, insequitur, que paulatim volat. Ch. 36b/77b : Unde refert Solinus de mirabilibus mundi, quod Alexander magnum equum quendam habuit, qui vocabatur Bucefalus, cujus erat consuetudo, quod, quando erat armatus et paratus ad bellum, nullum sessorem retinet nisi solum Alexandrum/Refert Solinus de mirabilibus mundi, quod Allexander habuit quendam equum, qui vocabatur Bucefalus, cujus erat consuetudo, quod, quando erat armatus et paratus ad bellum, nullum sessorem retinet nisi solum Allexandrum.
• Ch. 37/78 (L’aigle et le serpentAchat/De mentis in celum erectione) : Refert Plinius, quod aquila in altum volat et nidificat, cujus pullis insidiatur serpens quidam, qui vocatur Pervas/Refert Plinius, quod aquila in altum volat et nidificat, cujus pullis insidiatur serpens quidam, qui vocatur Perias.
• Ch. 38/81 (Le message de la colombe/Brieftaube/De cautela delendi peccata) : Legitur, quod tempore Henrici imperatoris secundi, cum quedam civitas obsessa fuisset ab inimicis suis, antequam inimici venerant ad civitatem, quedam columba in civitate descendit, circa cujus collum invente sunt littere, quas deferebat/Legitur, quod tempore Hainrici imperatoris tercii, cum quedam civitas fuisset obsessa ab inimicis suis, antequam venissent inimici ad civitatem, quedam columba in civitatem descendit, circa cujus collum invente sunt littere, quas columba deferebat.
• Ch. 39/86 (Les frères ennemis/Feindliche Brüder/De reconciliatione dei et hominis) : Legitur in gestis Romanorum, quod inter duos fratres tanta erat discordia, quod unus frater omnes terras alterius destruxit. Audiens hec imperator graviter concepit contra fratrem persecutorem/Legitur in gestis Romanorum, quod inter duos fratres erat tanta discordia, quod unus fere omnes terras alterius destruxit. Audiens hec imperator Julius graviter concepit contra fratrem persecutorem.
• Ch. 40/87 (Le pouls/Puls/De modo temptationis et peritia) : Legitur, ut dicit Macrobius, quod erat quidam miles, qui habuit uxorem suam suspectam, quod plus unum alium dilexit quam ipsum, propter aliqua audita et visa/Legitur, ut dicit Macrobius, quod erat quidam miles, qui habuit uxorem suam suspectam, quod plus unum alium diligeret quam ipsum.
• Ch. 41/89 (Le sacrifice de Cosdras/Codrus/De victoria Christi et caritate ejus nimia) : Cosdras imperator Atheniensium contra Dorenses pugnaturus congregavit exercitum et super eventu belli consuluit Apollinem/Cosdras imperator, rex Atteniensium, contra Dorenses pugnaturus cum congregavit exercitum, super eventum belli consuluit Apollinem. Ch. 41/124 : Cosdras dux, princeps exercitus Atheniensium, contra Polimensem paratus ad bellum, cum esset lex utrisque exercitus, ut illi victores dicerentur, quorum dux bello interiret, tanti fuit animi, ut inter acies in habitu peregrino invasit hostes.
• Ch. 42/92 (La prédiction de la fin de Rome/P. S. R. F./De defectu caritatis) : Refert enim Valerius, quod in Roma vidit in una columpna quatuor litteras, quarum quelibet ter scribebatur, tres P P P, tres S S S, tres R R R, tres F F F/Refert Valerius, quod in Roma vidit in una columpna quattuor litteras, quarum quelibet ter scribebatur, tres P P P, tres S S S, tres R R R, tres F F F.
• Ch. 43/97 (Le gouffre au centre de Rome/Curtius/Quod Christus clausit infernum sua passione et voluntaria morte) : In medio Rome in quodam loco aperta est semel terra, et hiancia infra patuerunt. Super hoc dii sunt interrogati. Responderunt: Non claudetur hec vorago, nisi aliquis voluntarie se immergat/In medio Rome in quodam loco aperta est terra semel, et hiancia infera patuerunt. Super hoc dii sunt interrogati. Responderunt: Non claudetur hec vorago, nisi aliquis voluntarie se immergat.
• Ch. 44/98 (L’invention du verre malléable/Dehnbares Glas/De invidia) : Tiberius regnavit, qui ante sumptum imperium erat prudens ingenio, clarus eloquio, fortunatus in bello, sed post resolutus milicie artibus nulla bella gerens populum Romanum graviter afflixit, filios proprios pluresque patricios et consules interfecit/Tiberius regnavit, qui ante sumptum imperium prudens ingenio, clarus eloquio, fortunatus in bello fuit, sed postea resolutis milicie artibus nulla bella gerens populum Romanum graviter afflixit, filios proprios pluresque patricinos et consules interfecit.
• Ch. 45/103 (Les trois bâtards et le fils du roi/Schießen/Quod solum boni intrabunt regnum celorum) : Erat quidem rex nobilissimus, sapiens atque dives, qui uxorem habuit predilectam, que debite dilectionis immemor tres filios juxta regem genuit, qui semper erant regi rebelles et in nullo ei similes/Quidam rex nobilis, sapiens atque dives uxorem habuit predilectam, que debite dileccionis inmemor tres filios aput eum genuit, qui semper erant patri rebelles et in nullo ei similes.
• Ch. 46/111 (Les cendres de verre/Glasasche/De septem peccatis mortalibus) : Julius narrat, quod in mense Majo exiit in quoddam nemus, in quo steterunt septem arbores plene foliis, decore aspectu, et tot frondes collegit, quod portare nequivit/Tullius narrat, quod in mense Majo exivit in quoddam nemus, in quo steterunt septem arbores plene foliis, decore aspectu, et tot frondes collegit, quod portare nequivit. Ch. 46a/110 : Narrat philosophus in libro de animalibus, quod si volueris facere, ut corvus, postuam nidificaverit in arbore, numquam ex ovis pullos producere possit, pones cineres vitri inter arborem et corticem/Narrat philosophus in libro de animalibus, quod si volueris facere, ut corvus, postuam nidificaverit in arbore, nunquam ex ovis pullos producere possit, pone cineres vitri inter arborem et corticem.
• Ch. 47/116 (Les présents des trois rois mages/Heilige drei Könige/De tribus regibus) : Rex Danorum ad tres reges, qui stella duce ab oriente Jherosolimam venerunt et Christo nato munera obtulerunt, devocionem habebat eosque in suum hospicium invocabat/Rex Danorum tres reges, qui stella duce ab origente Jherosolimam venerunt et Christo nato munera optulerunt, devocionem ad eos habuit eosque in sui adjutorium invocabat.
• Ch. 48/117 (L’inventeur du taureau d’airain/Perillus/De justa sequela malorum) : Refert Dionisius, quod, cum Perillus eris artifex Falaridi regi tyranno crudeli, qui Agrigentinos depopulabatur et exquisitis tormentis implicabat, obtulisset ejus crudelitati nimis aptum quendam eneum taurum noviter per se factum in latere latenter habens ostium, per quod immitterentur homines morte puniendi, ut supposito igne cremarentur/Refert Dionisius, quod, cum Perillus eris artifex Fallaridi regi tyranno crudeli, qui Agregentinos debellabat et exquisitis tormentis afflixit, optulisset ejus crudelitati munus aptum, quendam thaurum eneum noviter per se factum, concavum, in latere latenter habentem hostium, per quod intromitterentur homines dampnandi morte, ut subposito igne cremarentur.
• Ch. 49/121 (Le roi des Hongrois et Rosimilla/Rosimilla/De subtili diaboli illusione) : Paulus Longobardorum historiographus refert, quod Conanus rex Ungariorum obsedit in foro Julii castrum dictum Sondat/Paulus Longobardorum historicus refert, quod Cathanus rex Ungarorum obsedit in foro Julii castrum dictum Sibdae.
• Ch. 50/122 (Le juste législateur et son fils/Zaleucus/De laude recte judicantium) : Refert Valerius, quod Zelongus consul edidit pro lege, quod, si quis virginem defloraret, utrumque oculum amitteret/Refert Valerius, quod Zelongus consul edidit pro lege, si quis virginem defloraret, utrumque occulum amitteret. Ch. 50/186 : Refert Valerius, quod quidam imperator statuit pro lege, quod, quicunque virginem vi defloraret, duos oculos sine misericordia ammitteret.
• Ch. 51/127 (Le malade et les mouches/Fliegen/De injustis exactoribus) : Refert Josephus, quod Tiberius cesar requisitus, cur provinciarum presides diu teneret in officiis, respondit per exemplum : Vidi, inquit, quandoque hominem infirmum ulceribus plenum muscis gravatum, cui cum per flagella muscas expellerem, dixit michi : Dupliciter me crucias/Refert Josephus, quod Tiberius cesar requisitus, cur provinciarum presides diu teneret in officiis, respondit per exemplum : Vidi quandoque hominem infirmum ulceribus plenum, muscis gravatum, cui cum flabello muscas expellerem, dixit michi : Dupliciter me crucias.
• Ch. 52/130 (L’honorable Fabius/Fabius, einziges Gut/De fidelitate) : Refert Valerius, quod Fabius redemerat captivos Romanorum promissa pecunia, quam cum senatus dare nollet, ipse fundum unicum habens vendidit et promissum premium solvit, volens se pocius patrimonio privare quam propria fide inopem esse/Refert Valerius, quod Fabius redemerat captivos Romanorum promissa pecunia, quam cum senatus dare nollet, ipse fundum unicum habens vendidit et precium promissum solvit, volens se pocius patrimonio privare quam propria fide inopem esse.
• Ch. 53/131 (Le tyran et la vieille sage/Dionysius und die Alte/De bonis non mutandis) : Valerius Maximus refert, quod, cum omnes Syracusani mortem Dionysii optarent regis Sicilie, quedam femina senectutis ultime sola matutinis horis deos oravit, ut sibi rex superstes fieret in hanc vitam, cujus oracionis causam Dyonisius admirans ab ea quesivit/Valerius Maximus narrat, quod, cum omnes Syracusani mortem Dionysii Sicilie optarent, quedam femina senectutis ultime sola pro eo matutinis horis deos oravit, ut sibi superstes fieret in hac vita, cujus oracionis causam Dionysius ammirans ab ea quesivit.
• Ch. 54/132 (La porte de marbre de Frédéric II/Marmortor/De regno celesti) : Imperator Fredericus secundus unam portam marmoream construxit miro opere super pontem aque fluentis prope Caponam, in qua imperator sculptus fuit in majestate cum duobus aliis judicibus/Imperator Fridericus secundus unam portam marmoream construxit miro opere super pontem aque fluentis prope Capuam, in qua porta imperator sculptus fuit in magestate cum duobus collateralibus judicibus.
• Ch. 55/134 (La querelle suscitée par la femme infidèle/Justitia – Pax/De revocatione peccatricis anime in exilium satisfactionis misse) : Rex quidam nobilis quendum filium formosum, sapientissimum, strenuissimum, graciosum et amorosum habebat, et quatuor filias habuit, quarum nomina hec erant : Justicia, Veritas, Misericordia et Pax/Adonias rex quendum filium pulcherrrimum, sapientissimum, strennuissimum habebat ac graciosum et amorosum, et quattuor filias, quarum nomina hec erant : Justicia, Veritas, Misericordia, Pax.
• Ch. 56/Ø (Le prince et le marchand/Fürst und Kaufmann/De memoria) : Quidam princeps erat, qui multum delectabatur venari. Accidit semel, quod, cum ad venandum perrexisset, casu mercator quidam per eandam viam secutus est, vidensque principem formosum et graciosum vestimentis preciosis indutum, ait in corde suo : O domine deus, homo iste multum tibi tenetur.
• Ch. 57/143 (La colonnne parlante et le forgeron/Focus/De perfectione vite) : Titus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod dies primogeniti sui ab omnibus sanctificaretur, et quicumque diem nativitatis filii sui per opus servile violaret, morte moreretur/Titus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod dies primogeniti sui ab omnibus sancrificaretur, et quicumque illo die nativitatis filii sui operaretur, morte moreretur.
• Ch. 58/144 (Le malfaiteur gracié/Drei Wahrheiten, frei/De confessione) : Rex quidam regnavit nomine Asmodemus, qui statuit, quod quicumque malefactor esset captus et coram judice ductus, si tres veritates posset dicere tam veras, contra quas nullus posset objicere, malefactor vitam suam obtineret cum tota sua hereditate/Benegarius regnavit, qui statuit pro lege, quod quicumque malefactor captus esset et coram judice ductus, si tres veritates posset dicere tam veras, contra quas nullus posset objicere, quin vere essent sine omni fallacia quantacumque, malefactor vitam suam obtineret cum tota hereditate.
• Ch. 59/148 (Le sosie de l’empereur/Jovinianus/De superbia nimia, et quomodo superbi ad humilitatem maximam sepe perveniunt ; satis notabile) : Jovinianus imperator regnavit potens valde, qui, cum semel in stratu suo jacuisset, exaltatum est cor ejus ultra, quam credi potest, et in corde suo dixit : Estne aliqujus alius deus quam ego ?/Jovinianus imperator regnavit potens valde, qui, cum semel in stratu suo jacuisset, elevatum est cor ejus ultra, quam credi potest, et dicebat in corde suo : Estne alter deus, quam sim ego ?
• Ch. 60/153 (La course contre la fille du roi/Spielball/De avaritia et ejus subtili conamine) : Quidam rex erat, qui filiam unicam pulchram et graciosam nomine Rosimundam habebat. Puella ista cum ad etatem denam pervenisset, erat tam abilis in currendo, quod cicius ad terminum pervenerat, antequam aliquis eam tangere posset/Gaius in civitate Romana regnavit, qui filiam pulchram et generosam habuit. Filia ista erat tam agilis in currendo, quod, quicumque posset cum filia sua Dina currere et cicius ad finem termini pervenerit quam ipsa, ipsam in uxorem haberet in totum imperium post ejus decessum optineret.
• Ch. 61/154 (L’épouse malade/Socrates heiratet/De premeditatione semper habenda) : Claudius regnavit, qui unicam filiam habebat graciosam et decoram valde ; qui cum semel in stratu suo jacuisset, intime de filia sua cogitabat, quomodo eam promovere posset/Claudius regnavit, qui tantum unicam filiam habebat generosam valde. Imperator autem cum semel in stratu suo jacuisset, intime de filia sua cogitavit, quomodo eam promovere posset.
• Ch. 62/155 (La beauté de Florentine/Florentina/De pulchritudine fidelis anime) : Cajus regnavit prudens valde. In ejus regno mulier quedam erat nomine Florentina miro modo pulchra et graciosa, unde tanta pulchritudo erat in ea, quod tres reges eam obsidebant, et a quolibet rege erat violata/Gajus regnavit in civitate Romana prudens valde, in cujus imperio erat quedam mulier nomine Florentina miro modo pulcra et graciosa, unde in tanta pulcritudo erat, quod tres reges eam obsedebant, et a quolibet rege deflorata erat.
• Ch. 63/157 (Le jardin périlleux/Ariadne/De mundanorum oblectationibus) : Vespasianus regnavit, qui filiam pulcherrimam habebat, cui nomen Aglaes, que erat nimis pulchra et oculis hominum graciosa, ita quod ejus pulchritudo omnes alias mulieres excellebat/Vespasianus in civitate Romana regnavit, qui filiam pulcherrimam habebat, cui nomen Aglaes, que erat oculis hominum graciosa, ita quod pulcritudo ejus omnes alias mulieres excellebat.
• Ch. 64/165 (La sage couturière/Hemd, drei Zoll/De dominica incarnacione) : Quidam rex regnavit, qui tres virtutes habebat : primo erat forcior omnibus hominibus in corpore, secundo sapiencior, tercio pulchrior ; qui diu sine uxore vixit/Antonius in Romana civitate regnavit, qui tres virtutes habebat : primo erat forcior omnibus hominibus in corpore, secundo sapiencior et dicior, tercio pulchrior et in statura corporis longior ; qui diu sine uxore vixit.
• Ch. 65/175 (La croix aux quatre inscriptions/Kreuz mit Inschriften/De cura anime) : Rex quidam semel de una civitate in aliam transitum fecerat, ad quandam crucem venit, in qua erat omni parte scriptum ; ex una parte erat in ea scriptum : O rex, si per istam viam equitaveris, pro corpore tuo bonum hospicium habebis, sed equo tuo male ministrabitur/Helius in civitate Romana regnavit, qui, cum semel de una civitate in aliam transitum fecisset, venit ad quandam crucem venit, in qua erat omni parte scriptura talis. Ex una parte erat scriptum : O rex, si per istam viam equitas, pro corpore tuo bonum hospicium habebis, sed male equo tuo male ministrabitur.
• Ch. 66/177 (La princesse fidèle/Waffen aufhängen/De constantia) : Quidam rex regnavit, qui pulchram filiam habebat, quam multum dilexit, que post decessum regis regnum occupavit, quia unica est relicta/Severus regnavit, qui pulchram filiam habebat unicam, quam multum dilexit, primo quia pulchrior ceteris, secundo sapiencior, tercio quia clemencior. Post discessum imperatoris illa regnum occupavit.
• Ch. 67/179 (Le sage qui suivit le conseil du sot/Weiser folgt dem Narren/De excusacione in extremis non habenda) : Maximianus regnavit prudens, in cujus regno erant duo milites, unus sapiens alter stultus, qui mutuo se dilexerunt/Maximus in civitate Romana regnavit dives valde, in cujus imperio erant duo milites, unus sapiens valde et alter stultus, qui mutuo se dilexerunt.
• Ch. 68/182 (Les trois coqs/Hähne/De non subticenda veritate usque ad mortem) : Gordianus regnavit, in cujus regno erat quidam miles generosus, qui pulchram uxorem habebat, que sub viro sepius erat adulterata/Gordianus regnavit potens valde, in cujus regno erat quidam miles generosus, qui pulcram uxorem habebat, que sub eo adulterata est.
• Ch. 69/188 (La chemise de fidélité/Keuschheitshemd/De castitate) : Gallus regnavit prudens valde, qui quondam palacium construere volebat. Erat tunc in imperio quidam carpentarius subtilis valde, cum quo imperator pro construendo palacio convenit/Gallus regnavit prudens et potens valde, qui quoddam palacium pulcherrimum construere volebat. Erat tunc in imperio quidam carpentarius nomine Tyrius subtilis valde, quem imperator pro palacio construendo convenit.
• Ch. 70/193 (Les trois épreuves du prétendant/Drei Fragen/De compunctione fidelis anime) : Quidam rex erat, qui filiam pulchram habebat et prudentem, quam pater viro tradere volebat, illa vero votum deo fecerat, quod nunquam virum acciperat, quousque tria perpetraret/Erat quidam rex, qui filiam pulchram habebat ac sapientem, quam pater maritare volebat, illa vero votum deo fecit, quod numquam virum acciperet, nisi qui tria perpetraret.
• Ch. 71/201 (Le paralysé et l’aveugle/Lahmer und Blinder/De remuneratione eterne patrie) : Rex erat, qui magnum convivium fecerat ; deinde per totum regnum precones destinabat, ut preconizarent convivium, videlicet ut omnes cujuscumque condicionis ad convivium venirent et non tantum convivium bonum haberent, sed et divicias infinitas obtinerent/Claudius in civitate Romana regnavit prudens valde, qui semel quoddam convivium fecerat. Emisit preconem per totum regnum precones, ut omnes, tam paupares quam divites, ad suum convivium venirent et non tantum bonum convivium invenirent, sed eciam munera ac dona acciperent.
• Ch. 72/204 (Le prince ingrat/Weinfässer/De ingratorum trucidatione) : Legitur de quodam rege, qui filium unicum habebat, quem multum dilexit ac tenerrime nutrivit. Cum autem puer ad etatem legitimam pervenisset, de die in diem regem impulsabat, ut regnum ei dimitteret, eo quod impotens esset et ipse potens/Quidam miles erat, qui filium unicum habebat, quem multum dilexit ac tenerrime nutrivit. Filius vero cum ad etatem legittimam venisset, singulis diebus patrem suum pulsavit, ut ei hereditatem suam daret, et ipse laute et honeste patri toto tempore vite sue ministraret.
• Ch. 73/205 (Le buveur aux yeux crevés/Hundert Groschen/De avaritia, quod multos exceat) : Rex quidam erat in civitate Romana, qui statuit, quod quilibet cecus ab imperatore omni anno centum solidos haberet/Quintillus regnavit, qui statuit pro lege, quod quilibet cecus infra totum imperium suum de thezauro suo centum solidos singulis annis haberet.
• Ch. 74/206 (La pomme d’or/Narrenapfel/De prospectione et providencia) : Erat quidam rex, qui filium tantum unicum habebat, quem tenerrime dilexit. Rex iste unum pomum aureum fieri fecit in sumptibus magnis/Aurelianus regnavit in civitate Romana potens valde, qui unicum filium habebat, quem multum dilexit. Accidit, quod, cum graviter infirmatur, vocatur filium suum et ait : Karissime, unum pomum aureum habeo preciosum valde.
• Ch. 75/209 (Les trois veuves/Drei Witwen/De cura mundi non sectanda) : Olim erat quidam rex, qui tres filias pulchras habebat, quas tribus ducibus maritavit. Omnes illi tres duces eodem anno mortui sunt/Constantinus regnavit potens et dives valde, qui tres filias pulchras habebat, quas tribus regibus maritavit. Et post unum annum completum omnes tres reges mortui sunt.
• Ch. 76/211 (L’épreuve des deux médecins/Ziegenauge/De concordia) : Accidit in quadam civitate, quod erant duo medici optimi in omni scientia medicinali imbuti, qui omnes ad eos venientes de quacumque infirmitate curabant, ita quod penitus populus ignorabat, quis eorum esset melior/Quidam rex erat potens valde, qui multas virtute habebat, inter quas nolebat in regno suo invidos pati, quantum percipere poterat. Erant tunc in regno suo duo physici optimi, speculativi et practici, ita quod, quitquit unus fecit, faciebat et alter. Omnes infirmus ad eos veniens a quacumque infirmitate detentus, si possibile esset vie medicine sanari, sanus factus est.
• Ch. 77/215 (La belle et la disgracieuse/Schön und hässlich/Quod ad divitias non est anhelandum) : Erat quidam rex, qui duas filias habebat ; una erat pulcherrima et omnibus amorosa, altera nigra et omnibus odiosa/Theodosius in civitate Romana regnavit dives valde, qui duas filias habebat, una pulcherrima et amorosa ac occulis hominum graciosa, altera turpissima et omnibus odiosa.
• Ch. 78/Ø (La fidèle veuve/Treue Witwe/De constantia amoris mutui) : Rex quidam pulchram filiam habebat, que erat duci nobilissimo desponsata, cum quo pulchram prolem habebat, et maxima inter eos erat dilectio ; dux vero moritur/Rex quidam pulchram filiam habebat, que erat duci nobilissimo desponsata, cum quo pulchram prolem habebat, et maxima inter eos erat dilectio ; dux vero moritur.
• Ch. 79/Ø (Le stupide âne/Schmeichelnder Esel/Quid quis nescit, presumere non audebit) : Erat quidam rex, qui miro modo parvos caniculos bene latrantes dilexerat, intantum quod in gremio suo eos quiescere permisit et ibidem pavit ; illi vero sic consueti erant in gremio ejus dormire et comedere, quod vix alibi esse volebant et quandoque circa collum regis pedes ponebant, et sic rex solacium magnum et ludum cum eis habebat/Erat quidam rex, qui miro modo parvos caniculos bene latrantes dilexerat, intantum quod in gremio suo eos quies cere permisit et ibidem pavit ; illi vero sic consueti erant in gremio ejus dormire et comedere, quod vix alibi esse volebant et quandoque circa collum regis pedes ponebant, et sic rex solacium magnum et ludum cum eis habebat.
• Ch. 80/220 (L’ermite et l’ange/Engel und Einsiedler/De versutia diaboli et quomodo dei judicia sunt occulta) : Erat quidam heremita, qui in quadam spelunca jacebat et diebus et noctibus devote deo serviebat. Juxta cellam suam erat quidam pastor ovium, qui pascebat oves/Legitur de quodam heremita sancto, qui, cum semel in heremitorio sederet, vidit juxta heremitorium quendam pastorem ovium juxta oves dormientem.
• Ch. 81/170 (L’histoire du chevalier Grégoire/Gregorius/De mirabili divina dispensatione et ortu beati Gregorii pape) : Marcus regnavit prudens valde, qui tantum unicum filium et filiam habebat, quos multum dilexit. Cum vero ad senectutem pervenisset, infirmitas gravis eum apprehendit/Marcus regnavit prudens valde, qui tantum unicum filium et uanm filiam habebat, quos multum dilexit. Accidit, quod, senex effectus, infirmitas gravis eum apprehenderet.
• Ch. 82/26, variante de 276/75 (La cigogne infidèle/Störchin/De judicio adulterantium) : Quidam miles erat, qui castrum pulcherrimum habebat, super quo due ciconie nidificabant ; sub castro erat fons clarus, in quo ciconie solebant se balneare/Quidam miles erat, qui castrum pulcherrimum habebat, super quo due ciconie nidificabant ; sub castro erat fons clarus, in quo ciconie balneari solebant.
• Ch. 83/163 (Le sanglier sans cœur/Eber ohne Herz/De timorosa custodia anime) : Trajanus regnavit, qui miro modo ortos dilexit. Unde semel cum quendam ortum construxisset et arbores universi generis in eo plantasset, custodem super ortum constituit, ut fideliter custodiret/Trajanus in civitate Romana regnavit, qui miro modo pomeria, ortos, vines dilexit. Unum cum semel cum ortum construxisset et arbores diversi generis in eo plantasset, custodem super ortum constituit, ut fideliter custodiret.
• Ch. 84/166 (La dame et le faucon/Falke/De beneficiis dei semper memorandis) : Pompejus regnavit, in cujus regno erat quedam domina nimis pulchra et omnibus amorosa. Juxta eam quidam miles habitabat satis graciosus et nobilis, qui istam dominam sepius visitavit et a domina multum erat dilectus/Pompejus in Roma regnavit, in cujus imperio erat quedam domina nimis pulcra ac graciosa et omnibus amorosa, et juxta eam manebat quidam miles generosus ac per omnia graciosus, qui istam dominam sepius frequentavit et a domina multum dilectus amore ordinato.
• Ch. 85/152 (Le cithariste et les poissons/Goldene Angel/Quod oratio nostra melodia est coram deo) : Tiberius regnavit, qui miro modo melodiam dilexit audire ; unde semel accidit, quod ad venandum perrexit, quandam melodiam cithare a parte dextera audivit et in tanta dulcedine delectabatur, quod quasi extra se raptus est, equum pervertebat versus locum melodie, ibidem equitavit/Tiberius in civitate Romana regnavit, qui miro modo melodiam dilexit ; unde accidit semel, quod ad venandum equitarit. Audivit quandam melodiam a parte dextera in tanta dulcedine, quod numquam aures ejus tantam dulcedinem sonus antea audiverant. Equum vertebat versus melodiam equitabat.
• Ch. 86/174 (L’infidèle épouse et son fils/Kerkergespräch/Quod peccatoribus gratiam divinam exposcentibus dominus misericorditer condescendit) : Erat quidam imperator, qui statuit pro lege, quod, si mulier sub viro suo esset adulterata, perpetuo carceri esset mancipanda/Adrianus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod, si mulier sub viro suo esset adulterata, perpetuo carceri esset mancipata.
• Ch. 87/100 (Le sauveur de l’empereur/Narben zeigen/Quod Christus se pro nobis morti exposuit) : Quidam imperator, qui in quodam bello mortali expositus fuit mortemque vix potuit evadere. Quod percipiens quidam miles strenuus interposuit se, scilicet inter imperatorem et hostes ejus, et ita imperator evasit sine lesione. Miles autem pro eo diversa vulnera recepit, et curatus est cum magna difficultate, tamen cicatrices in eo semper permanserunt /Quidam imperator erat in quodam bello mortali ; expositus fuit mortem, quam non potuit evadere. Quod percipiens quidam miles strennuus interposuit se, scilicet inter imperatorem et hostes suos, ita quod imperator evasit sine lesione. Miles autem pro eo vulnera diversa recepit, a quibus infra tempus curatus est cum magna difficultate, quia omnes medici fere de vita ejus desperabant.
• Ch. 88/30 (Wein vergiftet/De cautela, que multos ad interitum subducit) : De quodam principe narratur, qui, cum omnibus viribus suis non poterat hostes suos devincere, fecit hanc cautelam : simulavit fugam et castra sua cum victualibus hostibus dereliquit/De quodam principe narratur, qui, cum omnibus viribus suis non posset hostes devincere, fecit hanc cautelam : simulavit fugam et castra sua cum victualibus hostibus dereliquit.
• Ch. 89/31 (Les trois anneaux/Drei Ringe/De triplici statu mundi) : Miles quidam erat, qui tres filios habebat, qui cum mori deberet, primogenito suo hereditatem legavit, secundo filio thesaurum suum, tercio filio annulum preciosum, qui plus valuit quam totum quod legavit aliis duobus/Miles quidam erat, qui tres filios habebat, qui cum mori deberet, primogenito suo dedit hereditatem, secundo filio thezaurum suum, tercio vero filio anulum preciosum, qui plus valuit quam aliorum duorum possessio.
• Ch. 90/28 (Le partage de l’héritage/Erbteilung/De libertate arbitrii) : Lex aliquando erat in quodam regno, quod frater senior hereditatem divideret et junior eligeret ; cujus racio est, quia majoris discrecionis est dividere quam eligere, senior autem discrecior esse debet/Narratur, quod lex fuit, quod frater senior hereditatem divideret et junior eligeret ; cujus racio est, quia majoris discrecionis est dividere quam eligere, senior autem discrecior esse debet. Ch. 90/85 : Refert Seneca de quodam divite, qui habebat duos filios, unum de legittima, alium de ancilla. Voluit ipse, quod legitimus cum illegittimo hereditatem participaret, quia lex talis erat, quod senior filius divideret et junior eligeret post obitum patris. Senior vero frater sic divisit.
• Ch. 91/22 (Le fils le plus paresseux/Der Faulste/De accidia et pigricia) : Polemius regnavit, qui tres filios legitur habuisse, quos multum dilexit. Unde per se cogitavit disponere de regno suo, vocavit tres filios suos et ait : Quis vestrum est pigrior ? Ille regnum post meum decessum habebit/Pollemius in civitate Babylonie regnavit, qui tres filios habebat, quos multum dilexit. Unde per se cogitavit de regno suo disponere, vocavit tres filios suos coram se et ait : Quis vestrum est pigrior ? Ille regnum meum post decessum meum occupabit.
• Ch. 92/Ø (Les deux funestes serpents/Zwei Schlangen/Christus elegit mori propter vitam nostram) : Legitur de quodam rege, qui habuit uxorem nomine Corneliam. Accidit quadam vice, quod in castro regis sub quodam muro inventi fuerunt duo serpentes, unus masculus, altera femella.
• Ch. 93/Ø (Le retour des deux fils/Abküssen/De hereditate et gaudio fidelis anime) : Quidam potens dominus duos filios suos misit ad studium, ut studerent et proficerent et ex hoc prebendam optinerent. Transacto modico tempore misit eis pater litteras, ut ad propria remearent.
• Ch. 94/Ø (La garde de la princesse/Stein heilt Aussatz/Quod anima pulchra per peccati lepram infecta pristinam pulchritudinem habere non poterit, nisi per altos gemitus et profunda suspiria) : Erat quidam rex volens proficisci in longinquis partibus et habens unicam filiam formosam sole splendidiorem, nesciens cui fideli mente committeret, eam posuit in custodiam.
• Ch. 95/79 (Le roi Constantin/Maxentius und Constantinus/Quod Christus restituit nobis hereditatem superne patrie) : Legitur in gestis Romanorum, quod erat quidam tyrannus Maxentius nomine, qui cives Romanos hereditate voluit privare. Incumbente igitur sevicia tyranni fugerunt exterminati ad Constantinum regem in Britanniam/Legitur in gestis Romanorum, quod erat quidam tyrannus, qui omnes cives nobiles exheredidare fecit. Cives hec percipientes ad Constantinum, regem in Brittannia, accesserunt.
• Ch. 96/Ø (Le cierge d’Alexandre/Kerze Alexanders/Quod vita presens est vita remissionis et gracie) : Rex Alexander posuit candelam ardentem in aula sua et misit precones per totum regnum suum, qui clamaverunt et dixerunt, si aliquis forefecerat contra regem, quod audacter veniret ; quamdiu candela arderet, rex forefactum dimitteret ; et si quis forefactum haberet et non veniret, candela exstincta morte mala periret.
• Ch. 97/80 (Les présages de la mort de Jules César/Cäsars Todeszeichen/De morte) : Legitur in chronicis, quod anno viginti duo ab urbe Romana condita populus Romanus columpnam marmoream in foro Romano statuerunt et ibi imaginem Julii Cesaris fecerunt et super caput ejus nomen Julii scripserunt, quia in honore ipsius factum fuit/Legitur in cronicis, quod populus Romanus solidam columnam marmoream in foro statuit et ibi statuam Julii Cesaris fecit et nomen scripserunt ante statuam ejus in foro. 
• Ch. 98/43 (Le cierge de la grâce/Kerze/Quod deus in hac vita placari potest) : Narratur, quod antiquis mos erat Romanorum, quod, quando castrum vel aliquam civitatem obsidebant, unam candelam certa mensura accendebant, et quamdiu candela arderet, parati erant omnes ad pacem recipere, quantumcumque malefactor esset/Narratur, quod antiquitus erat mos Romanis, quod, quando castrum vel civitatem aliquam obsedebant, unam candelam certe mensure accendebant, et quamdiu candela ardebat, parati erant omnes ad pacem recipere et ad concordiam.
• Ch. 99/181 (Le serpent et le crapaud/Kröte und Schlange/De virili pugni Christi et ejus victoria) : Cesar regnavit, in cujus regno erat quidam miles generosus ac fortis, qui semel per quoddam forestum equitabat, et bufonem cum serpente vidit pugnare, sed bufo prevaluit et serpentem devicit/ Cesar regnavit in civitate Romana, in cujus regno erat quidam miles generosus ac fortis. Accidit semel, quod per quandam forestam transire deberet, et ecce vidit buffonem cum serpente simul pugnare, sed bufo prevaluit et serpentem devicit.
• Ch. 100/84 (Le fils respectueux de la loi/ Sohn tötet Mutter nicht/Quod Christus peccatorem non statim per justitiam precipitat, sed misericorditer eum penitentem expectat) : Dioclesianus regnavit, qui statuit pro lege, quod, si mulier aliqua sub viro suo esset adulterata, occidi deberet. Accidit casus, quod quidam miles quandam puellam in uxorem duxit et ex ea unum filium genuit/Erat quidam imperator, qui statuit pro lege, quod, si mulier deprehensa in adulterio sub viro suo esset, vir ejus vel filius, si haberet, interficeret eam. Accidit casus, quod quidam miles uxorem pulchram habebat. Ch. 100/185 : Dioclecianus regnavit, qui statuit pro lege, quod, si mulier aliqua sub viro esset adulterata, occidi deberet. Accidit, quod quidam miles quandam puellam pulcherrimam desponsavit et ex ea unum filium genuit.
• Ch. 101/189 (Le lieu de la joie infinie/Freude ohne Ende/Quod mundus in maligno positus est et undique angustie) : Narratur de quodam homine nomine Ganterus, quod locum gaudendi sine fine optabat ; quadam die mane surrexit et solus ad viam ambulabat, quousque ad quoddam regnum pervenit, in quo rex illius regni defunctus nuper erat/Narratur de quodam homine, qui vocatur Gauterus, quod optabat locum gaudendi. Quodam die mane surrexit et solus per quandam viam trium dierum ambulavit, quousque ad quoddam regnum pervenit, in quo rex in modico tempore erat mortuus.
• Ch. 102/167 (Le portrait de cire/Wachsbild/De transgressionibus anime et vulneribus ejus) : Titus regnavit, in cujus imperio erat quidam miles generosus, deo valde devotus, qui uxorem pulchram habebat, sed sub viro suo adulterata est, nec de adulterio desistere volebat/Tholomeus regnavit dives valde, in cujus regno erat quidam miles generosus, deo devotus et super omnia misericors, qui habebat uxorem pulcram, sed adulteram, nec de adulterio desistere volebat.
• Ch. 103/162 (Les trois sages conseils/Drei Weisheiten verkaufen/De omnibus cum consensu et providencia semper agendis) : Domicianus regnavit prudens valde et per omnia justus, quoniam nulli parcebat, quin per viam justicie transiret. Accidit semel, dum in mensa sederet, venit quidam mercator et ad januam pulsavit/Domicianus regnavit prudens valde ac per omnia justus, intantum quod nulli parcebat, quin per viam justicie incederet. Accidit semel, dum in mensa sederet, venit quidam homo ad januam et pulsavit.
• Ch. 104/159, variante de 278/Ø (Le lion reconnaissant/Androclus/De beneficiorum memoria) : Quidam miles erat, qui super omnia venari dilexit. Accidit uno die, quod ad venandum perrexit. Occurrit leo claudicans et pedem militi ostendit/Quidam miles erat, qui super omnia venari dilexit. Accidit die una, quod, cum ad venandum perrexisset, occurrit ei leo claudicans, qui pedem suum militi ostendit.
• Ch. 105/156 (Le serpent secourable/Rügenglocke, De vicissitudine cujuslibet boni et presertim recte judicantium) : Theodosius regnavit prudens valde, qui lumen oculorum amiserat, qui quandam legem dedit, quod quedam campana in palacio esset posita, et quicumque causam aliquam tractare haberet, cordam campane propriis manibus pulsaret, ad cujus pulsacionem judex ad hoc constitutus descenderet et unicuique justiciam faceret/Theodosius in civitate Romana regnavit prudens valde, qui lumen oculorum ammiserat. Edidit quandam legem, quod quedam campana in palacio esset, et quicumque aliquam causam tractare haberet, cordam campane propriis manibus traheret ac pulsaret, ad cujus pulsacionem judex ad hoc constitutus descenderet et unicuique justiciam faceret.
• Ch. 106/172 (Les rêves des trois compagnons de route/Traumbrot/Quod est vigilandum contra fraudes diaboli, ne nos decipat) : Olim erant tres socii, qui ad peregrinandum pergebant. Accidit, quod cibaria preter unum panem invenire non poterant, et erant famelici valde, dixerunt adinvicem : Si iste panis in tres partes dividatur, unicunque pars non sufficeret ex nostris ad saturandum/Olim erant tres socii, qui ad peregrinandum pergebant. Accidit autem, quod cibaria invenire non possent preter unum panem, et erant famelici valde, dixeruntue adinvicem : Si panis in tres partes dividitur, non suffit unicunque pars ad saturitatem.
• Ch. 107/171 (Le funeste palais souterrain/Percute hic/De memoria mortis et non delectando in temporalibus) : Erat quedam imago in civitate Romana, que rectis pedibus stabat habebatque manum dextram extensam, et super medium digitum erat superscriptio : Percute hic/Erat quedam imago in civitate Romana, que stabat rectis pedibus habebatque manum dextram extensam, et in medio digito erat superscripcio : Percute hic.
• Ch. 108/169 (La caution/Bürgschaft/De promissionis fideli constantia) : Erat quidam imperator, in cujus imperio erant duo latrones adinvicem confederati juramento, ut nullus alium dimitteret in necessitate, sed quilibet pro altero vitam poneret/Erat quidam imperator, in cujus imperio erant duo latrones adinvicem confederati juramento ac fide, ut nullus alium deciperet in necessitate.
• Ch. 109/202 (Le forgeron avare/Schatz im Baume/Quos ditat diabolus per avariciam, in fine decipit ad gehennam) : Quidam faber dives, juxta mare in quadam civitate manens, valde avarus et malus erat et multam pecuniam collegit et unum truncum implevit et ipsum juxta ignem posuit in conspectu omnium, ut nullus de eo suspicionem haberet, quod pecunias haberet/Erat quidam avarus manens juxta mare, qui maximam summam pecunie collegit et, ne homo aliquid cum eo inveniret aut suspicaret, quod pecuniam haberet, totam peccuniam, quam a multis annis collegit, in quendam truncum posuit, qui truncus juxta ignem posuit positus erat, ut omnis suspicio tolleretur.
• Ch. 110/192 (La conversion d’Eustache et ses épreuves/Eustachius, Placidus/De errantium mirabile revocacione et afflictorum pia consolacione) : Trajanus imperator regnavit, in cujus imperio erat quidam miles nomine Placidus, qui erat magister milicie ex parte imperatoris. Iste erat in operibus misericordie valde assiduus, sed tamen idolorum cultui deditus/Erat quidam miles nomine Placidus, qui uxorem habebat pulchram et duos parvulos. Miles iste miro modo dilexit venari.
• Ch. 111/34 (Argus et Mercure/Argus/De custodia et circumspectione habenda ad gregem commissum) : Quidam nobilis quandam vaccam candidam habuit, quam multum dilexit propter duo ; primum quod candida erat, secundo quod in dando lac habundavit/Erat quidam nobilis, qui habebat vaccam candidam, quam miro modo dilexit propter duo ; primum quia totaliter candida, secundo quia plus quam tres vacce lac dederat. Ch. 111/160 : Quidam rex erat, qui thaurum candidum habebat, quem miro modo dilexit, intantum quod ei duo cornua aurea fecerat. Erat tunc quidam homo, pastor animalium, Argus nomine, qui, ut fertur, centum occulos habebat, qui nullo modo mentiri volebat.
• Ch. 112/15 (Le fils médecin et la marâtre/Vater heilen, Mutter nicht/De curacione anime per medicinam supercelestis medicis, qua quidam curantur et quidam non) : Gorgonius regnavit, qui uxorem pulchram accepit, concepit et peperit filium. Puer crevit et ab omnibus est dilectus ; cum autem decem annos in etate habuit, mortua est mater ejus et tradita honorifice sepulture/Gorgonius regnavit in civitate Romana, qui uxorem pulcram accepit, que ei filium peperit. Crevit puer et ab omnibus est dilectus ; cum autem decem annos in etate complesset, mortua est imperatrix, mater ejus, et honorifice sepulture tradita.
• Ch. 113/17 (Le tournoi royal/Turnier/De spirituali pugna et remuneracione pro victoria) : Adonias regnavit dives valde, qui torneamenta et hastiludia multum dilexerat ; unde quoddam torneamentum fecit proclamari, ut quicumque se in torneamento melius haberet, mercedem condignam a rege obtineret/Adonias regnavit dives valde, qui torneamenta et hastiludia multum diligebat ; unde quoddam torneamentum fecerat proclamari, et quicunque in torneamento forcius se haberet, mercedem condignam ab imperatore optineret.
• Ch. 114/18 (Le pauvre tombé dans la fosse aux serpents/Drachenschwanz/De liberacione humani generis a fovea baratri infernalis) : Erat quidam rex, in cujus imperio quidam pauper habitabat, qui singulis diebus ad quandam silvam perrexit, ut ligna colligeret ad vendendum, per que posset victum et vestitum acquirere/Erat quidam imperator, in cujus imperio pauper mansit, qui singulis diebus ad quandam forestam perrexit, ut lingna colligeret et pro se et uxore ac pro liberis venderet, ut eos sustentaret.
• Ch. 115/19 (L’éléphant et les deux vierges/Zwei nackte Jungfrauen/De morte Christi pro nostra reconciliacione) : Quidam imperator erat, qui quandam forestam habebat, in qua fuerat quidam elephas, cui penitus nullus appropinquare audebat/Erat quidam imperator, qui habuit quandam forestam, in qua erat elephas, cui nem audebat apropinquare. Ch. 115/187 : Erat quidam imperator potens valde, in cujus imperio erant due virgines pulchre, que mir modo dulciter cantabant, intantum quod ad earum cantum multi venerunt, ut eas cantare audirent.
• Ch. 116/20 (Le beau-fils et le fils naturel/Stiefkind und rechtes Kind/De dilectione dei, quomodo omnes nos equaliter diligit, usque dum ipsum per peccata despicimus) : Pippinus regnavit, qui quandam pulchram puellam desponsavit, que concepit et elegantem filium peperit, sed in partu mortua est. Duxit aliam et ex illa eciam filium genuit, utrumque filium ad nutriendum in longinquas partes misit/Pippinus regnavit in civitate Romanorum, qui quandam puellam pulcram valde desponsavit, que concepit et filium peperit, sed in partu mortua est. Duxit aliam et ex illa alium filium genuit, utrumque filium, primum et secundum, ad nutriendum in longinquas partes misit.
• Ch. 117/27 (La vierge enlevée et le chevalier/Untreue gegen Erretter/De obstinatis et converti non volentibus et eorum plaga per diffinitivam sententiam) : Fredericus regnavit, qui statuit pro lege, quod quicunque aliquam virginem vi raperet, si aliquis eam de manu raptoris liberare posset, eam in uxorem duceret, si ei placeret/Justinus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod quicumque aliquam virginem raperet, si aliquis de manu raptoris eam liberare posset, in uxorem eam duceret, si ei placeret. Ch. 117/184 : Decius in civitate Romana regnavit, qui quandam filiam unicam habebat graciosam, cui regnum succedere deberet post decessum regis. Mortuo rege filia regnum occupavit.
• Ch. 118/62 (L’escroc escroqué/Anvertrautes Gut/De fallacia et dolo) : Miles quidam intravit Egyptum ; cogitans, ibi pecuniam suam relinquere, interrogavit, si aliquis fidelis ibi maneret, cui pecuniam suam ad custodiendum traderet, et audivit, quod erat quidam senex ; ad eum accessit, ut mille talenta ei traderet, et deinde ad peregrinandum perrexit/Miles quidam erat, qui intravit Egyptum ; cogitabat, quod vellet ibi peccuniam suam relinquere ; interrogavit, si aliquis fidelis ibi maneret, cui peccuniam suam custodiendam traderet ; audivit, quod esset quidam fidelis senex ; accessit ad eum et mille talenta ei tradidit ; deinde ad peregrinandum perrexit.
• Ch. 119/145 (L’indigent Gui et le sénéchal ingrat/Ingratus und Guido/Quod omnium viventium in mundo de beneficiis acceptis est ingratissimus homo) : Quidam rex senescallum habuit super imperium suum, cujus cor ita elevatum et exaltatum est, quod omnes opprimebat, quia ad nutum ejus omnia fiebant/Leuncius regnavit potens valde, qui cum semel per imperium equitasset, quidam pauper ei obviabat. Ait ei imperator : Karissime, unde es, et quod est nomen tuum ?
• Ch. 120/147 (Les miraculeux joyaux de Jonathas/Jonathas, drei Wunschdinge/De mulierum subtili decepcione) : Darius regnavit prudens valde, qui tres filios habuit, quos multum dilexit. Cum vero mori deberet, totam hereditatem primogenito legavit, secundo filio dedit omnia, que in tempore suo acquisivit, tercio filio scilicet minori tria jocalia preciosa dedit, scilicet annulum aureum, monile et pannum preciosum/Darius in civitate Romana regnavit prudens valde, qui tres filios habebat, quos multum dilexit. Cum vero mori deberet, legavit primogenito totam hereditatem, quam pater ejus ei dimisit, secundo filio dedit omnia, que tempore suo acquisivit, tercio filio tria jocalia dedit, scilicet anulum, monile et pannum preciosum.
• Ch. 121/199 (Les deux chevaliers/Nachtigall töten/De gloria mundi et luxuria, que multus decipit et ad interitum deducit) : Olim erat quidam rex, qui habuit duos milites in una civitate ; unus erat senex, alter juvenis. Senex erat dives et pulchram puellam propter ejus pulchritudinem in uxorem duxit/Quidam rex erat nobilis, in cujus regno erant duos milites, unus senex, alter juvenis. Senex miles habuit juvenculam in uxorem, quam miro modo dilexit.
• Ch. 122/59 (Le mari berné/Frau des Einäugigen/De adulteris mulieribus et excecacione quorundam prelatorum) : Miles quidam perrexit, ut vineam suam vindemiaret. Uxor autem ejus, putans ipsum diucius moraturum, amasium habuit, pro quo misit, ut cito veniret. Qui cum venisset, cameram intravit/ Miles quidam perrexit, ut vineam vindemiaret. Quod cum uxor percepisset, que unum alium amore inordinato dilexit, nuncium ad amasium misit, ut ad eam veniret. Qui cum venisset, cameram intrabant.
• Ch. 123/60 (La belle-mère rusée/Decke gezeigt/Quod juvencule sunt per parentes a luxuriosis cohercende et voluntati proprie non relinquende) : Miles quidam erat, qui peregre proficiscens commisit uxorem suam socrui sue servandam, id est matri uxoris sue. Uxor autem post decessum mariti quendam juvenem amavit, quod matri indicavit/Erat quidam miles, qui peregre proficiscens commisit uxorem suam sue socrui. Uxor autem alium amavit et matri indicavit.
• Ch. 124/105 (Le chevalier rusé/Halb geritten/Quod mulieribus non est credendum, neque archana committendum, quoniam tempore iracundiae celare non possunt) : Quidam miles generosus quendam regem, a quo feodatus erat, graviter offenderat, et misit ad eum milites, ut pro eo intercederent/Quidam miles quendam regem, a quo infeodatus erat, graviter offendit. Misit ad eum milites, ut pro eo intercederent.
• Ch. 125/Ø (L’épouse indiscrète/Sechzig Raben/Mulieres non solum pandunt secreta, sed ad hec mentiuntur plura) : Erant duo fratres, quorum unus laicus et alter clericus ; laicus sepe audierat a fratre suo, quod mulieres secretum alicujus non potuerunt occultare.
• Ch. 126/120 (Papirius, le garçon discret/Papirius/Quod mulieribus in nullo est credendum et presertim de secretis celandis, exemplum jocundissimum) : Refert Macrobius, quod quidam puer Romanus nomine Papirus semel cum patre senatum sapientum intravit, ubi quoddam secretum consilium preceptum erat sub pena capitis custodire/Macrobius refert, quod quidam puer Romanus nomine Papirus semel cum patre senatum sapientum intravit, ubi quoddam secretum consilium preceptum est sub pena capitis custodire.
• Ch. 127/219 (L’ermite morigéné/Fuß ab/De justitia et equitate dissertissimi judicis Christi per occulta judicia) : Miles quidam tyrannus erat, qui per multa tempora quendam famulum fidelem tenuit ac in omnibus providum. Quadam vero die, cum ad nundinas cum eodem servo per nemus transiret, accidit, ut miles triginta marcas argenti in medio nemoris perderet famulo ignorante/Miles quidam tyrannus erat et de rapina longo tempore vixit. Hic habebat quendam famulum secum fidelem tenuit ac providum. Quadam vero die, cum ad nundinas remotas per quoddam nemus cum eodem servo transiret, accidit, quod miles viginta marcas argenti in medio nemoris perderet famulo nesciente.
• Ch. 128/198 (Le juge ingénieux/Totensiegel/De injuste aliena bona occupantibus, gravis erit in extremis disceptio) : Maximianus regnavit, in cujus imperio erant duo milites, quorum unus erat justus et timens deum, alter vero cupidus et dives, qui magis studuit mundo placere, quam deo/Erat quidam rex justus valde ac prudens, qui habebat in regno suo duos milites, unus justus ac misericors, alter cupidus sive avarus.
• Ch. 129/196, variante de 238/Ø (L’amitié éprouvée/Freundesprobe/De amicitie vere probacione) : Quidam rex habuit tantum unicum filium, quem multum dilexit ; qui filius a patre licenciam accepit, ut mundum visitaret et amicos sibi acquireret/Quidam rex erat, qui tantum unicum filium habebat, quem multum diligebat ; filius iste semel a patre licenciam optinuit, ut mundum visitaret et ei amicos acquireret.
• Ch. 130/191 (Le récupération d’un château/Freundliche Worte/Quod vir sapiens plus valet viro forti) : Erat quidam rex, qui pauperem quemdam ad magnas divicias promovit eique unum castrum ad custodiendum commisit ; ille sic sublimatus, superbus factus est valde, cum inimicis regis consilium habuit et ipsorum proditor factus castrum ipsis aperuit/Erat quidam rex, qui quendam pauperem ad divicias et honores promovit et ei unum castrum fortissimum ad custodiendum tradidit ; ille sic sublimatus in superbiam est erectus. Convenit cum inimicis regis et factus est proditor ejus.
• Ch. 131/214 (Le pouvoir remis aux pauvres/Den Armen das Reich/De divitibus, quibus datur, et pauperibus, quibus id, quod habent, abstrahitur, quomodo deus eternaliter eos remunerat per celestem patriam) : Rex quidam fecit proclamari, quod omnes indifferenter ad eum venirent et, quicquit ab eo peterent, obtinerent/Gracianus regnavit dives valde, qui multas virtutes habebat ; inter quas liberalis erat valde, intantum quod per totum imperium preconem emisit proclamando, quod omnes sui imperii venirent et, quitquit ab eo peterent, optinerent.
• Ch. 132/210 (Les médecins envieux/Aussatz vorgespiegelt/De invidis, qui bonos per malam viam inficiunt) : Civitas quedam erat, in qua quatuor physici fuerunt in medicina periti ; junior alios tres in sciencia excellebat, intantum quod omnes infirmos ad eum venientes salvavit/Valencianus regnavit dives valde, in cujus regno erant quattuor physici, sed unus alios tres excellebat, intantum quod isti tres quarto invidebant et inter se composuerint, quomodo possent eum extinguere.
• Ch. 133/207 (Les chiens agressifs et le loup/Hunde und Wolf/De spirituali amicicia) : Quidam rex erat, qui duos leporarios habuit, qui quamdiu adinvicem erant ligati, mutuo se dilexerunt, sed ipsis solutis quilibet alium voluit devorare/Miles quidam erat, qui habebat duos canes, quos multum dilexit propter bonitatem illorum. Isti duo continue adinvicem ligati erant, et quamdiu ligati erant, pacifice se adinvicem habebant, sed quam cito soluti erant, ut ad predam currerent, quilibet alium invasit et vulneravit.
• Ch. 134/142 (Le sauveur et les envieux/In Waffen begraben/De innocenti morte Christi) : Seneca narrat, quod lex aliquando erat, quod quilibet miles in armis suis sepeliri deberet, et qui tantum defunctum armis spoliaret, morte moreretur/Pompejus statuit pro lege, quod quilibet miles post mortem in armis suis sepeliri deberet, et quicumque defunctum armis spoliaret, morte moreretur.
• Ch. 135/119 (Le viol de Lucrèce/Lucretia/De consciencia nostra, que dum angustiatur, ad deum per confessionem et opera meritoria recurramus) : Refert Augustinus de civitate dei, quod Lucrecia Romana nobilissima moribus, que erat uxor Calatini, et cum ille Calatinus Sextum nomine filium imperatoris Tarquinii ad castrum suum invitasset, Sextus est statim captus in amore pulcherrime Lucrecie/Refert Augustinus de civitate dei de Lucrecia Romana nobilissima moribus, que erat uxor Colatini, quod, cum ille Colatinus Sextum nomine filium Tarquinii imperatoris ad dictum castrum invitasset, Sextus statim captus amore Lucrecie pulcherrime tempus aptum, quo imperator et Colatinus predictus de Roma simul recesserant, observasset, ad ipsum castrum reversus, ibi pernoctavit.
• Ch. 136/104 (Le voleur berné/Mondstrahl/Quod vigilare debet pastor animarum) : Quidam fur ad domum cujusdam divitis nocte venit, et ascendens tectum domus per foramen auscultare cepit, si adhuc aliquis de familia divitis vigilaret/Quidam fur ad domum cujusdam divitis noctu venit, et ascendens tectum per foramen auscultare cepit, si adhuc aliquis de familia divitis vigilaret.
• Ch. 137/49 (L’empereur injustement banni/Coriolan/De naturali benignitate Christi et misericordia, quibus naturaliter peccatoribus convertentibus miseretur, et quod Christus recepit, quos mundus ejicit) : Eusebius narrat in cronicis de quodam imperatore, qui populum Romanum in maxima equitate gubernabat nulli parcens, sed pro equali culpa equalem penam tribuens tam divitibus quam pauperibus/Narrat Eusebius in cronicis de quodam imperatore, qui populum Romanum in maxima equitate rexit nulli parcens, tam divitibus quam pauperibus.
• Ch. 138/46 (Le fils magnanime/Verbannter Sohn/De illis, quos austeritate vincere non possumus, benignitate superemus) : Erat quidam rex nomine Medro, qui unicum filium habebat heredem. Filium dimisit patrem, propter hoc pater eum fugavit/Narratur, quod erat quidam rex Medorum, qui unicum filium habuit heredem. Filium deliquit in patrem, pater eum fugavit.
• Ch. 139/23 (Le regard mortel du basilic/Basilisk/De vulneribus anime) : Alexander regnavit, qui dominium tocius mundi obtinuit. Accidit semel, quod grandem exercitum collegit et quandam civitatem circumdedit, et in eodem loco plures milites et alios sine vulnere amisit/Allexander regnavit, qui dominium tocius mundi optinuit. Accidit semel, quod grandem exercitum collegit et quandam civitatem obsedit ; qui in eodem loco plures milites et alios sine aliquo vulnere amisit.
• Ch. 140/24 (La justice d’Héraclius/Drei Urteile/De justicia et equitate in vita presenti et futura semper imminendis) : Eraclitus regnavit, qui inter omnes virtutes, quas habuit, justus fuit nec precibus nec muneribus flecti poterat, quin justiciam pro loco et tempore exerceret/Grachus regnavit, qui erat inter omnia justus fuit nec precibus poterat devinci, quin justiciam pro loco, pro tempore exerceret.
• Ch. 141/25 (Le chevalier et le serpent/Schlange und Milch/De sano consilio semper audiendo et contrario abjiciendo) : Fulgencius regnavit, in cujus imperio erat quidam miles nomine Zedechias, qui uxorem pulchram accepit, sed non prudentem/Fulgencius regnavit, in cujus regno erat quidam miles nomine Studer, qui uxorem pulcram accepit, sed stultam.
• Ch. 142/41 (La victoire sur le propriétaire de chiens/Hundenamen/De diaboli laqueis, quibus nos multipliciter circumvenir satagit) : Erat quidam rex potens valde, qui quandam forestam construxit et eam muro circumvallavit, in qua diversa genera animalium posuit, in quibus multum delectabatur/Erat quidam rex potens valde, qui quandam forestam fecerat et eam muro vallavit, in qua diversa genera animalium posuit, in quibus multum delectabatur.
• Ch. 143/203 (Les craintes d’un roi/Todestrompete/De timore extremi judicii) : Quidam rex erat, qui statuit pro lege, quod, quicumque subito mori deberet, mane ante ortum solis ante domum ejus tubas canerent, et statim talis vestibus nigris se indueret et sic ad judicium veniret/Quidam rex erat, qui statuit pro lege, quod, quandocumque aliquis mori subito deberet et sine misericordia, quod duo bucinatores summo mane ante hostium ejus deberent tubas canere, et ille, qui mori deberet, vestimentis nigris indui deberet.
• Ch. 144/Ø (Les raisons de la détérioration du monde/Eins gleich zwei/De statu mundi actuali) : Fertur de quodam rege, cujus regnum in tam subitam devenit mutacionem, quod bonum in malum, verum in falsum, forte in debile, justum in injustum est mutatum.
• Ch. 145/32 (Les dragons du col/Drache im Hohlweg/De via salutis, quam dominus deus per filium suum aperuit) : Albertus narrat, quod tempore Philippi erat quedam via inter duos montes Armenie, que diu erat frequentata ; postea autem accidit nullum posse transire viam propter aeris infectionem, nisi exspiraret/Narrat Albertus, quod tempore Philippi erat via, que ducit inter duos montes Armenie, que diu erat frequentata ; subito autem accidit nullum transire viam propter infectionem aeris, nisi exspiraret.
• Ch. 146/118 (Le pirate Diomède et Alexandre/Alexander und der Seeräuber/De principibus et aliis magnatibus fortiter arguendis pro eorum forefactis) : Refert Augustinus in de civitate dei, quod Dionides pirata galea una longo tempore in mari homines spoliavit et cepit/Refert Augustinus de civitate dei, quod Dionides pirata galea una longo tempore in mari homines spoliavit et cepit.
• Ch. 147/38 (La source empoisonnée/Quelle vergiftet/De peccati veneno, quod aninam intoxicat) : De quodam rege narratur, quem inimici ejus occidere cogitabant, et quia potens erat, veneno eum perdere voluerunt/De quodam rege narratur, quem inimici cogitabant occidere, et quia potens erat rex, veneno perdere voluerunt.
• Ch. 148/37 (Le chanteur Arion/Arion/Quod peccatum hic vel alibi punietur) : Refert Agillus de Amore, quod, cum ditissimus esset et transire vellet de uno regno in aliud, conduxit navem ; sed naute propter pecuniam eum occidere volebant ; sed ipse ab eis impetravit, ut prius cantare posset ad honorem delphinis, qui in cantu hominis delectatur/Refert Agellinus de Amone, quod, cum ditissimus esset et transire vellet de uno regno in aliud, conduxit navem ; sed naute pro pecunia sua eum occidere volebant ; sed ipse ab eis inpetravit, ut prius cantare posset ; ad cujus cantum delphinis, qui in cantu hominum delectatur, eum suscepit et ad terram portavit.
• Ch. 149/36 (L’assassin de Philippe/Philipps Ermordung/De vana gloria, quam multa mala sequuntur) : Valerius narrat, quod quidam nobilis consilium sapientis quesivit, quomodo posset nomen suum dilatare/Valerius narrat, quod quidam nobilis sapientem consuluit, quomodo posset nomen suum perpetuare.
• Ch. 150/35 (La source miraculeuse/Musikquelle/De rore celestis gracie) : Plinius narrat, quod sit quedam terra, in qua nec ros nec pluvia descendit ; unde maxima est ibi siccitas et defectus aque, quia tantum est ibi unus fons, qui habet aquam in profundum ; cum vero homines aquam volunt habere, accedunt ad fontem cum omni genere musicorum, quod habent, et circueunt fontem, dulcem faciunt melodiam ; post melodiam aqua ascendit ad os fontis et fluit in habundancia, et sic homines aquam capiunt et recedunt/Plinius narrat, quod est quedam terra, in qua nec ros nec pluvia descendit ; unde maxima est ibi siccitas et defectus aque ; ibi est tantum unus fons, qui aquam in profundo habet ; unde cum ibidem homines aquam volunt habere, accedunt ad fontem cum omni genere musicorum, quod habent, et circuunt fontem, dulcem faciunt melodiam ; post melodiam aqua ascendit ad os fontis et fluit in habundancia, et sic homines aquam capiunt et recedunt.
• Ch. 151/197 (La lèpre causée par la jalousie/Aussatz aus Neid/De anima peccatrice per peccati lepram infecta, quomodo curatur) : Quidam rex nobilis in regno suo habuit duos milites ; unus erat avarus et alter invidus. Avarus pulchram uxorem habuit, oculis omnium graciosam, invidus vero uxorem valde turpem et omnibus odiosam/Quidam rex erat nobilis valde, in cujus regno erant duo milites, unus cupidus, alter invidus. Cupidus uxorem pulchram habebat et oculis hominum graciosam, sed invidus uxorem turpem et omnibus odiosam.
• Ch. 152/29 (Cleonitus et la ville assiégéeWaffen beschreiben/Quod Christus ab eternis periculis et demonum obsidionibus non liberavit) : Quidam vero princeps nomine Cleonitus, cujus populus in quadam civitate claudebatur obsessus, qui volens populo suo caute consulere, quid sibi utilius expediret, precepit, ut unus de militibus suis obsidionem accederet, qui obsidentibus insultum preberet, ordinavit, quod in telis suis latenter et artificaliter scriberetur/Quidam princeps erat nomine Cleoninus, cujus populus in civitate quadam claudebatur obsessus ; volens autem caute populo suo consulere, quid eis utilius expediret, precepit, ut unus de militibus suis obsidionem accederet, qui obsidentibus insultum preberet, ordinavit, quod in telis suis, lanceis et sagittis artificaliter scriberetur.
• Ch. 153/Ø (L’histoire d’Apollonius de Tyr/Apollonius von Tyrus/De tribulacione temporali, que in gaudium sempiternum postremo commutabitur) : Antiochus in civitate Antiochia regnavit, a quo ipsa civitas Antiochia nomen accepit. Ex conjuge sua filiam speciosissimam genuit.
• Ch. 154/Ø (L’icone du Christ à Édesse/Christusbild in Edessa/De celestis patria) : Narrat Gervasius, quod in Edissa civitate ob presentiam sancte imaginis Christi nullus hereticus vivere potest, nullus paganus, nullus idolorum cultor, nullus Judeus, sed nec locum illum barbari possunt invadere.
• Ch. 155/Ø (Le duel contre le chevalier fantôme/Wandelburia/De modo pugne in passione Christi contra diabolum) : In Anglia, ut narrat Gervasius, ad terminos episcopatus Elienensis est castrum Cathubricha nomine, infra cujus limites e vicino locus est, quem Wandleburiam dicunt, eo quod illic Wandali partes Brittannie seva Christianorum peremptione vastantes castrametati sunt.
• Ch. 156/51 (Achille parmi les servantes/Achilles unter Weibern/De causa subversionis Troje) : Ovidius refert de bello Trojano, quod Helena fuit capta a Paride, et quod prophetatum fuit, quod civitas Trojana non esset subjecta, quousque Achilles mortuus esset/Ovidius refert de bello Trojano, quod Helena fuit capta a Paride et post prophetatum fuit, quod civitas Trojana non esset subjecta, quousque Achilles mortuus esset.
• Ch. 157/58 (Le péage du portier/Zoll/De peccatorum non satisfacientum in presenti pro delictis) : Quidam imperator erat, qui janitorem prudentem habebat, qui a domino suo instanter petiit, ut eum janitorem civitatis per unum mensem esse concederet, ita quod ab omni gibboso, monoculo, scabioso, impetiginoso ac hernioso denarium haberet/Quidam imperator erat, qui janitorem prudentem habebat, qui a domino suo peciit, ut se janitorem civitatis per mensem faceret, ita quod ab omni gibboso, scabioso et inpetiginoso ac hernioso denarium haberet.
• Ch. 158/99 (Le corps de Pallas/Körper unverweslich/De perpetuitate anime) : Rome inventum est corpus incorruptum altius muro civitatis cum istis versibus : Filius Evandri Pallas, quem lancea curvi militis occidit, morte sua jacet/Rome inventum est corpus gigantis incorruptum alcius muro civitatis cum istis versibus, videlicet : Filius Evandri Pallas, quem lancea curvi militis occidit, morte sua jacet.
• Ch. 159/129 (L’affinement du vin/Wein, vier Eigenschaften/De inventione vinearum) : Josephus in libro de causis rerum naturalium refert, quod Noe invenit vitem silvestrem, id est labruscam a labris terre et viarum dictam/Refert Josephus libro de causis rerum naturalium, quod invenit Noe vitem silvestrem, id est labruscam a labris viarum dictam.
• Ch. 160/Ø (L’enlèvement de la châtelaine par le diable/Nach Evangelium aus der Kirche/De retractione diaboli, ne bonum operemur) : Frequens est, ut angeli Sathane in angelos lucis se transforment et in humanis mentibus aliquid diabolice immissionis nutriant ; ad istorum cognicionem quoddam notamine dignissimum subditur exemplum.
• Ch. 161/Ø (L’échanson fantôme/Zauberhorn/De deo pro suis beneficiis semper regratiando) : In regno Anglie monticulus quidam est in nemoroso saltu ad staturam hominis in apicem consurgens, in quem milites aliique venatores ascendere consueverunt, cum estu et siti fatigati aliquod instancie sue querebant remedium ; verum ex loci et rei condicione, relictis a longe sociis solus quisque ascendit, cumque solus quasi ad alterum loquens diceret : Sitio, statim ex improvisu e latere propinator astabat.
• Ch. 162/Ø (La fille maudite/Wunderberg/De cavendis imprecacionibus) : Rem novam atque insolitam, sed salubri consilio plenam et cautelam incautis facilem prestantem narrat Gervasius Tillebergensis ad Ottonem Romanorum imperatorem, quod in Cathilonia episcopatu Gerundensi est quidam mons excelsus valde ; hujus ambitus arduus est et pro parte inaccessibilis ad ascensum ; in cujus summitate locus est aquam continens subnigram et in profundo inperscrutabilem.
• Ch. 163/180 (L’élève Célestin et le diable/Pferd und Schafe/De timore inordinato) : Alexander regnavit, qui unicum filium nomine Celestinum habebat, quem multum dilexit. In animo suo cogitabat : Bonum est, filium meum ad doctrinandum dare/Allexander in civitate Romana regnavit, qui habebat filium nomine Celestinum habebat, quem multum dilexit. Cogitabat in animo suo : Bonum est, filium meum ad doctrinandum dare.
• Ch. 164/108 (Cinq types de fous/Fünf Narren/De perversitate mundi) : Habetur in quodam libro de colloquio Petri ad Jhesum : Vidi aliquando quinque viros, quos quidem freneticos arbitrabar/Habetur in quodam libro de colloquio Petri ad Jhesum : Vidi aliquando quinque viros, quos quidem freneticos arbitrabar.
• Ch. 165/109 (La folie humaine/Drei Narren/Item de mundi perversitate) : Legitur in vitis patrum, quod angelus ostendit cuidam sancto tres homines triplici fatuitate laborantes/In vitas patrum narratur, quod angelus ostendit cuidam seni tres homines laborantes triplici fatuitate. Ch. 165/139 : In vitas patrum, quod quidam egressus viderit Ethiopem in silva ligna succidentem ; alligata levare temptavit, que dum videret gravia, dissoluit et magis apposuit.
• Ch. 166/112 (Du jeu d’échecs/Schachspiel/De ludo schacorum) : Schacarium habet sexaginta quattuor puncta per octo divisa, scilicet virum et mulierem, sponsos et sponsas, clericos et laicos, divites et pauperes/Scacarium habet octo puncta. Ad istum ludum ludunt sex homines.
• Ch. 167/114 (L’oiseleur et le rossignol/Drei Weisheiten lehren/De audiendo bono consilio) : Sagittarius quandam aviculam nomine philomenam capiens, quando volebat eam occidere, vox data est philomene, et ait : Quod tibi proderit, o homo, si me occideris ?/Sagittarius quidam aviculam parvam capiens nomine Philomenam, et cum vellet eam occidere, vox data est philomene, et ait : Quod tibi proderit, o homo, si me occideris ? Ch. 167/190 : Sagittarius quidam parvam aviculam nomine philomenam cepit ; cum autem vellet eam occidere, data est ei vox, et ait : Karissime, quid proderit, si me occideris, quia ventrem tuum per me implere non poteris ?
• Ch. 168/115 (L’homme tombé dans le gouffre/Honig/De eterna dampnatione) : Barlaam narrat, quod peccator similis est homini, qui, cum timet unicornium, recedit in baratrum ; dum autem caderet, manibus arbustulam quandam apprehendit, que de profundo ascendebat, et aspiciens inferius vidit ad pedem arboris puteum teterrimum et draconem horribilem arborem cingentem et ejus casum ore aperto exspectantem/Barlaam narrat, quod peccator est similis homini, qui, cum timeret unicornem, cecedit in baratrum ; dum autem caderet, arbustulam quandam apprehendit manibus, que de fundo ascendebat, et aspiciens inferius vidit ad pedem arboris puteum teterrimum et draconem horribilem arborem cingentem et ejus casum ore aperto exspectantem.
• Ch. 169/125 (Les douze lois de Ligurius/Lykurg/De duodecim legibus et modo vivendi) : Narrat Trogus Pompejus de Ligurio nobili milite, qui civitatem quandam cum populo jurare indixerat ad servandum leges quasdam justas et utiles, licet principio graves, donec ipse ab Appolline deifico, quem ipse finxit esse auctorem dictarum legum, responsum reportaret/Narrat Trogus Pompejus de Ligurio nobili milite, qui civitatem quandam cum populo jurare induxerat ad servandum leges quasdam justas et utiles, licet graves, donec ipse ab Appolline deifico, quem ipse finxit esse auctorem dictarum legum, responsum reportaret.
• Ch. 170/133 (Saint Bernard et le joueur/Bernhard und der Spieler/De revocacione peccatoris ad viam penitencie) : Quidam lusor occurrit beato Bernhardo equitanti, dicens ei : Pater, ludo tecum et animam meam ponam contra equum tuum/Quidam lusor occurrens beato Bernhardo equitanti dixit ei : Pater, ludam tecum ! Animam meam pro equo tuo ponam !
• Ch. 171/183 (Les deux amis et l’assassin/Egypten und Baldach/De dilectione et fidelitate nimia et quod veritas a morte liberat) : Refert Petrus Alphonsus, quod erant duo milites, quorum unus manens in Egypto, alter in Baldach/Narratur de duobus militibus, quorum unus manebat in Egypto, alter in Baldac.
• Ch. 172/194 (Les histoires des chevaliers Gui et Tyr/Guido und Tyrius/De constantia fidelis anime) : Quidam rex erat in Anglia, in cujus regno duo milites erant ; unus Guido vocabatur, alter Tyrius/Quidam rex erat in Anglia, in cujus regno erant duo milites ; unus Gido vocabatur et alter Tyrius.
• Ch. 173/Ø (Les paquets prometteurs/Acht Pakete/De sarcinis et gravaminibus mundi et gaudiis celi) : Accidit semel, quod rex quidam ad nundinas perrexit et secum quendam magistrum philosophum cum discipulo suo duxit. Qui stantes in foro octo sarcinas viderunt vendicioni expositas, de quarum prima discipulus magistrum interrogavit, quale precium paupertas scilicet et et tribulaciones propter deum requireret.
• Ch. 174/57 (Le serpent ingrat/Schlange lösen/Quod natura docet, nemo tollere potest ; et de talione ingratitudine) : Quidam imperator post meridiem ad venandum equitabat. Accidit, quod transiret per quandam silvam et invenit quendam serpentem a pastoribus captum et ad arborem fortiter alligatum, serpens vero horribiliter clamabat/Legitur de quodam imperatore, qui a casu per quandam silvam transiit, invenit serpentem a pastoribus captum et ad arborem alligatum.
• Ch. 175/95 (Les cynocéphales/Wunderbare Menschen/De diversitate et mirabilibus mundi cum expositione inclusa) : Plinius narrat, quod aliqui homines sunt canina capita habentes, qui cum latratu loquuntur et vestiuntur pellibus animalium/De hominibus jam est loquendum, unde dicit Plinius et Augustinus, quod aliqui habentes canina capita cum latratu locuntur.
• Ch. 176/74 (Le jumeau siamois et la thériaque/Gespalten/De medicina spirituali) : Quidam puer erat natus ab umbilico et sursum divisus ita, quod haberet duo capita et duo pectora et quodlibet proprios sensus, ita quod uno edente vel dormiente alter non dormiebat/ Quidam puer est natus ab umblico et sursum in duo divisus, ita quod haberet duo pectora et quodlibet proprios sensus, ita quod uno edente vel dormiente alter non commedebat nec dormiebat.
• Ch. 177/141 (La reine Esther/Esther/De persecucione) : Rex Assuerus grande convivium cunctis principibus et populo regni sui fecit. Ad epulas reginam Vasti introduci jusserat, ut populus ejus pulchritudinem videret/Rex Asuerus grande convivium cunctis principibus et populis regni fecit. Ad epulas reginam Vasti introduci jusserat, ut populus ejus pulcritudinem videret
• Ch. 178/Ø (L’image du royuame/Wandgemälde/De omnium divitiarum matre, providentia) : Quidam rex desiderabat scire, quomodo seipsum et imperium deberet regere. Vocavit ad se unum, qui alios in sapientia excellebat, et ait ei : Carissime, trade mihi formam, meipsum et imperium regere !
• Ch. 179/Ø (La gourmandise et l’ivrognerie/Schlemmerei/De gula et ebrietate) : Refert Cesarius de detestabili vicio gule et ebrietatis, quod gula est solius corporis immoderatus et illecebrosus edendi et bibendi appetitus.
• Ch. 180/Ø (Le fidèle chevalier Onulphe/Grimoaldus/De fidelitate) : Refert Paulus Longobardus historiographus quendam Onulphum nomine Papiensem militem domino suo regi Portatico tanta fidelitatis signa monstrasse, ut se morti pro salute domini sui exponeret.
• Ch. 181/161 (La lionne infidèle/Löwin/De adulterio) : Legitur, quod quidam rex habuit leonem, leenam et leopardum, quos multum dilexit. Leo vero cum absens esset, leena cum leopardo adulterium commisit/Legitur, quod rex quidam habuit leonem ac leenam cum leopardo, quos multum dilexit. Leo vero cum absens esset, leena cum leopardo adulterium commisit.
• Ch. 182/53 (La fille de l’empereur confiée au sénéchal/Kaisertochter, Seneschall/Ø) : Narratur, quod quidam imperator nobilis habuit filiam pulcram sibi similem, quam commisit seneschalco suo custodiendam et peregre profectus est/Narratur, quod quidam imperator nobilis habuit filiam pulcram sibi similem, quam commisit seneschalco suo custodiendam et peregre profectus est.
• Ch. 183/71 (Diogène et Alexandre/Diogenes und Alexander/Ø) : Refert Saturnus, quod Diogenes ita erat in paupertate positus, quod dolium habuit pro domo, cujus hostium ad solem semper dirigebat/Refert Saturnus, quod Diogenes ita erat in paupertate, quod dolium habuit pro domo, cujus ostium ad solem semper dirigebatur/.
• Ch. 184/72 (La maîtrise de soi du garçon/Kohle/Ø) : Refert Valerius libro tercio, quod puer nobilis Alexandro sacrificanti assistens, errepto thuribulo carbo ardens in brachium dilapsus est/Refert Valerius libro tercio, quod puer nobilis Allexandro sacrificanti assistens, arrepto thuribulo carbo ardens in brachium dilapsus est.
• Ch. 185/73 (L’arbre empoisonné/Theriak/Ø) : Dicit Plinius, quod est quedam arbor in Indea, cujus flores fructus dulcem habent odorem, et juxta arborem manebat quidam serpens, qui vocabatur jaculus/Sic dicit Plinius, quod est quedam arbor in Judea, cujus flores fructus dulcem habent odorem, et juxta arborem manebat quidam serpens, qui vocabatur jaculus.
• Ch. 186/82 (Les statues du palais de Rome/Virgils Bild/Ø) : Reffert Allexander philosophus de naturis rerum, quod Virgilius in civitate Romana nobile construxit pallacium, in cujus medio pallacii stetit imago, que dea Romana vocabatur/ Refert Allexander de naturis rerum, quod Virgilius in civitate Romana nobile construxit pallacium, in cujus medio stetit imago, que dea Romanorum vocabatur.
• Ch. 187/101 (La fille de l’empereur renseignée par sa servante/Kaisertochter, Palast/Ø) : Erat quidam imperator, qui habuit unicam filiam caram, cui edificavit unum palacium pulchrum, in quo manebat, adjungens ei unam pedissequam sive nutricem/Erat quidam imperator, qui habuit unicam filiam caram, cui edificavit unum palacium pulcrum, in quo manebat, adjungens ei unam pedisequam sive nutricem.
• Ch. 188/106 (Le frère instruit et le frère inculte/Drei Buchstaben/Ø) : Erant duo fratres carnales, unus clericus et alter laicus in quodam cenobio et ad habitum sunt accepti/Erant duo fratres carnales, unus clericus et alter laicus in quodam cenobio et ad habitum sunt recepti.
• Ch. 189/173 (Le père adoptif négligent/Gnade/Ø) : Lucius regnavit, qui statuit pro lege, quod, quicunque puerum alicujus ad nutriendum acciperet et in ejus custodia puer fuisset lesus, in defecto suo vitam amitteret/Lucius regnavit, qui statuit pro lege, quod, quicunque puerum alicujus ad nutriendum acciperet et in ejus custodia puer fuisset lesus, in defecto suo vitam ammitteret.
• Ch. 190/176 (La descente dans l’enfer/Schwarz/Ø) : Symachus regnavit prudens valde quantum ad temporalia, sed stultus quantum ad spiritualia/Symachus regnavit prudens valde quantum ad temporalia, sed stultus quantum ad spiritualia.
• Ch. 191/93, variante de 199/178 (Le pèlerin hésitant/Brücke/Ø) : Erat quidam homo, qui semel debebat transire de uno regno ad aliud. Venit ad quendam pontem, per quem transire debebat/ Erat quidam homo, qui semel debebat transire de uno regno ad aliud. Venit ad quendam pontem, per quem transire debebat.
• Ch. 192/164, variante de 16/33 (Le sarcophage sous le palais impérial/Sarkophag/Ø) : Adrianus regnavit, qui dives erat valde, intantum quod sibi basilicam construeret ; in fundamento vero pallacii fodiebat et invenit sarchofagum aureum tribus circulis circumdatum, et talis erat superscriptio : Expendi, servavi, donavi, habui, recepi, perdidi/Adrianus regnavit, qui dives erat valde, intantum quod sibi basilicam construxit ; in fundamento vero pallacii fodiebat, invenit sarchofagum aureum tribus aureis circulis circumdatum, et talis erat superscriptio : Expendidi, servavi, donavi, habui, habeo, perdidi, punio.
• Ch. 193/151 (Le prétendant avisé et le prétentdant sot/Sieben Jahre treu/Ø) : Herodes regnavit, qui filiam pulchram habebat, quam miro modo dilexit, quam unus miles de suis intime dilexit, sed hoc ostendere non audebat/Herodes regnavit, qui filiam pulchram habebat, quam miro modo dilexit, quam unus miles de suis intime dilexit, sed hoc ostendere non audebat.
• Ch. 194/200 (Le piscivore condamné et son fils/Bratfisch/Ø) : Gallicus in civitate Romana regnavit prudens valde et super omnia justus, qui statuit pro lege, quicumque pectinem piscis in scutella sua verteret, morte moreretur sine aliqua misericordia, sed ante mortem peteret tria a rege et optineret, ita tamen quod nulla illarura peticionum esset pro vita habenda/Gallicus in civitate Romana regnavit prudens valde et super omnia justus, qui statuit pro lege, quod, quicumque pectinem piscis in scutella sua verteret, morte moreretur sine aliqua misericordia, sed ante mortem quereret tres peticiones a rege optineret, ita tamen quod nulla illarura peticionum esset pro vita habenda.
• Ch. 195/168 (La vierge et le chevalier/Fleischpfand/Ø) : Lucius in Roma regnavit prudens valde, qui habebat filiam pulcherrimam, quam multum dilexit. Erat quidam miles in curia, qui puellam miro modo dilexit/Lucius in Roma regnavit prudens valde, qui habebat filiam pulcherrimam, quam multum dilexit. Erat quidam miles in curia, qui puellam miro modo dilexit.
• Ch. 196/146, variante de 262/54 (L’héritier de l’arbre miraculeux/Baumerbe/Ø) : Ezechias regnavit Rome, qui tres filios habuit, quos multum dilexit. Rex ac imperator iste continue rixas habuit contra regem Egypti/Ochozyas regnavit Rome, qui tres filios habuit, quos multum dilexit. Scutum argenteum portabat cum quinque rosis rubicundis. Rex iste continuam guuerram habebat contra regem Egypti.
• Ch. 197/102 (Les quatre ermites/Größte Tugend/Ø) : Legitur in vitas patrum, quod quatuor heremite querebant inter se, quod quilibet diceret suam nobilissimam virtutem/Legitur in vita patrum, quod quattuor erant heremite in una domo bone vite. Quedam vice ceperunt inter sancta verba requirere, quod quilibet diceret suam virtutem.
• Ch. 198/123, variante de 236/123 (Alexandre le Grand chez le roi Porus/Geschirr stehlen/Ø) : Allexander magnus Pori regis Indorum curiam intravit in forma militis simplicis explorando ejus potestatem et statum/Allexander Macedo Pori regis Indorum curiam intravit in forma militis simplicis exploraturus ejus potenciam et statum.
• Ch. 199/178, variante de 191/93 (Le chevalier hésitant/Wüste/Ø) : Adrianus regnavit, in cujus imperio erat quidam miles, qui equitare cupiebat per quandam civitatem. Accidit, quod pergebat per quoddam desertum et ecce horribilis draco ex una parte jacuit in via, quam pergere debuit, et leo ex altera/Antonius regnavit, in cujus imperio erat quidam miles, qui semel ad quandam civitatem pergere volebat. Accidit, quod per quoddam desertum iter habebat, et ecce draco quidam horribilis ex una parte jacuit, leo ex alia parte vie.
• Ch. 200/217 (La ville harcelée par les bêtes sauvages/Drache durch Löwen entfernt/Ø) : Quedam civitas erat juxta mare, que a bestiis venenosis multa mala paciebatur/Quedam civitas erat a bestiis venenosis obsessa. Et inter bestias erat draco ferocissimus.
• Ch. 201/Ø (L’enlèvement de saint Laurent/Sankt Laurentius/De nativitate sancti Laurencii) : Quidam rex magnus Hispanie paganus prole caruit, multos thesauros diis suis ad optinendum prolem obtulit.
• Ch. 202/Ø (Le chevalier et la dame qui se dit le monde/Vorn schön, hinten verwesend/Exemplum, quod debemus relinquere mundum) : Quidam miles multum dilexit seculum et omnem intencionem ad hoc formavit, ut mundo complaceret, unde amor mundi ipsum impedivit, quod deum sequi non potuit.
• Ch. 203/Ø (Alexandre et les quatre belles femme/Alexander, vier Frauen/Utilitas picture, sculpture ac scripture) : Rex quidam potens Allexandrum potentissmum ad convivium invitavit. Et quia Allexander de auro vel argento parum curavit, hospes sollicitos, quod tanto principi propinaret, quatuor pulcherrimas mulieres propter Allexandrum, inter quas Allexander sedendo multum letabatur.
• Ch. 204/Ø (Sardanapale, le roi débauché/Luxuria, vier Füchse/De luxuria et quatuor ejus nocumentis) : Sardanopulus rex Grecorum, qui erat incontinens multum. Eo mortuo Greci pinxerunt imaginem hominis in molli et delicato lecto reclinantis, auem quatuor vulpes supportabant.
• Ch. 205/Ø (Tibère/Tiberius – Liberius/Honores mutant mores) : Tiberius ante imperium erat prudens, ingenio clarus, eloquens et fortis in bello.
• Ch. 206/Ø (Le portrait de la piété /Pietas, Göttertugenden/De diis paganorum, per quos virtutes philosophi intelligunt) : Pagani finxerunt tot esse deos, quot sunt virtutes diis apropriate ; deus igitur pietatis pingebatur ad similitudinem hominis tenentis in manu sua cor scissum in duos partes.
• Ch. 207/Ø (Le portrait de la pénitence /Penitentia/Ø) : Imago penitencie secundum Remigium pingebatur ad modum hominis nudati per totum, qui tenebat flagellum in manu cum quinque foliis et quinque versibus
• Ch. 208/Ø (La table d’or décorée du portrait de l’humilité/Tisch dem Weisesten/Ø) : Refert Titus Livius, quod inventa fuerat mensa aurea et consultus Appollo, cui dari deberet, respondit quod sapienciori.
• Ch. 209/Ø (Le portrait de la déesse Fortuna/Fortuna/Ø) : Idem Titus Livius scribit deam Fortune sic depictam. Erat imago mulieris habens faciem binam, unam obscuram et aliam claram, et utraque facies pingebatur ceca.
• Ch. 210/113 (Les trois anneaux/Glassteine/Ø) : Quidam rex habuit tres filios et unum lapidem pretiosum. Hii inter se certaverunt, unum autem filium pre ceteris dilexit/Quidam rex habuit tres filios et unum lapidem preciosum. Cum rex mori deberet, cogitavit, quod filii sui pro isto lapide precioso inter se certarent.
• Ch. 211/16 (Neemann, le lépreux/Naaman und Heliseus/Ø) : Erat quidam princeps nomine Neemann, qui cum esset princeps miliciae regis Syriae dives valde, sed leprosus/Erat quidam princeps nomine Naaman, qui, cum fuisset princeps milicie regis Syriae, erat dives valde, sed leprosus.
• Ch. 212/195 (Le sénéchal fourbe/Stricke/De filia regis et quinque militibus et cane) : Valerius Rome regnavit potens valde, qui unicam filiam habuit, quam miro modo dilexit, intantum quod quinque milites ordinavit, qui eam custodirent, et super illos quinque milites quendam custodem constituit, ut, si aliquis ex illis quinque militibus delinqueret, per eundem custodem puniretur/Valerianus regnavit potens valde, qui tantum unicam filiam habebat, quam miro modo dilexit, intantum quod quinque milites ordinavit, qui eam die noctuque custodirent, et super illos quinque milites quendam custodem constituit, ut, si aliquis miles delinqueret, ita quod puella non esset bene custodita, per custodem graviter puniretur.
• Ch. 213/21 (La vision de Daniel/Statue mit Tonfuß/Ø) : Daniel vidit statuam, cujus caput ex auro purissimo, pectus et brachia ex argento, venter et femur de aere, tibiae pedum quedam pars fereae et quedam pars fictilis/Habetur Danielis secundo : Daniel vidit statuam, cujus caput erat ex auro purissimo, pectus et brachia de argento, venter et femur de ere, tibie autem feree, pedum quedam pars ferea et quedam pars fictilis.
• Ch. 214/67 (La statue du sauveur à Jérusalem/Heilendes Christusbild/Ø) : Legitur in scolastica historia, quod in Jerusalem fuit quedam columpna enea, in cujus summitate erat imago salvatoris habens fimbrias ad modum Judeorum, et ad pedem columpne quedam herba nascebatur, que in altum se extendit, intantum quod imaginem eneam tetigit ; cujus fimbrias quis tetigerit, ad cujuslibet morbi valet medicinam/Legitur in historia scolastica, quod in Jerusalem est quedam columpna enea, in cujus summitate sculpta est imago salvatoris habens fimbrias ad modum Judeorum, et ad pedem columpne quedam herba nascitur, que in altum se extendit, intantum quod imaginem eneam tangit ; cujus fimbrias cum tetigerit, ad cujuslibet morbi valet medicinam.
• Ch. 215/126 (Une fille allaite sa mère/Mutter stillen/De praecone et nobili femina) : Refert Valerius, quod quidam praeco unam nobilem feminam pro adulterio capitali sentencia dampnavit et carceri tradidit ibidem fame occidendam, quam custos carceris non statim occidit, sed pietate motus aditum ipsius filie femine concessit, observavit tamen, ne quid alimonie matri inferret, ut sic fame periret/Refert Valerius libro quinto, quod pretor feminam nobilem coram se capitali sentencia dampnatam carceri tradidit ibi fame occidendam, quam custos carceris non statim occidit, sed pietate motus aditum quoque ad matrem concessit filie nupte observans, ne quid ferret alimonie, ut sic periret fame.
• Ch. 216/158 (Le lion fidèle/Löwenhochzeit/Ø) : Erat quidam rex, qui ad terram sanctam perrexit. Miles quidam erat, qui amore inordinato reginam dilexit et e converso venit ad dominam et cum ea morabatur, quamdiu rex erat absens/Erat quidam rex, qui consciencia motus ad terram sanctam pergere volebat ; quod est factum. Miles vero quidam erat, qui amore inordinato reginam dilexit et e converso ; venit ad dominam et cum ea morabatur, quamdiu rex erat absens.
• Ch. 217/216 (La mère qui tue son fils/Sohn zerfleischt sich/Ø) : Miles quidam erat, qui unicum filium habebat, quem multum dilexit. Filius iste cum etatem pervenisset, incepit manus et brachia delacerare et cum dentibus coriadere usque ad ossa/Eufemianus regnavit, in cujus regno erat quidam miles, qui tantum unicum filium habebat, qui semper proprias manus dilaceravit.
• Ch. 218/138 (Méduse et Persée/Medusa/Ø) : Quedam mulier erat nomine Medusa pulchra valde et oculis hominum gratiosa, intantum quod ad amorem erant multi incitati, ultra quam credi potest, et qui in eam respiciebant, ut videbatur, in lapidem commutati sunt/Quedam mulier erat nomine Medusa pulchra valde, intantum quod ad amorem ejus multi erant incitati, et omnes, qui in eam respiciebant, in lapidem mutati sunt.
• Ch. 219/140 (Le mariage royal/Hochzeit, ins Gefängnis/Ø) : Filius quippe regis Jherusalem desponsavit sibi filiam regis Babylonis, acceptamque tradidit erudiendam atque ornandum subter manus custodis/Filius quippe regis Jerusalem desponsavit sibi filiam regis Babylonis, acceptamque tradidit erudiendam atque ornandum sub manu custodis.
• Ch. 220/Ø (Le messager chaste et le message libidineux/Keusche und Unkeusche sagen/Ø) : Erat quidam rex pius et potens, qui habebat uxorem in longinquis partibus satis formosam et oculis hominum gratiosam.
• Ch. 221/Ø (Le service d’amour du chevalier/Rüstung mit Inschriften/Ø) : Fuit quidam miles, qui fecit proclamare hastiludia in partibus remotis et hoc propter amorem unius puelle. Et iste miles signavit se literis amoris circumquaque.
• Ch. 222/Ø (La force de l’amour/Freiheit aus Liebe/Ø) : Refert Romulus in annalibus Judeorum, quod erat quidam tyrannus, qui in amorem cujusdam domine erat accensus et inflammatus, ut regnum suum ad tempus dimisit et profectus est, ut illam visitaret.
• Ch. 223/Ø (Les lettres du père au fils/Vier Briefe/Ø) : Legitur in historia Romanorum, quod quidam magnus princeps habuit duos filios, unus scilicet major morabatur cum patre in quodam pallacio.
• Ch. 224/Ø (Le prévoyant étranger/Jahreskönige/Ø) : Consuetudo erat in quadam insula, quod singulis annis regem faciebant, sed ille rex post annum finitum mittebatur in exilium totus nudus.
• Ch. 225/Ø (Les messages d’une pétinente/Drei Ringe und Brief/Ø) : Refert Romulus in annalibus Judeorum, quod quedam domina preventa amoris magnitudine dominum suum proprium repudiavit et alteri congluciata est per amorem.
• Ch. 226/Ø (Les quatre tablettes/Vier Tafeln/Ø) : Legitur, quod quidam juxta Romam volens domum suam ampliare fodiens vero in altum invenit quatuor tabulas conjunctas.
• Ch. 227/Ø (Les lettres des prétendants/Briefe von vier Königen/Ø) : Secundum Remigium in annalibus Judeorum legitur, quod erat quedam domina, que amabatur a quatuor regibus, qui sibi varia dona promiserunt et literas diversas scripserunt.
• Ch. 228/Ø (Le rossignol et le crapaud/Nachtigall und Kröte/Ø) : Dicitur, quod inter philomelam et buphonem sit odium naturale in cantu, ideo quia philomena de nocte dum dulciter cantat, tunc bupho nititur ipsam in predam capere et ei fortiter insidiatur, ut eam interficiat.
• Ch. 229/Ø (Le Juif tombé dans la latrine/Jude im Abtritt/Ø) : Legitur de quodam Judeo, quod cecidit in cloacam die sabbati et voluit die sequenti extrahi, hoc est die dominico ; sed rex terre illius ipsum etrahi non permisit dicens : Heri servavit sabbatum suum, hodie custodiet meum.
• Ch. 230/Ø (Le bain dans le sang royal/In Königsblut baden/Ø) : Puella quedam pauper leprosa erat, que curari non poterat, nisi balneari contingeret in sanguine regali.
• Ch. 231/Ø (Pyrame et Thisbé/Pyramus und Thisbe/Ø) : Fuit quidam nomine Pyramus, qui dilexit unam nobilem puellam et ipsa eum econverso.
• Ch. 232/Ø (Le sauveur oublié/Stadt belagert, Undank/Ø) : Civitas quedam parva erat, et pauci in ea homines, venit quidam rex potens et obsedit eam, destruxit municiones in circuitu ejus, et facta est obsidio longa, et nullus poterat inveniri, qui liberaret inhabitantes illius civitatis.
• Ch. 233/Ø (Siséra tué par Yaël/Vom Weibe getötet/Ø) : Legitur de Sisare illo viro, qui cum precederet contra populum dei in prelium cum multis, sed perterruit eum dominus nocte, et fugere cepit cum omni populo suo.
• Ch. 234/Ø (Les ouvriers et le roi/Baum an Arbeiter/Ø) : Fuit quidam rex, qui habuit unum bonum agrum, quem commiserat agricolis suis exercendum et nullum censum ab eis habere voluit, nisi hoc solum, quod pro se reservari mandaverat in agro illo unam, scilicet arborem, de qua fructum habere posset annuatim in natura sua.
• Ch. 235/Ø (Les deux échansons/Wein verboten, Feind und Freund/Ø) : Erat quidam rex, cui infirmitas talis erat, quod quandocuncque forti vino utebatur sine mixtura, tunc erat sibi mors vicina.
• Ch. 236/Ø, variante de 198/123 (Le pauvre voleur de vaisselle/Geschirr stehlen/Ø) : Quidam pauper venit ad magnum festum, et absides et alia vasa argentea et aurea cocliaria apportabantur.
• Ch. 237/136 (Les trois sirènes/Sirenen/Ø) : Dixit Ovidius, quod tres fuerunt sirene in quadam insula maris, una cantabat cum citara, altera cum lyra, et tercia cum voce humana, quod omnes in suavem melodiam resonabant/Legitur, quod tres sirenes in insula maris fuissent et suavissimam cantilenam diversis modis cecinissent, una quippe voce, altera tibia, tercia lyra canebat.
• Ch. 238/Ø, variante de 129/196 (Les amis en détresse/Freundesprobe/Ø) : Quidam habuit tres amicos, unum valde divitem, alium mediocrem et tercium pauperem.
• Ch. 239/Ø (Le monstre né de la colère des dieux/Göttergaben verschmäht/Ø) : Legitur in flagitiis deorum, quod erat quedam mulier nomine Nostistes, que erat impregnata et vicina partui.
• Ch. 240/Ø (Le portrait d’Hélène, la déesse de l’amour/Amor/Ø) : Recitat Trojanus, quod Helena sic dicta depinxit deam amoris circumornatam quatuor rotis.
• Ch. 241/Ø (Le malade berné/Totenmahlzeit/Ø) : Homo quidam erat purus melancolicus, qui intantum fuit debilitatus et propriis viribus necnon sensibus privatus, quod se reputavit quasi mortuum et nolens comedere neque bibere nec quidquam aliud facere.
• Ch. 242/Ø (Les cinq frères et le joyau de leur sœur/Schwester mit Edelstein/Ø) : Puella quedam valde pulchra quinque fratres habebat valde pauperes, ipsa vero habebat unum lapidem valde preciosum, scilicet margaritam magnam et valoris magni pretii.
• Ch. 243/107 (Le choix du meilleur dieu/Götter wählen/Ø) : Quidam philosophus narrat, quod sibi traditi erant tres filii cujusdam regis ad informandum/Quidam philosophus narrat, quod sibi traditi erant tres filii cujusdam regis ad informandum.
• Ch. 244/Ø (Le double inceste/Inzest/Ø) : Erat olim in partibus aquilonis homo quidam nobilis ac potens et deliciis affluebat ; uxor ejus de magnatibus terre, que pulchra erat valde et oculis omnium graciosa concepit et filiam pulcherrimam genuit.
• Ch. 245/39 (L’aimant et le diamant/Magnet und Stahl/Ø) : Dicit Isidorus, quod est quidam lapis, qui magnes vocatur, qui ferrum ad se trahit/.
• Ch. 246/63 (Les tonneaux d’huile/Ölfässer/Ø) : Quidam homo erat, qui unicum filium habebat, cui post mortem nichil preter domum dimisit/Quidam homo erat, qui unicum filium habebat, cui post mortem nichil preter domum dimisit.
• Ch. 247/70 (La fille aveugle de l’empereur/Kopf hoch, blind/Ø) : Erat quidam imperator, qui filiam pulchram habebat, que semper caput erectum ad celum habebat/Erat quidam imperator, qui unam puellam pulcram in filiam habebat, que semper habebat caput erectum ad celum.
• Ch. 248/76a (La sobriété du vauteur/Gewichtsprobe/Ø) : Legitur de vulture, qui cum ceperit predam suam, probat, an totam predam possit secum portare et cum ea volare, annon/Legitur de vulture, qui cum ceperit predam suam, probat, an totam predam possit secum portare et cum ea volare, annon.
• Ch. 249/150 (Le misérable destin de la belle reine/Hildegarde/Ø) : Octavianus regnavit dives valde, qui super omnia uxorem suam dilexit propter tria, primo quia fidelis, secundo quia pulchra, tercio quia obediens et stabilis/Octavianus regnavit dives valde, qui super omnia uxorem suam dilexit propter tria, primo quia fidelis, secundo quia pulcra, tercio quia obediens et stabilis.
• Ch. 250/213 (Le chevalier et le rossignol/Asyl, Nachtigall/Ø) : Heinricus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod, si quis esset captus pro aliqua transgressione et in carcerem positus, si carcerem evadere posset et ad pallacium curreret ac intrare, antequam detentus esset, quantumcunque malus, refugium haberet, sed custos carceris graviter puniretur/Hainricus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod, si quis esset captus pro aliqua transgressione et in carcerem positus, si carcerem evadere posset et ad pallacium curreret ac intrare, antequam detentus esset, quantumcunque malus, refugium haberet, sed custos carceris graviter puniretur.
• Ch. 251/218 (Le voyage nuptial de la princesse/Sohn an Feindestochter/Ø) : Honorius regnavit dives valde, qui unicum filium habebat, quem multum dilexit. Fama istius imperatoris per mundum volabat, quod in omnibus probus erat et justus/Honorius regnavit dives valde, qui unicum filium habebat, quem multum dilexit. Fama istius imperatoris per mundum volabat, quod in omnibus probus erat et justus.
• Ch. 252/137 (Le cortège triomphal à Rome/Triumph, Beschreibung/Ø) : Consuetudo erat apud Romanos, quod victoribus triumphus hoc modo exhibebatur/Consuetudo erat apud Romanos, quod victoribus triumphus hoc modo exhibebatur.
• Ch. 253/94 (Les sources et eaux miraculeuses /Wunderbare Wasser/Ø) : Dicit Isidorus libro ethicorum, quod in Sicilia sunt duo fontes, quorum unus sterilem fecundat, alter fecundam sterilem facit/Dicit Isidorus libro ethicorum, quod in Sicilia sunt duo fontes, quorum unus sterilem fecundat, alter fecundam sterilem facit.
• Ch. 254/Ø (Le portrait de dieu Amour/Amor, vier Flügel/Ø) : Secundum Fulgencium et Isidorum imago Amoris fuit puer alatus quattuor alis.
• Ch. 255/Ø (Le portrait de la prière/Oratio/Ø) : Commentator Juvenalis super illud Juvenalis ‘De celo nothi solitus’ dicit, quod oraculum Appolliuis fuit ‘Nothi solitus’, id est nosci teipsum.
• Ch. 256/Ø (L’autruche ingénieuse/Straußei/Ø) : Legitur in scolastica historia, quod Salomon habebat strucionem habentem pullum, quem pullum Salomon in quadam cavea vitrea nutriebat.
• Ch. 257/Ø (Saint Adalbert/Algarus/Ø) : Sanctus Adalbertus dicit, quod in mari est piscis quidam nomine algarus, primo oritur ex fundo maris, scilicet slam vel motecht, et primo est vermiculus.
• Ch. 258/Ø (Le plus fort du monde/Wein, Weib, König/Ø) : Tres sapientes requisiti fuerunt, quid est forcius in mundo.
• Ch. 259/135 (L’impôt de l’empereur Auguste/Census/Ø) : Cesar Augustus Romanum imperium regebat, qui sue dicioni omnia regna subjugavit/Cesar Augustus Romanum regebat imperium, qui sue dicioni omnia regna subjugavit.
• Ch. 260/208 (L’apprenti sorcier qui vola le livre de magie/Zauberbuch stehlen/Ø) : Erat quidam magister peritus in arte nigromantia, in qua fuerunt multe subtilitates/Erat quidam magister peritus in arte nigromancia, in quo fuerunt multe subtilitates.
• Ch. 261/40 (La deétermination des animaux/Bestimmung der Tiere/Ø) : Basilius dicit in exameron, quod quedam bestie sunt ordinate ad laborandum et non valent ad comedendum/Basilius dicit in exameron, quod quedam bestie sunt ordinate ad laborandum et non valent ad comedendum.
• Ch. 262/54, variante de 196/146 (L’héritage de l’arbre miraculeux/Baumerbe, Variante/Ø) : Valerius in civitate Romana regnavit valde dives, qui omnia ad libitum habebat ; iste vero tres filios inter cetera habuit et servientes innumerabiles/Valerius in civitate Romana regnavit dives valde, qui omnia ad libitum habebat ; iste vero tres filios inter cetera habuit et servientes innumerabiles.
• Ch. 263/56 (La mère adultère/Schlange und zwei Kröten/Ø) : Mulier quedam duos filios in adulterio concepit et peperit. Primus filius factus est heremita et pro matre intime in orationibus suis rogavit/Mulier quedam duos filios in adulterio concepit et peperit. Primus filius factus est heremita et pro matre intime in orationibus suis rogavit.
• Ch. 264/83 (L’oursin/Echinus/Ø) : Refert Ambrosius, quod est quidam piscis in mari, qui vocatur echinus et est talis nature, quod cum procellas ventorum prospicit et calculum validum arripuit secum tanquam anchoram trahit, ne excutiatur a fluctibus, ita quod suis viribus se non regit/Refert Ambrosius, quod est quidam piscis in mari, qui vocatur ethnus et est talis nature, quod cum procellas ventorum perspicit et calculum validum arripuit secum tanquam anchoram trahit, ne excuciatur a fluctibus, ita quod suis viribus se non regit.
• Ch. 265/88 (Le trésor d’or découvert au pied de la statue/Statue mit Stirnband/Ø) : Legitur in gestis, quod tempore Hainrici imperatoris erat quedam statua marmorea circa caput suum habens circulum aureum, in quo erat scriptum : Kalendas maji sole oriente caput aureum habeo/Legitur in gestis, quod tempore Hainrici imperatoris erat quedam statua marmorea circa caput suum habens circulum aureum, in quo erat scriptum : Kalendas maji sole oriente caput aureum habebo.
• Ch. 266/90 (La guérison de la princesse gâtée/Schwammmesser/Ø) : Refert Seneca, quod quedam mulier pulchra filia regis delicate nutrita passa erat in mamilla, que requisitis medicis, qui eam sanarent/Refert Seneca, quod quedam mulier pulcra filia regis delicate nutrita passa erat in mamilla, que requisivit medicis, qui eam sanarent.
• Ch. 267/91 (Le garçon et le dauphin/Delphin und Knabe/Ø) : Refert Valerius, quod erat quidam puer quinque annorum, qui singulis diebus ad litus maris perrexit/Refert Valerius, quod erat quidam puer quinque annorum, qui singulis diebus ad litus maris perrexit.
• Ch. 268/96 (Régulus et le dragon/Regulus und die Schlange/Ø) : Regulus consul bellum contra Carthaginenses sortitus juxta quoddam flumen castra constituit, ubi serpens maximus multos ad aquam descendentes oocidit/Regulus consul bellum contra Carthaginenses sortitus juxta quoddam flumen castra constituit, ubi serpens maximus multos ad aquam descendentes oocidit.
• Ch. 269/128 (L’orateur Antoine et son serviteur/Antonius Orator/Ø) : Refert Valerius libro quarto, quod Antonius orator clarissimus accusatus de incestu per quosdam, qui contra eum produxerunt quendam testem Pepium nomine ejus agricultorem, qui Antonio eunti ad stuprum lucernam portaverat, ut dicebant/Refert Valerius libro sexto, quod Antonius orator clarissimus accusatus de incestu per quosdam, qui contra eum produxerunt quendam testem Pepium nomine ejus agricultorem, qui Antonio eunti ad stuprum lucernam portaverat, ut dicebant.
• Ch. 270/212 (Le duc rusé/Pferdewiehern/Ø) : Quondam erat regnum sine herede derelictum. Questio inter satrapas erat, quis esset rex de jure/Quondam erat regnum quoddam sine herede derelictum. Questio inter satrapas erat, quis esset rex de jure.
• Ch. 271/Ø (Le fils apparemment indocile/Dreimal tapfer/Ø) : Rex fuit in civitate Athanensi, qui dicebat, qui ter fortiter pugnaverit et vicerit, milicie vacet.
• Ch. 272/Ø (Le deuil perturbé/Totenklage/Ø) : Rex erat Atheniensium, qui quando parentes aliquorum mortui erant vel filii, tunc viventes faciebant eis domunculas super sepulchrum mortuorum et ibi triginta dies morabantur, plangentes et flentes super defunctos.
• Ch. 273/Ø (L’empereur exilé et ses trois filles/Lear/Ø) : Theodosius in civitate Romana regnavit prudens valde et potens, qui tres filias pulcras habebat, dixitque filie seniori : Quantum diligis me ?
• Ch. 274/Ø (Les garde-feu endormis/Feuerlärm, Trunk/Ø) : Antonius in civitate Romana regnavit prudens valde, qui statuit pro lege, quod quandocunque ignis esset in civitate, speculator ad hoc esset, assignatus qui alta voce clamaret : Ignis est in civitate.
• Ch. 275/Ø (L’empereur Antoine, joueur d’échecs/Schachspiel, Reichsteilung/Ø) : Antonius in civitate Romana regnavit prudens valde, qui multum cum canibus ludere solebat et post ludum tota die in ludo scaccii se occupabat.
• Ch. 276/75, variante de 82/26 (La source bouchée/Brunnen gegen Trunkenheit/Ø) : Andronicus in civitate Romana regnavit, qui inter omnia bona mundi melodiam ciconie dilexit/Erat quidam imperator, qui habebat ante portam palacii fontem clarum ; et juxta fontem duo ciconie nidificabant, sic quod femella pullos produxit, masculus illo tempore per eamque volabat cibum pro femella et pullis colligendo.
• Ch. 277/Ø (Le château englouti/Nach Reichtum heiraten/Ø) : Teobaldus in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod nullus sub pena mortis uxorem aliquam propter pulcritudinem desponsaret, sed propter divicias, et si pauper esset, mulier vero dives eam non acciperet, nisi tantum in diviciis possideret sicut et ipsa.
• Ch. 278/Ø, variante de 104/159 (La quête d’une vierge pure/Androclus, Variante/Ø) : Miremis in civitate Romana regnavit, qui uxorem pulcram desponsaverat, et diu erant adinvicem conjuncti et nullam prolem habere poterant.
• Ch. 279/Ø (L’impératrice agacée et la dame/Frau nach der Reinigung/Ø) : Olympus in civitate Romana regnavit, qui virginem in uxorem accipiebat, que concepit et peperit.
• Ch. 280/Ø (Le fils orgueilleux/Unter der Entehrten büßen/Ø) : Lampadius in civitate Romana regnavit, qui statuit pro lege, quod qui filiam alicujus rapuit viginta annis placaret patrem puelle, alioquin moreretur.
• Ch. 281/Ø (Le bain dans le sang du chevalier/Bad im Blut des Geliebten/Ø) : Coromius in civitate Romana regnavit, qui habebat quandam mulierem pulcram in uxorem, que quando semel stetit in fenestra castri sui, vidit duos milites in quodam prato sub castro adinvicem pugnantes.
• Ch. 282/Ø (Les peintures de Jonathan lui rappelant sa mission/Feuer und Wasser bewahren/Ø) : Onias in civitate Romana regnavit prudens valde, qui quandam puellam in uxorem accepit pulcram valde, que concepit et peperit filium pulcherrimum.
• Ch. 283/Ø (Fulgencius, l’échanson/Fridolin/Ø) : Mamertinus in civitate Romana regnavit, qui filium fatris sui cum eo tenebat, quem multum dilexit, cui nomen erat Fulgencius, qui singulis diebus de potu ejus propinabat.

Les 16 chapitres issus de l’Historia septem sapientum

Les 16 chapitres issus de l’Historia septem sapientum

• HSS 0 (Exposition/Rahmen/Ø) : Poncianus in urbe Romana regnavit prudens valde, qui uxorem filiam regis Romanorum accepit, quam multum dilexit/Poncianus in civitate Romana regnavit prudens valde, qui uxorem filiam regis Romanorum accepit, pulchram valde ac occulis homimum graciosam, quam multum dilexit.
• HSS 1 (L’arbre/Baum/Arbor) : Erat quidam burgensis in civitate Romana, qui ortum pulcherrimmm habebat. In quo orto pinus erat, scilicet arbor nobilis, que singulis annis fructum virtuosum producebat in tanta virtute, quod, quicumque comedisset infirmus accepto leproso de fructu commedit, santitatam perfectam invenisset/Erat quidam burgensis Rome, qui ortum pulcherrimmm habebat. In quo orto erat pinus, id est arbor nobilis, que singulis annis fructum virtuosum producebat in tanta virtute, quod, quicumque infirmus excepto leproso de fructu commedit, santitatam perfectam invenit.
• HSS 2 (Le chien/Hund/Canis) : Miles quidam erat strenuus valde, qui tantum unicum filium habebat, sicut vos habetis, hic erat infans. Et tantum eum dilexit, quod tres nutrices pro pueri custodia ordinavit/Miles quidam erat strenuus valde, qui tantum unicum filium habebat, sicut vos habetis, sed erat infans. Tantum istum infantem dilexit, quod tres nutrices pro pueri custodia ordinavit.
• HSS 3 (Le sanglier/Eber/Aper) : Quidam imperator fuit, qui forestam quandam habebat, in qua erat aper intantum crudelis, quod omnes intrantes occidit/Quidam imperator erat, qui quoddam forestam habebat, in qua erat aper strennuus, crudelis, intantum quod omnes intrantes occidit.
• HSS 4 (La clef/Hausschlüssel/Puteus) : Dudum fuit in quadam civitate miles quidam senex, qui quandam juvenculam, sicut vos habetis, in uxorem accepit, quam miro modo dilexit, intantum quod qualibet nocte propriis manibus ostia domus sue clausit et claves sub capite posuit/Dudum erat in quadam civitate quidam miles senex, qui quandam juvenculam, sicut tu habes, accepit, quam miro modo dilexit, intantum quod qualibet nocte propriis manibus hostia domus sue clausit et claves sub capite posuit.
• HSS 5 (Le trésor/Turm Herodots/Gaza) : Dudum erat in civitate Romana quidam miles generosus, qui tantum duas filias et unum filium habebat. Iste miles miro modo torneamenta et hastiludia dilexit, intantum quod, quitquit acquirere poterat, in spectabulis mundanis expendebat/Dudum erat in civitate Romana quidam miles generosus, qui tantum duas filias et unum filium habebat. Miles iste miro modo torneamenta et hastiludia dilexit, intantum quod, quitquit acquirere posset, in spectabulis mundanis expendit.
• HSS 6 (La pie/Elster/Avis) : Civis quidam fuit in civitate, qui habebat quandam picam, quam multum dilexit, intantum quod singulis diebus linguam Hebraicam eam docebat, et in lingua illa tam perfecte erat instructa, ita quod satis aperte loquebatur/Civis quidam erat in civitate, qui quandam picam habebat, quam multum dilexit, intantum quod singulis diebus linguam Ebraicam eam docebat, et tam perfecte in illa lingua erat edocta, quod satis aperte loquebatur.
• HSS 7 (Les sages/Septem sapientes/Sapientes) : Septem sapientes quondam fuerunt in civitate Romana, per quos totum imperium regebatur ac eciam imperator, sicut jam septem sapientes tui faciunt, ita quod imperator sine eorum consilio nichil agere volebat/Sapientes septem quondam fuerunt in civitate Roma, per quos totum imperium regebatur et eciam imperator, sicut jam septem sapientes tui faciunt, ita quod imperator nichil sine eorum consilio facere volebat.
• HSS 8 (La jeune épouse/Gattin/Tentamina) : Miles quidam senex ac justus multo tempore sine uxore ac prole extitit. Tandem venerunt ejus amici, sicut satrape imperii ad vos venerunt, consulendo, ut acciperet uxorem. Miles sic consultus et tociens ab amicis pulsatus concessit/Miles quidam senex ac justus a multo tempore sine uxore ac prole extitit. Tandem venerunt ejus amici, sicut satrape imperii ad vos venerunt, consulendo, ut uxorem acciperet. Miles sic consultus et ab amicis pulsatus concessit.
• HSS 9 (La tour de Virgile/Virgils Turm/Virgilius) : Octavianus imperator regnavit dives valde et tamen cupidus et super omnia aurum cupiebat. Cives Romani tempore suo multa aliis nacionibus fecerunt, intantum quod diversa regna contra Romanos commota sunt. In illo tempore erat in civitate magister Virgilius, qui omnes in sciencia excellebat et precipue in arte magica/Octavianus regnavit dives valde et tamen cupidus, qui multum super omnia aurum cupiebat. Cives Romani tempore suo multas injurias aliis nacionibus fecerunt, intantum quod diversa regna contra Romanos commota sunt. In illo tempore erat in civitate magister Virgilius, qui omnes in sciencia excellebat et precipue in arte magica.
• HSS 10 (Le médecin/Arzt/Medicus) : Fuit quidam famosus physicus nomine Ypocras subtilis valde, qui omnes alios in sciencia sua excellebat ; habebat autem quendam nepotem nomine Galienum, quem multum dilexit/Quondam erat famosus physicus nomine Ypocras subtilis valde, qui omnes alios in sciencia sua excellebat. Qui habebat quendam nepotem nomine Galienum, quem multum dilexit.
  • HSS 11 (Le sénéchal/Peter und Paul/Senescalcus) : Rex quidam erat miro modo inflatus, intantum quod mulieres eum appropinquare abhorrerent. Rex iste intendebat corpora apostulorum Petri et Pauli de Roma violenter aufferre/Rex quidam erat miro modo inflatus, intantum quod mulieres eum appropinquare abhorrebant. Rex iste intendebat corpora apostulorum Petri et Pauli de Roma civitate violenter aufferre.
• HSS 12 (Les amants/Drei Liebhaber/Amatores) : Fuit quidam imperator, qui tres milites habebat, quos miro modo dilexit. In civitate autem Romana erat quidam miles senex, qui quendam juvenculam pulchram uxorem accepit, quam super omnia dilexit, sicut jam vos imperatricem diligitis/Imperator quidam erat, qui tres milites habebat, quos miro modo dilexit. In civitate Romana erat quidam miles senex, qui juvenculam pulcram in uxorem accepit, quam super omnia dilexit, sicut jam vos imperatricem diligitis.
• HSS 13 (L’enlèvement/Entführung/Inclusa) : Erat quidam rex, qui miro modo uxorem suam dilexit, intantum quod in castro fortissimo eam inclusit, et claves castri rex ipse portavit. Domina vero de hoc multum desolata erat/Erat quidam rex, qui miro modo uxorem suam dilexit, intantum quod eam in castro fortissimo inclusit, et claves castri rex ipse portavit. Domina vero de hoc multum desolata erat.
• HSS 14 (La veuve/Witwe von Ephesus/Vidua) : Quidam miles quendam uxorem pulchram habebat, quam, ultra quam credi potest, dilexit, intantum quod presencia sua carere non poterat bono modo. Accidit semel, quod ambo taxillis ludebant, miles a casu cultellum parvum in manu tenebat/Quidam miles erat, qui uxorem pulchram habebat, quam miro modo dilexit, intantum quod presencia sua bono modo carere non potuit. Accidit semel, quod ambo cum taxillis ludebant, miles a casu cultellum parvum in manu tenebat.
• HSS 15 (La prédiction/Wahrsagung/Vaticinium) : Quidam miles erat, qui tantum unicum filium habebat, sicut jam vos me habetis, quem multum in principio dilexit, quem tradidit cuidam magistro in partibus longinquis ad nutriendeum et doctrinandum/Quidam miles erat, qui tantum unicum filium habebat, sicut jam tu me habes, quem multum in principio dilexit. Tradidit eum cuidam magistro in partibus longinquis ad nutriendeum, doctrinandum.

Les 15 chapitres extravagants (EX 1-15)

• EX 1 (L’énigme d’Oedipe/Ödipus’ Rätsel/Ø) : Erat quidam rex potens valde, qui super portam civitatis problema scripsit in hiis verbis, et quicumque problema solvere posset, honores et divicias infinitas ab imperatore obtineret. Et problema erat istud : Erat quidam animal, quod in principio vite sue super quatuor pedes ambulabat, in medio vite super duos, in fine super tres stabat/Erat quidam rex potens valde, qui supra portam sui pallacii hec problema scripsit in hiis verbiis, et quicumque solvere posset, honores et divicius [!] infinitas ab imperatore optineret : Erat quidam animal, quod in principio vite sue super quatuor pedes ambulabat, in medio vite suo [!] super duos, in fine super tres stabat. [Source inconnue ; éd. Katona 1899, p. 487-490 ; Oesterley 1872, p. 176 ; 12 (+ 1) témoins : Brême, msb 0003 ; Budapest EK, Cod. lat. 25 ; Colmar, MS 248 ; Copenhague, GKS 2082b 4to ; Greifswald BGM, XII.E.78 ; Kassel, Cod. 2° Ms. theol. 155 ; Kiel UB, Cod. ms. Bord. 58H ; Leipzig UB, Ms. 919 ; Lüneburg, Ms. Theol. 2° 11 ; Nuremberg SB, Cent. IV,17 ; Sélestat, Cod. 25, fol. 160^va-161^vb ; Uppsala, C 179 ; Wiesbaden, Hs. 243 (†) ; début cité d’après le manuscrit de Sélestat et l’édition de Katona]
• EX 2 (L’amateur de justice/Ø/Ø) : Erat quidam vir nobilis valde et potens tantus quod amator justicie, ut nullam in judiciis respiceret personam/Erkenbaldus de Burban vir nobilis et potens erat tantus amator justicie, ut nullam in judiciis respiceret personam [Source : Césaire de Heisterbach, Dialogus Miraculorum, 9/38 ; éd. Strange 1851, II, p. 193-195 ; 3 témoins : Gdańsk, Ms. Mar. F 43 ; Karlsruhe, Cod. Aug. pap. 84, fol. 95^vb-96^rb ; Varsovie BN, Rps BOZ 68 ; début cité d’après le manuscrit de Karlruhe et l’édition de Strange]
• EX 3 (Aristote à Alexandre/Ø/Ø) : Fuge ab homine omni flavo et livido/Fuge ergo ab omni homine livido et flavo. [Source : Aristoteles de arte physiognomonica ad Alexandrum scriptor ; éd. Möller 1963, p. 158 ; 2 témoins : Colmar, MS 10, fol. 73^v ; Sélestat, Cod. 25 ; début cité d’après le manuscrit de Colmar et l’édition de Möller]
• EX 4 (La juive violée/Ø/Ø) : In civitate Lemovicensi Judeus quidam filiam habuit formosam/In civitate Lemovicensi Judeus quidam filiam habuit formosam/ In civitate, ut opinor, Wormacia, Judaeus quidam manebat, filiam habens formosam. [Source : Césaire de Heisterbach, Dialogus Miraculorum, 2/24 ; éd. Strange 1851, I, p. 94-95 ; 2 témoins : Gdańsk, Ms. Mar. F 43, fol. 218^ra-rb ; Varsovie BOZ 6 ; début cité d’après le manuscrit de Gdańsk et l’édition de Strange]
• EX 5 (La physionomie de Jésus/Ø/Ø) : Legitur in annalibus libris Romanorum ; quod dominus noster Jhesus Christus, qui dictus fuit a gentibus veritatis propheta, stature fuit procere mediocris et spectabilis/Legitur in annalibus libris Romanorum, quod dominus noster Jhesus Christus, qui dictus fuit a gentibus propheta veritatis, stature fuit procere mediocris et spectabilis. [Source : Lettre de Lentulus ; éd. Dobschütz 1899, p. 319* ; 5 témoins : Brême, msb 0003 ; Cambridge HCL, Ms. Lat. 192 ; Colmar, MS 10, fol. 72^v ; Nuremberg SB, Cent. IV,17 ; Sélestat, Cod. 25 ; début cité d’après le manuscrit de Colmar et l’édition de Dobschütz]
• EX 6 (L’exilé avec des inscriptions/Exilierter mit Inschriften/Historia de ascensione domini) : Legitur in historia Atheniensium, quod quidam nobilis deliquit contra suum regem/Legitur in historia Atheniensium, quod quidam nobilis deliquit contra suum regem. [Source : Robert Holcot, Moralitates, 12 ; éd. 1586, p. 721 ; Oesterley 1872, p. 247 (n° 14) ; 5 témoins : Budapest EK, Cod. lat. 25 ; Gdańsk, Ms. Mar. Q 15 ; Innsbruck ULB, Cod. 739 ; Nuremberg SB, Cent. IV,17 ; Würzburg FK, Ms 115, fol. 223^r-v ; début cité d’après le manuscrit de Würzburg et l’édition de 1586]
• EX 7 (Les cinq sens/Ø/Historia quinque sensuum) : Legitur, quod inter gentiles in quadam civitate erat dedicata deo fortitudine, et erant quinque fontes in medio/Legitur, quod inter gentiles in quadam civitate, quæ erat dedicata deæ fortune, erant quinque fontes in medio. [Source : Robert Holcot, Moralitates, 15 ; éd. 1586, p. 722 ; 2 témoins : Budapest EK, Cod. lat. 25 ; Nuremberg SB, Cent. IV,17, fol. 283^va-284^ra ; début cité d’après le manuscrit de Nuremberg et l’édition de 1586]
• EX 8 (Saint Thomas/Martyrium/Ø) : Legitur, quod sanctus Thomas propter fidei constanciam ductus fuit ad regem. [Source inconnue ; Oesterley 1872, p. 135 ; 6 témoins : Göttweig, Cod. 268 ; Innsbruck ULB, Cod. 207 ; Kremsmünster, CC 85 ; Munich BSB, Clm 3261 ; Munich BSB, Clm 16223, fol. 244^rb ; Vienne NB, Cod. 14452 ; début cité d’après le manuscrit de Munich]
• EX 9 (La femme adultère/Ø/Ø) : Mulier quedam valde pulcra uni militi est desponsata, que duos filios ex adulterio concepit. Primus filius studium exercebat. [Source inconnue ; 2 témoins : Brême SUB, msb 0003, fol. 54^va-b ; Kiel UB, Cod. ms. Bord. 58H ; début cité d’après le manuscrit de Brême]
• EX 10 (Amour, hiver et été/Amor, Winter und Sommer/Ø) : Narrat Fulgencius in quodam libro de gestis Romanorum, quod cives Romani verum amorem hoc modo scripserunt/Narrat Fulgencius in quodam libro de gestis Romanorum, quod Romani verum amorem sive veram amicitiam hoc modo descripserunt. [Source : Robert Holcot, Moralitates, 26, ed. 1586, p. 731 ; Oesterley 1872, p. 247 (n° 17) ; 2 témoins : Brême SUB, msb 0003, fol. 45^ra-b ; Gdańsk, Ms. Mar. Q 15 ; début cité d’après le manuscrit de Brême et l’édition de 1586]
• EX 11 (Caius Mucius Scaevola/Mucius Scaevola/Ø) : Olim in civitate Romana erat quidam magnus nomine Tarquinus, qui contra leges Romanorum forefecit, propter quod a civitate est expulsus/Olim in civitate Romana erat quidam magnus nomine Tarquinus, qui leges Romanorum forum [!] fecit, propter quod a civitate est expulsus. [Source inconnue ; éd. Katona 1899, p. 490-491 ; 5 (+ 1) témoins : Budapest EK, Cod. lat. 25 ; Copenhague, NKS 123 4to ; Greifswald BGM, XII.E.78 ; Kassel, Cod. 2° Ms. theol. 155 ; Nuremberg SB, Cent. IV,17, fol. 318^ra-b ; Wiesbaden, Hs. 243 (†) ; début cité d’après le manuscrit de Nuremberg et l’édition de Katona]
• EX 12 (L’hérétique et le diable/Eucharistiemirakel/Ø) : Quidam Christianus factus est hereticus et magus, qui consulebat diabolum, et in orto in specie humana sibi apparuit et secum diversa contulit/Quidam Christianus factus est hereticus et magus, qui consulebat diabolum, et in orto in specie humana sibi apparuit et secum diversa contulit. [Source inconnue ; éd. Fischer 1902, p. 37 ; 8 témoins : Ansbach, Ms. lat. 65 ; Eichstätt, Cod. st 758 ; Křivoklát, Cod. I a 37 ; Munich BSB, Clm 9716 ; Munich BSB, Clm 18377 ; Nuremberg GN, Hs 27983, fol. 124^ra-b ; Vatican, Ottob. Lat. 2087 ; Vatican, Pal. lat. 928 ; début cité d’après le manuscrit de Nuremberg et l’édition de Fischer]
• EX 13 (Le joueur et le diable/Eucharistiemirakel/Ø) : Quidam lusor, cum frequenter deluderet, tradidit se ex pacto diabolo, ut fortuna sequeretur eum in ludo/Quidam lusor, cum frequenter deluderet, tradidit se ex pacto diabolo, ut fortuna sequeretur eum in ludendo. [Source inconnue ; éd. Fischer 1902, p. 37 ; 8 témoins : Ansbach, Ms. lat. 65 ; Eichstätt, Cod. st 758 ; Křivoklát, Cod. I a 37 ; Munich BSB, Clm 9716 ; Munich BSB, Clm 18377 ; Nuremberg GN, Hs 27983, fol. 124^rb-va ; Vatican, Ottob. Lat. 2087 ; Vatican, Pal. lat. 928 ; début cité d’après le manuscrit de Nuremberg et l’édition de Fischer]
• EX 14 (L’apparition de l’épouse morte/Visionsmirakel/Ø) : Quidam devotus, cum aliquando orasset pro uxore sua mortua, sollicitus de statu suo, et illa apparens ei dixit, quod sequeretur eam/Quidam devotus, cum aliquando orasset pro uxore sua mortua, sollicitus de statu pio [!], et illa apparens ei dixit, quod sequeretur eam. [Source inconnue ; éd. Fischer 1902, p. 37 ; 8 témoins : Ansbach, Ms. lat. 65 ; Eichstätt, Cod. st 758 ; Křivoklát, Cod. I a 37 ; Munich BSB, Clm 9716 ; Munich BSB, Clm 18377 ; Nuremberg GN, Hs 27983, fol. 124^va-125^ra ; Vatican, Ottob. Lat. 2087 ; Vatican, Pal. lat. 928 ; début cité d’après le manuscrit de Nuremberg et l’édition de Fischer]
• EX 15 (La statue avec trois couronnes/Stolz, drei Kronen/Ø) : Refertur in libro deorum, quod Socrates depinxit imaginem superbie coronatam tribus coronis/Fertur in libro deorum, quod Socrates depinxit imaginem superbiæ coronatam tribus coronis. [Source : Robert Holcot, Moralitates, 33, ed. 1586, p. 737 ; Oesterley 1872, p. 247 (n° 10) ; 3 témoins : Budapest EK, Cod. lat. 25 ; Leipzig UB, Ms. 534 ; 173. Nuremberg SB, Cent. IV,17, fol. 283^rb-va ; début cité d’après le manuscrit de Nuremberg et l’édition de 1586]